Adhyaya 234

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति दानस्य षाङ्गुण्यप्तिपादनपूर्वकं तत्फलकथनम्।। 1 ।। महेश्वर उवाच। एतदर्थमवाप्नोति नरः प्रेत्य शुभेक्षणे।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati dānasya ṣāṅguṇyaptipādanapūrvakaṃ tatphalakathanam|| 1 || maheśvara uvāca| etadarthamavāpnoti naraḥ pretya śubhekṣaṇe||

Verse 2

उमोवाच। लोकसिद्धं तु यद्द्रव्यं सर्वसाधारणं भवेत्। तददत्सर्विसामान्यं कथं धर्मं लभेन्नरः। एवं साधारणे द्रव्ये तस्य स्वत्वं कथं भवेत्।।

umovāca| lokasiddhaṃ tu yaddravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ bhavet| tadadatsarvisāmānyaṃ kathaṃ dharmaṃ labhennaraḥ| evaṃ sādhāraṇe dravye tasya svatvaṃ kathaṃ bhavet||

Verse 3

महेश्वर उवाच। लोके भूतमयं द्रव्यं सर्वसाधारणं तथा। तथैव तद्ददन्मर्त्यो लभेत्पुण्यं स तच्छृणु।।

maheśvara uvāca| loke bhūtamayaṃ dravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ tathā| tathaiva taddadanmartyo labhetpuṇyaṃ sa tacchṛṇu||

Verse 4

दाता प्रतिग्रहीता च देयं सोपक्रमं तथा। देशकालौ च यत्त्वेतद्दानं षङ्गुणमुच्यते। तेषां सम्पद्विशेषांश्च कीर्त्यमानान्निबोध मे।।

dātā pratigrahītā ca deyaṃ sopakramaṃ tathā| deśakālau ca yattvetaddānaṃ ṣaṅguṇamucyate| teṣāṃ sampadviśeṣāṃśca kīrtyamānānnibodha me||

Verse 5

आदिप्रभृति यः शुद्धो मनोवाक्कायकर्मभिः।

ādiprabhṛti yaḥ śuddho manovākkāyakarmabhiḥ|

Verse 6

सत्यवादी जितक्रोधस्त्वलुब्धो नाभ्यसूयकः। श्रुद्धावानास्तिकश्चैवक एवं दाता प्रशस्यते।। शुद्रो दान्तो जितक्रोधस्तथा दीनकुलोद्भवः। श्रुतचारित्रसम्पन्नस्तथा बहुकलत्रवान्।।

satyavādī jitakrodhastvalubdho nābhyasūyakaḥ| śruddhāvānāstikaścaivaka evaṃ dātā praśasyate|| śudro dānto jitakrodhastathā dīnakulodbhavaḥ| śrutacāritrasampannastathā bahukalatravān||

Verse 7

पञ्चयज्ञपरो नित्यं निर्विकारशरीरवान्। एतान्पात्रगुणान्विद्धि तादृक्पात्रं प्रशस्यते।।

pañcayajñaparo nityaṃ nirvikāraśarīravān| etānpātraguṇānviddhi tādṛkpātraṃ praśasyate||

Verse 8

पितृदेवाग्निकार्येषु तस्य दत्तं महाफलम्। यद्यदर्हति यो लोके पात्रं तस्य भवेच्च सः।

pitṛdevāgnikāryeṣu tasya dattaṃ mahāphalam| yadyadarhati yo loke pātraṃ tasya bhavecca saḥ|

Verse 9

मुच्येदापद आपन्नो येन पात्रं तदस्य तु।। अन्नस्य क्षुधितं पात्रं तृषितस्तु जलस्य वै। एवं पात्रेषु नानात्वमिष्यते पुरुषं प्रति।।

mucyedāpada āpanno yena pātraṃ tadasya tu|| annasya kṣudhitaṃ pātraṃ tṛṣitastu jalasya vai| evaṃ pātreṣu nānātvamiṣyate puruṣaṃ prati||

Verse 10

जारश्चोरश्च षण्डश्च हिंस्रः समयभेदकः। लोकविघ्नकराश्चान्ये वर्जितव्याः सर्वशः प्रिये।।

jāraścoraśca ṣaṇḍaśca hiṃsraḥ samayabhedakaḥ| lokavighnakarāścānye varjitavyāḥ sarvaśaḥ priye||

Verse 11

परोपघाताद्यद्द्रव्यं चौर्याद्वा लभ्यते नृभिः। निर्दयाल्लभ्यते यच्च धूर्तभावेन वै तथा।।

paropaghātādyaddravyaṃ cauryādvā labhyate nṛbhiḥ| nirdayāllabhyate yacca dhūrtabhāvena vai tathā||

Verse 12

अधर्मादर्थमोहाद्वा बहूनामुपरोधनात्। यल्लभ्यते धनं देवि तदत्यन्तविगर्हितम्।।

adharmādarthamohādvā bahūnāmuparodhanāt| yallabhyate dhanaṃ devi tadatyantavigarhitam||

Verse 13

तादृशेन कृतं धर्मं निष्फलं विद्धि भामिनि। तस्मान्न्यायागतेनैव दातव्यं शुभमिच्छता।।

tādṛśena kṛtaṃ dharmaṃ niṣphalaṃ viddhi bhāmini| tasmānnyāyāgatenaiva dātavyaṃ śubhamicchatā||

Verse 14

यद्यदात्मप्रियं नित्यं तत्तद्देयमिति स्थितिः। उपक्रममिमं विद्धि दातॄणां परमं हितम्।।

yadyadātmapriyaṃ nityaṃ tattaddeyamiti sthitiḥ| upakramamimaṃ viddhi dātṝṇāṃ paramaṃ hitam||

Verse 15

पात्रभूतं तु दूरस्थमभिगम्य प्रसाद्य च। दाता दानं तथा दद्याद्यथा तुष्येत तेन सः।

pātrabhūtaṃ tu dūrasthamabhigamya prasādya ca| dātā dānaṃ tathā dadyādyathā tuṣyeta tena saḥ|

Verse 16

एष दानविधइः श्रेष्ठः समाहूय तु मध्यमः।। पूर्वं च पात्रतां ज्ञात्वा समाहूय निवेद्य च। शौचाचमनसंयुक्तं दातव्यं श्रद्धया प्रिये।।

eṣa dānavidhaiḥ śreṣṭhaḥ samāhūya tu madhyamaḥ|| pūrvaṃ ca pātratāṃ jñātvā samāhūya nivedya ca| śaucācamanasaṃyuktaṃ dātavyaṃ śraddhayā priye||

Verse 17

याचितॄणां तु परममाभिमुख्यं पुरस्कृतम्। संमानपूर्वं सङ्ग्राह्यं दातव्यं देशकालयो।।

yācitṝṇāṃ tu paramamābhimukhyaṃ puraskṛtam| saṃmānapūrvaṃ saṅgrāhyaṃ dātavyaṃ deśakālayo||

Verse 18

अपात्रेभ्योपि चान्येभ्यो दातव्यं भूतिमिच्छता।। पात्राणि सम्परीक्ष्यैव दात्रा वै नाममात्रया।

apātrebhyopi cānyebhyo dātavyaṃ bhūtimicchatā|| pātrāṇi samparīkṣyaiva dātrā vai nāmamātrayā|

Verse 19

अतिशक्तया परं दानं यथाशक्ति तु मध्यमम्। तृतीयं चापरं दानं नानुरूपमिवात्मनः।।

atiśaktayā paraṃ dānaṃ yathāśakti tu madhyamam| tṛtīyaṃ cāparaṃ dānaṃ nānurūpamivātmanaḥ||

Verse 20

यथा सम्भाषितं पूर्वं दातव्यं तत्तथैव च। पुण्यिक्षेत्रेषु यद्दत्तं पुण्यकालेषु वा यथा।

yathā sambhāṣitaṃ pūrvaṃ dātavyaṃ tattathaiva ca| puṇyikṣetreṣu yaddattaṃ puṇyakāleṣu vā yathā|

Verse 21

तच्छोभनतरं विद्धि गौरवाद्देशकालयोः।। उमोवाच। यश्च पुण्यतमो देशस्तथा कालश्च शंस मे।।

tacchobhanataraṃ viddhi gauravāddeśakālayoḥ|| umovāca| yaśca puṇyatamo deśastathā kālaśca śaṃsa me||

Verse 22

महेश्वर उवाच।। । कुरुक्षेत्रं महानन्यो यश्च देवर्षिसेवितः। गिरिर्वरश्च तीर्थानि देशभागेषु पूजितः। ग्रहीतुमीप्सितो यत्र तत्र दत्तं महाफमल्।।

maheśvara uvāca|| | kurukṣetraṃ mahānanyo yaśca devarṣisevitaḥ| girirvaraśca tīrthāni deśabhāgeṣu pūjitaḥ| grahītumīpsito yatra tatra dattaṃ mahāphamal||

Verse 23

शरद्वसन्तकालश्च पुण्यमासस्तथैव च। शुक्लपक्षश्च पक्षाणां पौर्णमासी च पर्वसु।।

śaradvasantakālaśca puṇyamāsastathaiva ca| śuklapakṣaśca pakṣāṇāṃ paurṇamāsī ca parvasu||

Verse 24

पितृदैवतनक्षत्रनिर्मलो दिवसस्तथा। तच्छोभनतरं विद्धि चन्द्रसूर्यग्रहे तथा।।

pitṛdaivatanakṣatranirmalo divasastathā| tacchobhanataraṃ viddhi candrasūryagrahe tathā||

Verse 25

प्रतिग्रहीतुर्यः कालो मनसा कीर्तितः शुभे। एवमादिष्टकालेषु दत्तं दानं महद्भवेत्।।

pratigrahīturyaḥ kālo manasā kīrtitaḥ śubhe| evamādiṣṭakāleṣu dattaṃ dānaṃ mahadbhavet||

Verse 26

दाता देयं च पात्रं च उपक्रमयुता क्रिया। देशकालं तथा तेषां सम्पच्छुद्धिः प्रकीर्तिता।।

dātā deyaṃ ca pātraṃ ca upakramayutā kriyā| deśakālaṃ tathā teṣāṃ sampacchuddhiḥ prakīrtitā||

Verse 27

यथैव युगपत्सम्पत्तत्र दानं महद्भवेत्।।

yathaiva yugapatsampattatra dānaṃ mahadbhavet||

Verse 28

अत्यल्पमपि यद्दानमेभिः षड्भिर्गुणैर्युतम्। भूत्वाऽनन्तं नयेत्स्वर्गं दातारं दोषवर्जितम्।।

atyalpamapi yaddānamebhiḥ ṣaḍbhirguṇairyutam| bhūtvā'nantaṃ nayetsvargaṃ dātāraṃ doṣavarjitam||

Verse 29

सुमहद्वाऽपि यद्दानं गुणैरेभिर्विनाकृतम्। अत्यल्पफलनिर्योगमफलं वा फलोद्धतम्।।

sumahadvā'pi yaddānaṃ guṇairebhirvinākṛtam| atyalpaphalaniryogamaphalaṃ vā phaloddhatam||

Verse 30

उमोवाच। एवंगुणयुतं दानं दत्तं च फलतां व्रजेत्। तदस्ति चेन्महद्देयं तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| evaṃguṇayutaṃ dānaṃ dattaṃ ca phalatāṃ vrajet| tadasti cenmahaddeyaṃ tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 31

महेश्वर उवाच।। तदप्यस्ति महाभागे नराणां भावदोषतः।।

maheśvara uvāca|| tadapyasti mahābhāge narāṇāṃ bhāvadoṣataḥ||

Verse 32

कृत्वा धर्मं तु विधिवत्पश्चात्तापं करोति चेत्। श्लाघया वा यदि ब्रूयाद्वृथा संसदिं यत्कृतम्।।

kṛtvā dharmaṃ tu vidhivatpaścāttāpaṃ karoti cet| ślāghayā vā yadi brūyādvṛthā saṃsadiṃ yatkṛtam||

Verse 33

प्रकल्पयेच्च मनसा तत्फलं प्रेत्यभावतः। कर्म धर्मकृतं यच्च सततं फलकाङ्क्षया।

prakalpayecca manasā tatphalaṃ pretyabhāvataḥ| karma dharmakṛtaṃ yacca satataṃ phalakāṅkṣayā|

Verse 34

एतत्कृतं वा दत्तं वा परत्र विफलं भवेत्।। एते दोषा विवर्ज्याश्च दातृभिः पुण्यकाङ्क्षिभिः। सनातनमिदं वृत्तं सद्भिराचरितं तथा।।

etatkṛtaṃ vā dattaṃ vā paratra viphalaṃ bhavet|| ete doṣā vivarjyāśca dātṛbhiḥ puṇyakāṅkṣibhiḥ| sanātanamidaṃ vṛttaṃ sadbhirācaritaṃ tathā||

Verse 35

अनुग्रहात्परेषां तु गृहस्थानामृणं हि तत्। इत्येवं मन आविश्य दातव्यं सततं बुधैः।।

anugrahātpareṣāṃ tu gṛhasthānāmṛṇaṃ hi tat| ityevaṃ mana āviśya dātavyaṃ satataṃ budhaiḥ||

Verse 36

एवमेव कृतं नित्यं सुकृतं तद्भवेन्महत्। सर्वसाधारणं द्रव्यमेवं दत्त्वा महत्फलम्।।

evameva kṛtaṃ nityaṃ sukṛtaṃ tadbhavenmahat| sarvasādhāraṇaṃ dravyamevaṃ dattvā mahatphalam||