Adhyaya 232

Verse 1

परमेश्वरेणि पार्वतींप्रति सुकृतस्य त्रेधा विभजनेन तल्लक्षणादिकथनम्।। 1 ।। महेश्वर उवाच। विधानं सुकृतस्यापि भूयः शृणु शुचिस्मिते। प्रोच्यते तत्त्रिधा देवि सुकृतं च समासतः।।

parameśvareṇi pārvatīṃprati sukṛtasya tredhā vibhajanena tallakṣaṇādikathanam|| 1 || maheśvara uvāca| vidhānaṃ sukṛtasyāpi bhūyaḥ śṛṇu śucismite| procyate tattridhā devi sukṛtaṃ ca samāsataḥ||

Verse 2

यदौपरमिकं चैव सुकृतं निरुपद्रवम्। तथैव सोपकरणं तावता सुकृतं विदुः।।

yadauparamikaṃ caiva sukṛtaṃ nirupadravam| tathaiva sopakaraṇaṃ tāvatā sukṛtaṃ viduḥ||

Verse 3

निवृत्तिः पापकर्मभ्यस्तदौपरमिकं प्रिये। मनोवाक्कायजा दोषाः शृणु मे वर्जनाच्छुभम्।।

nivṛttiḥ pāpakarmabhyastadauparamikaṃ priye| manovākkāyajā doṣāḥ śṛṇu me varjanācchubham||

Verse 4

त्रैविध्यदोषोपरमे यस्तु दोषव्यपेक्षया। स हि प्राप्नोति सकलं सर्वदुष्कृतवर्जनात्।।

traividhyadoṣoparame yastu doṣavyapekṣayā| sa hi prāpnoti sakalaṃ sarvaduṣkṛtavarjanāt||

Verse 5

प्रथमं वर्जयेद्दोषान्युगपत्पृथगेव वा। तथा धर्ममवाप्नोति दोषत्यागो हि दुष्करः। दोषसाकल्यसंत्यागान्मुनिर्भवति मानवः।।

prathamaṃ varjayeddoṣānyugapatpṛthageva vā| tathā dharmamavāpnoti doṣatyāgo hi duṣkaraḥ| doṣasākalyasaṃtyāgānmunirbhavati mānavaḥ||

Verse 6

सौकर्यं पस्य धर्मस्य कार्यारम्भादृतेऽपि च। आत्मा च लब्धोपरमो लभन्ते सुकृतं परम्।।

saukaryaṃ pasya dharmasya kāryārambhādṛte'pi ca| ātmā ca labdhoparamo labhante sukṛtaṃ param||

Verse 7

अहो नृशंसाः पच्यन्ते मानुषाः स्वल्पबुद्धयः। एतादृशं न बुध्यन्ते आत्माधीनं न निर्व्यथाः।।

aho nṛśaṃsāḥ pacyante mānuṣāḥ svalpabuddhayaḥ| etādṛśaṃ na budhyante ātmādhīnaṃ na nirvyathāḥ||

Verse 8

दुष्कृतत्यागमात्रेण पदमूर्ध्वं हि लभ्यते।।

duṣkṛtatyāgamātreṇa padamūrdhvaṃ hi labhyate||

Verse 9

पापभीरुत्वमात्रेण दोषाणां परिवर्जनात्। सुशोभनो भवेद्देवि क्रजुर्धर्मव्यपेक्षया। इत्यौपरमिकं देवि कथितं सुकृतं तव।।

pāpabhīrutvamātreṇa doṣāṇāṃ parivarjanāt| suśobhano bhaveddevi krajurdharmavyapekṣayā| ityauparamikaṃ devi kathitaṃ sukṛtaṃ tava||

Verse 10

श्रुत्वा च वृद्धसंयोगादिन्द्रियाणां च निग्रहात्। सन्तोषाच्च धृतेश्चैव शक्यते दोषवर्जनम्।।

śrutvā ca vṛddhasaṃyogādindriyāṇāṃ ca nigrahāt| santoṣācca dhṛteścaiva śakyate doṣavarjanam||

Verse 11

तदेव धर्ममित्याहुर्दोषसंयमनं प्रिये। यमधर्मेण धर्मोस्ति नान्यः शुभतरः प्रिये। यमधर्मेण यतयः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम्।।

tadeva dharmamityāhurdoṣasaṃyamanaṃ priye| yamadharmeṇa dharmosti nānyaḥ śubhataraḥ priye| yamadharmeṇa yatayaḥ prāpnuvantyuttamāṃ gatim||

Verse 12

ईश्वराणां प्रभवतां दरिद्राणां च वै नृणाम्। सफलो दोषसंत्यागो दानादपि शुभादपि।।

īśvarāṇāṃ prabhavatāṃ daridrāṇāṃ ca vai nṛṇām| saphalo doṣasaṃtyāgo dānādapi śubhādapi||

Verse 13

तपो दानं महादेवि दोषमल्पं हि निर्भरेत्। सुकृतं यामिकं चोक्तं वक्ष्ये निरुपसाधनम्।।

tapo dānaṃ mahādevi doṣamalpaṃ hi nirbharet| sukṛtaṃ yāmikaṃ coktaṃ vakṣye nirupasādhanam||

Verse 14

सुखाभिसन्धिर्लोकानां सत्यं शौचमथार्जवम्। व्रतोपवासः प्रीतिश्च ब्रह्मचर्यं दमः शमः।।

sukhābhisandhirlokānāṃ satyaṃ śaucamathārjavam| vratopavāsaḥ prītiśca brahmacaryaṃ damaḥ śamaḥ||

Verse 15

एवमादि शुभं कर्म सुकृतं नियमाश्रितम्। शृणु तेषां विशेषांश्च कीर्तयिष्यामि भामिनि।।

evamādi śubhaṃ karma sukṛtaṃ niyamāśritam| śṛṇu teṣāṃ viśeṣāṃśca kīrtayiṣyāmi bhāmini||

Verse 16

सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव। नास्ति सत्यात्परं दानं नास्ति सत्यात्परं तपः।।

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva| nāsti satyātparaṃ dānaṃ nāsti satyātparaṃ tapaḥ||

Verse 17

यथा श्रुतं यथा दृष्टमात्मना यद्यथा कृतम्। तथा तस्याविकारेण वचनं सत्यलक्षणम्।।

yathā śrutaṃ yathā dṛṣṭamātmanā yadyathā kṛtam| tathā tasyāvikāreṇa vacanaṃ satyalakṣaṇam||

Verse 18

यच्छलेनाभिसंयुक्तं सत्यरूपं मृषैव तत्। सत्यमेव प्रवक्तव्यं पारावर्यं विजानता।।

yacchalenābhisaṃyuktaṃ satyarūpaṃ mṛṣaiva tat| satyameva pravaktavyaṃ pārāvaryaṃ vijānatā||

Verse 19

दीर्घायुश्च भवेत्सत्यात्कुलसन्तानपालकः। लोकसंस्थितिपालश्च भवेत्सत्येन मानवः।।

dīrghāyuśca bhavetsatyātkulasantānapālakaḥ| lokasaṃsthitipālaśca bhavetsatyena mānavaḥ||

Verse 20

उमोवाच। कथं सन्धारयन्मर्त्यो व्रतं शुभमवाप्नुयात्।।

umovāca| kathaṃ sandhārayanmartyo vrataṃ śubhamavāpnuyāt||

Verse 21

महेश्वर उवाच। पूर्वमुक्तं तु यत्पापं मनोवाक्कायकर्मभिः। व्रतवत्तस्य संत्यागस्तपोव्रतमिति स्मृतम्।।

maheśvara uvāca| pūrvamuktaṃ tu yatpāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ| vratavattasya saṃtyāgastapovratamiti smṛtam||

Verse 22

त्याज्यं वा यदि वा जोष्यमव्रतेनि वृथा चरन्। तथा फलं न लभते तस्माद्धर्मं वृथा चरेत्।।

tyājyaṃ vā yadi vā joṣyamavrateni vṛthā caran| tathā phalaṃ na labhate tasmāddharmaṃ vṛthā caret||

Verse 23

शुद्धकायो नरो भूत्वा स्नात्वा तीर्थ यथाविधि। पञ्चभूतानि चन्द्रार्कौ संध्ये धर्मयमौ पितॄन्।।

śuddhakāyo naro bhūtvā snātvā tīrtha yathāvidhi| pañcabhūtāni candrārkau saṃdhye dharmayamau pitṝn||

Verse 24

आत्मनैव तथाऽऽत्मानं निवेद्य व्रतवच्चरेत्। व्रतमामरणाद्वाऽपि कालच्छेदेन वा हरेत्।।

ātmanaiva tathā''tmānaṃ nivedya vratavaccaret| vratamāmaraṇādvā'pi kālacchedena vā haret||

Verse 25

शाकादिषु व्रतं कुर्यात्तथा पुष्पफलादिषु। ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्यादुपवासव्रतं तथा।।

śākādiṣu vrataṃ kuryāttathā puṣpaphalādiṣu| brahmacaryavrataṃ kuryādupavāsavrataṃ tathā||

Verse 26

एवमन्येषु बहुषु व्रतं कार्यं हितैषिणा। व्रतभङ्गो यथा न स्याद्रक्षितव्यं तथा बुधैः। व्रतभङ्गे महत्पापमिति विद्धि शुभेक्षणे।।

evamanyeṣu bahuṣu vrataṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā| vratabhaṅgo yathā na syādrakṣitavyaṃ tathā budhaiḥ| vratabhaṅge mahatpāpamiti viddhi śubhekṣaṇe||

Verse 27

औषधार्थं यदज्ञानाद्गुरूणां वचनादपि। अनुग्रहार्थं बन्धूनां व्रतभङ्गो न दुष्यते।।

auṣadhārthaṃ yadajñānādgurūṇāṃ vacanādapi| anugrahārthaṃ bandhūnāṃ vratabhaṅgo na duṣyate||

Verse 28

व्रतापवर्गकाले तु दैवब्राह्मणपूजनम्। नरेण तु यथा विद्धि कार्यसिद्धिं यथाऽऽप्तुयात्।।

vratāpavargakāle tu daivabrāhmaṇapūjanam| nareṇa tu yathā viddhi kāryasiddhiṃ yathā''ptuyāt||

Verse 29

उमोवाच। कथं शौचविधिस्तत्र तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| kathaṃ śaucavidhistatra tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 30

महेश्वर उवाच। बाह्ममाभ्यन्तरं चेति द्विविधं शौचमिष्यते। मानसं सुकृतं यत्तच्छौचमाभ्यन्तरं स्मृतम्।।

maheśvara uvāca| bāhmamābhyantaraṃ ceti dvividhaṃ śaucamiṣyate| mānasaṃ sukṛtaṃ yattacchaucamābhyantaraṃ smṛtam||

Verse 31

सदाऽऽहारविशुद्धिश्च कायप्रक्षालनं च यत्। बाह्यशौचं भवेदेतत्तथैवाचमनादिना।।

sadā''hāraviśuddhiśca kāyaprakṣālanaṃ ca yat| bāhyaśaucaṃ bhavedetattathaivācamanādinā||

Verse 32

मृच्चैव शुद्धदेशस्था गोशकृन्मूत्रमेव च। द्रव्याणि गन्धयुक्तानि यानि पुष्टिकराणि च। एतैः सम्मार्जयेत्कायमम्भसा च पुनः पुनः।।

mṛccaiva śuddhadeśasthā gośakṛnmūtrameva ca| dravyāṇi gandhayuktāni yāni puṣṭikarāṇi ca| etaiḥ sammārjayetkāyamambhasā ca punaḥ punaḥ||

Verse 33

अक्षोभ्यं यत्प्रकीर्णं च नित्यस्रोतं च यज्जलम्। प्रायशस्तादृशे मज्जेदन्यथा च विवर्जयेत्।।

akṣobhyaṃ yatprakīrṇaṃ ca nityasrotaṃ ca yajjalam| prāyaśastādṛśe majjedanyathā ca vivarjayet||

Verse 34

त्रिस्त्रिराचमनं श्रेष्ठं निष्फेनैर्निर्मलैर्जलैः। तथा विण्मूत्रयोः शुद्धिरद्भिर्बहुमृदा भवेत्। तथैव जलसंशुद्धिर्यत्संशुद्धं तु संस्पृशेत्।।

tristrirācamanaṃ śreṣṭhaṃ niṣphenairnirmalairjalaiḥ| tathā viṇmūtrayoḥ śuddhiradbhirbahumṛdā bhavet| tathaiva jalasaṃśuddhiryatsaṃśuddhaṃ tu saṃspṛśet||

Verse 35

शकृता भूमिशुद्धिः स्याल्लौहानां भस्मना स्मृतम्। तक्षणं घर्षणं चैव दारवाणां विशोधनम्।।

śakṛtā bhūmiśuddhiḥ syāllauhānāṃ bhasmanā smṛtam| takṣaṇaṃ gharṣaṇaṃ caiva dāravāṇāṃ viśodhanam||

Verse 36

दहनं मृण्मयानां च मर्त्यानां कृच्छ्रधारणम्। शेषाणां देवि सर्वेषामातपेन जलेन च। ब्राह्मणानां च वाक्येन सदा संशोधनं भवेत्।।

dahanaṃ mṛṇmayānāṃ ca martyānāṃ kṛcchradhāraṇam| śeṣāṇāṃ devi sarveṣāmātapena jalena ca| brāhmaṇānāṃ ca vākyena sadā saṃśodhanaṃ bhavet||

Verse 37

अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते। एवमापदि संशुद्धिरेवं शौचं विधीयते।

adṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate| evamāpadi saṃśuddhirevaṃ śaucaṃ vidhīyate|

Verse 38

उमोवाच। आहारशुद्धिस्तु कथं देवदेव महेश्वर।।

umovāca| āhāraśuddhistu kathaṃ devadeva maheśvara||

Verse 39

महेश्वर उवाच। अमांसमद्यमक्लेद्यमपर्युषितमेव च। अतिकट्वम्ललवणहनं च शुभगन्धि च।।

maheśvara uvāca| amāṃsamadyamakledyamaparyuṣitameva ca| atikaṭvamlalavaṇahanaṃ ca śubhagandhi ca||

Verse 40

क्रिमिकेशमलैर्हीनं संवृतं शुद्धदर्शम्। एवंविधं सदाहार्यं देवब्राह्मणसात्कृतम्।।

krimikeśamalairhīnaṃ saṃvṛtaṃ śuddhadarśam| evaṃvidhaṃ sadāhāryaṃ devabrāhmaṇasātkṛtam||

Verse 41

श्रुतमित्येव तज्ज्ञेयमन्यथा मन्यसेऽशुभम्। ग्राम्यादारण्यकैः सिद्धं श्रेष्ठमित्यवधारय।।

śrutamityeva tajjñeyamanyathā manyase'śubham| grāmyādāraṇyakaiḥ siddhaṃ śreṣṭhamityavadhāraya||

Verse 42

अतिमात्रगृहीतात्तु अल्पदत्तं भवेच्छुचि। यज्ञशेषं हविःशेषं पितृशेषं च निर्मलम्। इति ते कथितं देवि भूयः किं श्रोतुमिच्छसि।।

atimātragṛhītāttu alpadattaṃ bhavecchuci| yajñaśeṣaṃ haviḥśeṣaṃ pitṛśeṣaṃ ca nirmalam| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi||