Adhyaya 231

Verse 1

परमेश्वरेण पार्वतींप्रति शुभाशुभकर्मणां मानसिकत्वादिभेदेन त्रैविध्यकथनपूर्वकं तत्तत्फलनिरूपणम्।। 1 ।। तथा मद्योत्पत्तिकारणादिकथनपूर्वकं तत्पानजदोषादिप्रतिपादनम्।। 2 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज। श्रुतं मे परमं गुह्यं प्रसादात्ते वरप्रद।।

parameśvareṇa pārvatīṃprati śubhāśubhakarmaṇāṃ mānasikatvādibhedena traividhyakathanapūrvakaṃ tattatphalanirūpaṇam|| 1 || tathā madyotpattikāraṇādikathanapūrvakaṃ tatpānajadoṣādipratipādanam|| 2 || umovāca| bhagavandevadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja| śrutaṃ me paramaṃ guhyaṃ prasādātte varaprada||

Verse 2

श्रोतुं भूयोऽहमिच्छामि प्रजानां हितकारणात्। शुभाशुभमिति प्रोक्तं कर्म स्वस्वं समासतः।।

śrotuṃ bhūyo'hamicchāmi prajānāṃ hitakāraṇāt| śubhāśubhamiti proktaṃ karma svasvaṃ samāsataḥ||

Verse 3

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि शुभाशुभविधइं प्रति। अशुभं कीदृशं कर्म प्राणिनो यन्निपातयेत्।।

tanme vistarato brūhi śubhāśubhavidhaiṃ prati| aśubhaṃ kīdṛśaṃ karma prāṇino yannipātayet||

Verse 4

शुभं वापि कथं देव प्रजानामूर्ध्वदं भवेत्। एतन्मे वद देवेश श्रोतुकामाऽस्मि कीर्तय।।

śubhaṃ vāpi kathaṃ deva prajānāmūrdhvadaṃ bhavet| etanme vada deveśa śrotukāmā'smi kīrtaya||

Verse 5

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं शृणु शोभने। सुकृतं दुष्कृतं चेति द्विविधं कर्मविस्तरम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇu śobhane| sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti dvividhaṃ karmavistaram||

Verse 6

तयोर्यद्दुष्कृतं कर्म तच्च सञ्जायते त्रिधा। मनसा कर्मणा वाचा बुद्धिमोहसमुद्भवात्।।

tayoryadduṣkṛtaṃ karma tacca sañjāyate tridhā| manasā karmaṇā vācā buddhimohasamudbhavāt||

Verse 7

मनःपूर्वं तु वा कर्म वर्तते वाङ्मयं ततः। जायते वै क्रियायोगमनु चेष्टाक्रमः प्रिये।।

manaḥpūrvaṃ tu vā karma vartate vāṅmayaṃ tataḥ| jāyate vai kriyāyogamanu ceṣṭākramaḥ priye||

Verse 8

अभिद्रोहोऽभ्यसूया च परार्थेषु च वै स्पृहा। शुभाशुभानां मर्त्यानां वर्तनं परिवारितम्।।

abhidroho'bhyasūyā ca parārtheṣu ca vai spṛhā| śubhāśubhānāṃ martyānāṃ vartanaṃ parivāritam||

Verse 9

धर्मकार्ये यदाऽश्रद्धा पापकर्मणि हर्षणम्। एवमाद्यशुभं कर्म मनसा पापमुच्यते।।

dharmakārye yadā'śraddhā pāpakarmaṇi harṣaṇam| evamādyaśubhaṃ karma manasā pāpamucyate||

Verse 10

अनृतं यच्च परुषमबद्धवचनं कटु। असत्यं परिवादश्च पापमेतत्तु वाङ्मयम्।।

anṛtaṃ yacca paruṣamabaddhavacanaṃ kaṭu| asatyaṃ parivādaśca pāpametattu vāṅmayam||

Verse 11

अगम्यागमनं चैव परदारनिषेवणम्। वधबन्धपरिक्लेशैः परप्राणोपतापनम्।।

agamyāgamanaṃ caiva paradāraniṣevaṇam| vadhabandhaparikleśaiḥ paraprāṇopatāpanam||

Verse 12

चौर्यं परेषां द्रव्याणां हरणं नाशनं तथा। अभक्ष्यभक्षणं चैव व्यसनेष्वविषङ्गता।।

cauryaṃ pareṣāṃ dravyāṇāṃ haraṇaṃ nāśanaṃ tathā| abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva vyasaneṣvaviṣaṅgatā||

Verse 13

दर्पात्स्तम्भाभिमानाच्च परेषामुपतापनम्। अकार्याणां च करणमशौचं पानसेवनम्।।

darpātstambhābhimānācca pareṣāmupatāpanam| akāryāṇāṃ ca karaṇamaśaucaṃ pānasevanam||

Verse 14

दौःशील्यं पापसम्पर्के साहाय्यं पापकर्मणि। अधर्म्यमयशस्यं च कार्यं तस्य निषेवणम्। एवमाद्यशुभं चान्यच्छारीरं पापमुच्यते।।

dauḥśīlyaṃ pāpasamparke sāhāyyaṃ pāpakarmaṇi| adharmyamayaśasyaṃ ca kāryaṃ tasya niṣevaṇam| evamādyaśubhaṃ cānyacchārīraṃ pāpamucyate||

Verse 15

मानसाद्वाङ्मयं पापं विशिष्टमिति लक्ष्यते। वाङ्मयादपि वै पापाच्छारीरं गण्यते बहु।।

mānasādvāṅmayaṃ pāpaṃ viśiṣṭamiti lakṣyate| vāṅmayādapi vai pāpācchārīraṃ gaṇyate bahu||

Verse 16

एवं पापयुतं कर्म त्रिविधं पातयेन्नरम्। परापकारजननमत्यन्तं पातकं स्मृतम्।।

evaṃ pāpayutaṃ karma trividhaṃ pātayennaram| parāpakārajananamatyantaṃ pātakaṃ smṛtam||

Verse 17

त्रिविधं तत्कृतं पापं कर्तारं पापकं नयेत्। पातकं चापि यत्कर्म कर्मणा बुद्धिपूर्वकम्।।

trividhaṃ tatkṛtaṃ pāpaṃ kartāraṃ pāpakaṃ nayet| pātakaṃ cāpi yatkarma karmaṇā buddhipūrvakam||

Verse 18

सापदेशमवश्यं तत्कर्तव्यमिति तत्कृतम्। कथञ्चित्तत्कृतमपि कर्ता तेन स लिप्यते।।

sāpadeśamavaśyaṃ tatkartavyamiti tatkṛtam| kathañcittatkṛtamapi kartā tena sa lipyate||

Verse 19

अवश्यं पापदेशेन प्रतिहृन्येत कारणम्।।

avaśyaṃ pāpadeśena pratihṛnyeta kāraṇam||

Verse 20

उमोवाच। भगवन्पापकं कर्म यथा कृत्वा न लिप्यते।।

umovāca| bhagavanpāpakaṃ karma yathā kṛtvā na lipyate||

Verse 21

महेश्वर उवाच। यो नरोऽनपराधी च स्वात्मप्राणस्य रक्षणात्। शत्रुमुद्यतशस्त्रं वा पूर्वं तेन हतोपि वा। प्रतिहन्यान्नरो हिंस्यान्न स पापेन लिप्यते।।

maheśvara uvāca| yo naro'naparādhī ca svātmaprāṇasya rakṣaṇāt| śatrumudyataśastraṃ vā pūrvaṃ tena hatopi vā| pratihanyānnaro hiṃsyānna sa pāpena lipyate||

Verse 22

चोरादधिकसंत्रस्तस्तत्प्रतीकारचेष्टया। यः प्रजघ्नन्नरो हन्यान्न स पापेन लिप्यते।।

corādadhikasaṃtrastastatpratīkāraceṣṭayā| yaḥ prajaghnannaro hanyānna sa pāpena lipyate||

Verse 23

ग्रामार्थं भर्तृपिण्डार्थं दीनानुग्रहकारणात्। वधबन्धपरिक्लेशान्कुर्वन्पापात्प्रमुच्यते।।

grāmārthaṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt| vadhabandhaparikleśānkurvanpāpātpramucyate||

Verse 24

दुर्भिक्षे चात्मवृत्त्यर्थमेकायतनगस्तथा। अकार्यं वाऽप्यभक्ष्यं वा कृत्वा पपान्न लिप्यते

durbhikṣe cātmavṛttyarthamekāyatanagastathā| akāryaṃ vā'pyabhakṣyaṃ vā kṛtvā papānna lipyate

Verse 25

विधिरेष गृहस्थानां प्रायेणैवोपदिश्यते। अवाच्यं वाऽप्यकार्यं वा देशकालवशेन तु।।

vidhireṣa gṛhasthānāṃ prāyeṇaivopadiśyate| avācyaṃ vā'pyakāryaṃ vā deśakālavaśena tu||

Verse 26

बुद्धिपूर्व नरः कुर्वस्तत्प्रयोजनमात्रया। किञ्चिद्वा लिप्यते पापैरथवा न च लिप्यते।।

buddhipūrva naraḥ kurvastatprayojanamātrayā| kiñcidvā lipyate pāpairathavā na ca lipyate||

Verse 27

एवं देवि विजानीहि नास्ति तत्र विचारणा।।

evaṃ devi vijānīhi nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 28

उमोवाच। भगवन्पानदोषांश्च पेयापेयत्वकारणम्। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद महेश्वर।।

umovāca| bhagavanpānadoṣāṃśca peyāpeyatvakāraṇam| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme vada maheśvara||

Verse 29

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि पानोत्पत्तिं शुचिस्मिते।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi pānotpattiṃ śucismite||

Verse 30

पुरा सर्वेऽभवन्मर्त्या बुद्धिमन्तो नयानुगाः। शुचयश्च शुभाचाराः सर्वे चोन्मनसः प्रिये।।

purā sarve'bhavanmartyā buddhimanto nayānugāḥ| śucayaśca śubhācārāḥ sarve conmanasaḥ priye||

Verse 31

एवंभूते तदा लोके प्रेष्यकृन्न परस्परम्। प्रेष्याबावान्मनुष्याणां कर्मारम्भो ननाश ह।।

evaṃbhūte tadā loke preṣyakṛnna parasparam| preṣyābāvānmanuṣyāṇāṃ karmārambho nanāśa ha||

Verse 32

उभयोर्लोकयोर्नाशं दृष्ट्वा कर्मक्षयात्प्रभुः। यज्ञकर्म कथं लोके वर्तेतेति पितामहः।।

ubhayorlokayornāśaṃ dṛṣṭvā karmakṣayātprabhuḥ| yajñakarma kathaṃ loke varteteti pitāmahaḥ||

Verse 33

आज्ञापयत्सुरान्देवि मोहयस्वेति मानुषान्। तमसः सारमुद्धृत्य पानं बुद्धिप्रणाशनम्इ। न्यपातयन्मनुष्येषु पापदोषावहं प्रिये।।

ājñāpayatsurāndevi mohayasveti mānuṣān| tamasaḥ sāramuddhṛtya pānaṃ buddhipraṇāśanami| nyapātayanmanuṣyeṣu pāpadoṣāvahaṃ priye||

Verse 34

तदाप्रभृति तत्पानान्मुमुहुर्मानवा भुवि। कार्याकार्यमजानन्तो वाच्यावाच्यं गुणागुणम्।।

tadāprabhṛti tatpānānmumuhurmānavā bhuvi| kāryākāryamajānanto vācyāvācyaṃ guṇāguṇam||

Verse 35

केचिद्धसन्ति तत्पीत्वा प्रवदन्ति तथा परे। नृत्यन्ति मुदिताः केचिद्गायन्ति शुभाशुभान्।

keciddhasanti tatpītvā pravadanti tathā pare| nṛtyanti muditāḥ kecidgāyanti śubhāśubhān|

Verse 36

कलिं ते कुर्वतेऽभीष्टं प्रहरन्ति परस्परम्। क्वचिद्धावन्ति सहसा प्रस्खलन्ति पतन्ति च।।

kaliṃ te kurvate'bhīṣṭaṃ praharanti parasparam| kvaciddhāvanti sahasā praskhalanti patanti ca||

Verse 37

अयुक्तं बहु भाषन्ते यत्र क्वचन शोभने। नग्ना विक्षिप्य गात्राणि नष्टज्ञाना इवासते।।

ayuktaṃ bahu bhāṣante yatra kvacana śobhane| nagnā vikṣipya gātrāṇi naṣṭajñānā ivāsate||

Verse 38

एवं बहुविधान्भावान्कुर्वन्ति भ्रान्तचेतनाः। ये पिबन्ति महामोहं पानं पापयुता नराः।।

evaṃ bahuvidhānbhāvānkurvanti bhrāntacetanāḥ| ye pibanti mahāmohaṃ pānaṃ pāpayutā narāḥ||

Verse 39

धृतिं लज्जां च बुद्धिं च पानं पीतं प्रणाशयेत्। तस्मान्नराः सम्भवन्ति निर्लज्जा निरपत्रपाः।।

dhṛtiṃ lajjāṃ ca buddhiṃ ca pānaṃ pītaṃ praṇāśayet| tasmānnarāḥ sambhavanti nirlajjā nirapatrapāḥ||

Verse 40

बुद्धिसत्वैः परिक्षीणास्तेजोहीना मलान्विताः। पीत्वापीत्वा तृषायुक्ताः पानपाः सम्भवन्ति च।।

buddhisatvaiḥ parikṣīṇāstejohīnā malānvitāḥ| pītvāpītvā tṛṣāyuktāḥ pānapāḥ sambhavanti ca||

Verse 41

पानकामाः पानकथाः पानकालाभिकाङ्क्षिणः। पानार्थं कर्मवश्यास्ते सम्भवन्ति नराधमाः।।

pānakāmāḥ pānakathāḥ pānakālābhikāṅkṣiṇaḥ| pānārthaṃ karmavaśyāste sambhavanti narādhamāḥ||

Verse 42

पानकामास्तृषायोगाद्बुद्धिसत्वपरिक्षयात्। पानदानां प्रेष्यकाराः पानपाः सहसाऽभवन्।।

pānakāmāstṛṣāyogādbuddhisatvaparikṣayāt| pānadānāṃ preṣyakārāḥ pānapāḥ sahasā'bhavan||

Verse 43

तदाप्रभृति वै लोके दीनैः पानवशैर्नरैः। कारयन्ति च कर्माणि बुद्धिमन्तस्तु पानपाः।।

tadāprabhṛti vai loke dīnaiḥ pānavaśairnaraiḥ| kārayanti ca karmāṇi buddhimantastu pānapāḥ||

Verse 44

कारुत्वमथ दासत्वं प्रेष्यतामेत्य पानपाः। सर्वकर्मकराश्चासन्पशुवद्रज्जुबन्धिताः।।

kārutvamatha dāsatvaṃ preṣyatāmetya pānapāḥ| sarvakarmakarāścāsanpaśuvadrajjubandhitāḥ||

Verse 45

पानपस्तु सुरां पीत्वा तदा बुद्धिप्रणाशनात्। कार्याकार्यस्य चाज्ञानाद्यथेष्टकरणात्स्वयम्। विदुषामविधेयत्वात्पापमेवाभिपद्यते।।

pānapastu surāṃ pītvā tadā buddhipraṇāśanāt| kāryākāryasya cājñānādyatheṣṭakaraṇātsvayam| viduṣāmavidheyatvātpāpamevābhipadyate||

Verse 46

परिभूतो भवेल्लोके मद्यपो मित्रभेदकः। सर्वकालमशुद्धिं च सर्वभक्षस्तथा भवेत्।।

paribhūto bhavelloke madyapo mitrabhedakaḥ| sarvakālamaśuddhiṃ ca sarvabhakṣastathā bhavet||

Verse 47

विनष्टो ज्ञातिविद्वद्भ्यः सततं कलिभावगः। परुषं कटुकं घोरं वाक्यं वदति सर्वशः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽद्यायः।। 231 ।।

vinaṣṭo jñātividvadbhyaḥ satataṃ kalibhāvagaḥ| paruṣaṃ kaṭukaṃ ghoraṃ vākyaṃ vadati sarvaśaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekatriṃśadadhikadviśatatamo'dyāyaḥ|| 231 ||

Verse 48

गुरूनतिवदेन्मत्तः परदारान्प्रधर्षयेत्। संविदं कुरुते शौण्डेर्न शृणोति हितं क्वचित्।।

gurūnativadenmattaḥ paradārānpradharṣayet| saṃvidaṃ kurute śauṇḍerna śṛṇoti hitaṃ kvacit||

Verse 49

एवं बहुविधा दोषाः पानपे सन्ति शोभने। केवलं नरकं यान्ति नास्ति तत्र विचारणा। तस्मात्तद्वर्जितं सद्भिः पानमात्महितैषिभिः।।

evaṃ bahuvidhā doṣāḥ pānape santi śobhane| kevalaṃ narakaṃ yānti nāsti tatra vicāraṇā| tasmāttadvarjitaṃ sadbhiḥ pānamātmahitaiṣibhiḥ||

Verse 50

यदि पानं न वर्जेरन्सन्तश्चारित्रकारणात्। भवेदेतज्जगत्सर्वममर्यादं च निष्क्रियम्।।

yadi pānaṃ na varjeransantaścāritrakāraṇāt| bhavedetajjagatsarvamamaryādaṃ ca niṣkriyam||

Verse 51

तस्माद्बुद्धेर्हि रक्षार्थं सद्भिः पानं विवर्जितम्। इति ते दुष्कृतं सर्वं कथितं त्रिविधं प्रिये।।

tasmādbuddherhi rakṣārthaṃ sadbhiḥ pānaṃ vivarjitam| iti te duṣkṛtaṃ sarvaṃ kathitaṃ trividhaṃ priye||