Adhyaya 230

Verse 1

परमेश्वरेण पार्वतींप्रति रौरवादिनरकविभजनपूर्वकं प्राणिनां दुष्कृततारतम्येन तेषु यातनानुभवप्रकारकथनम्।। 1 ।। तथा यातनानुभवानन्तरं कर्मशेषफलतया नानानीचयोनिप्राप्त्यादिकथनम्।। 2 ।। उमोवाच। भगवंस्ते कथं तत्र दण्ड्यन्ते नरकेषु वै। कति ते नरका घोराः कीदृशास्ते महेश्वर।।

parameśvareṇa pārvatīṃprati rauravādinarakavibhajanapūrvakaṃ prāṇināṃ duṣkṛtatāratamyena teṣu yātanānubhavaprakārakathanam|| 1 || tathā yātanānubhavānantaraṃ karmaśeṣaphalatayā nānānīcayoniprāptyādikathanam|| 2 || umovāca| bhagavaṃste kathaṃ tatra daṇḍyante narakeṣu vai| kati te narakā ghorāḥ kīdṛśāste maheśvara||

Verse 2

महेश्वर उवाच। शृणु भामिनि तत्सर्वं पञ्चैते नरकाः स्मृताः। भूमेरधस्ताद्विहिता घोरा दुष्कृतकर्मणाम्।।

maheśvara uvāca| śṛṇu bhāmini tatsarvaṃ pañcaite narakāḥ smṛtāḥ| bhūmeradhastādvihitā ghorā duṣkṛtakarmaṇām||

Verse 3

प्रथमं रौरवं नाम शतयोजनमायतम्। तावत्प्रमाणविस्तीर्णं तामसं पापपीडितम्।।

prathamaṃ rauravaṃ nāma śatayojanamāyatam| tāvatpramāṇavistīrṇaṃ tāmasaṃ pāpapīḍitam||

Verse 4

भृशं दुर्गन्धि परुषं क्रिमिभिर्दारुणैर्वृतम्। अतिघोरमनिर्देश्यं प्रतिकूलं ततस्ततः।।

bhṛśaṃ durgandhi paruṣaṃ krimibhirdāruṇairvṛtam| atighoramanirdeśyaṃ pratikūlaṃ tatastataḥ||

Verse 5

ते चिरं तत्र तिष्ठन्ति न तत्र शयनासने। क्रिमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च विष्ठागन्धसमायुताः।।

te ciraṃ tatra tiṣṭhanti na tatra śayanāsane| krimibhirbhakṣyamāṇāśca viṣṭhāgandhasamāyutāḥ||

Verse 6

एवंप्रमाणमुद्विग्ना यावत्तिष्ठन्ति तत्र ते। यातनाभ्यो दशगुणं नरके दुःखमिष्यते।।

evaṃpramāṇamudvignā yāvattiṣṭhanti tatra te| yātanābhyo daśaguṇaṃ narake duḥkhamiṣyate||

Verse 7

तत्र चात्यन्तिकं दुःखमिष्यते च शुभेक्षणे क्रोशन्तश्च रुद्रन्तश्च वेदनास्तत्रि भुञ्जते।।

tatra cātyantikaṃ duḥkhamiṣyate ca śubhekṣaṇe krośantaśca rudrantaśca vedanāstatri bhuñjate||

Verse 8

भ्रमन्ति दुःखमोक्षार्थं ज्ञाता कश्चिन्न विद्यते। दुःखस्यान्तरमात्रं तु ज्ञानं वा न च लभ्यते।।

bhramanti duḥkhamokṣārthaṃ jñātā kaścinna vidyate| duḥkhasyāntaramātraṃ tu jñānaṃ vā na ca labhyate||

Verse 9

महारौरवसंज्ञं तु द्वितीयं नरकं प्रिये। तस्माद्द्विगुणितं विद्धि माने दुःखे च रौरवात्।।

mahārauravasaṃjñaṃ tu dvitīyaṃ narakaṃ priye| tasmāddviguṇitaṃ viddhi māne duḥkhe ca rauravāt||

Verse 10

तृतीयं नरकं तत्र कण्टिकावनसंज्ञितम्। ततो द्विगुणितं तच्च पूर्वाभ्यां दुःखमानयोः। महापातकसंयुक्ता घोरास्तस्मिन्विशन्ति हि।।

tṛtīyaṃ narakaṃ tatra kaṇṭikāvanasaṃjñitam| tato dviguṇitaṃ tacca pūrvābhyāṃ duḥkhamānayoḥ| mahāpātakasaṃyuktā ghorāstasminviśanti hi||

Verse 11

अग्निकुण्डमिति ख्यातं चतुर्थं नरकं प्रिये। एतद्द्विगुणितं तस्माद्यथानिष्टसुखं तथा।।

agnikuṇḍamiti khyātaṃ caturthaṃ narakaṃ priye| etaddviguṇitaṃ tasmādyathāniṣṭasukhaṃ tathā||

Verse 12

ततो दुःखं हि सुमहदमानुषमिति स्मृतम्। भुञ्जते तत्रतत्रैव दुःखं दुष्कृतकारिणः।।

tato duḥkhaṃ hi sumahadamānuṣamiti smṛtam| bhuñjate tatratatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ||

Verse 13

तत्र दुःखमनिर्देश्यं वहद्धोरं यथा तथा। पञ्चेन्द्रियैरसम्बाधात्पञ्चकष्टमिति स्मृतम्। भुञ्जते तत्रतत्रैव दुःखं दुष्कृतकारिणः।।

tatra duḥkhamanirdeśyaṃ vahaddhoraṃ yathā tathā| pañcendriyairasambādhātpañcakaṣṭamiti smṛtam| bhuñjate tatratatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ||

Verse 14

अमानुषार्हजं दुःखं महाभूतैश्च भुञ्जते। अतिघोरं चिरं कृत्वा महाभूतानि यान्ति तम्।।

amānuṣārhajaṃ duḥkhaṃ mahābhūtaiśca bhuñjate| atighoraṃ ciraṃ kṛtvā mahābhūtāni yānti tam||

Verse 15

पञ्च् कष्टेन हि समं नास्ति दुःखं तथा परम्। दुःखस्थानमिति प्राहुः पञ्चकष्टमिति प्रिये।।

pañc kaṣṭena hi samaṃ nāsti duḥkhaṃ tathā param| duḥkhasthānamiti prāhuḥ pañcakaṣṭamiti priye||

Verse 16

एवं त्वेतेषु तिष्ठन्ति प्राणिनोः दुःखभागिनः। अन्ये च नरकाः सन्ति अवीचिप्रमुखाः प्रिये।।

evaṃ tveteṣu tiṣṭhanti prāṇinoḥ duḥkhabhāginaḥ| anye ca narakāḥ santi avīcipramukhāḥ priye||

Verse 17

क्रोशन्तश्च रुदन्तश्च वेदनर्ता भृशातुराः। केचिद्भमन्तश्चेष्टन्ते केचिद्धावन्ति चातुराः।।

krośantaśca rudantaśca vedanartā bhṛśāturāḥ| kecidbhamantaśceṣṭante keciddhāvanti cāturāḥ||

Verse 18

आधावन्तो निवार्यन्ते शूलहस्तैर्यतस्ततः। रुजार्दितास्तृषायुक्ताः प्राणिनः पापकारिणः।।

ādhāvanto nivāryante śūlahastairyatastataḥ| rujārditāstṛṣāyuktāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ||

Verse 19

यावत्पूर्वकृतं तावन्न मुच्यन्ते कथञ्चन। क्रिमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च वेदनार्तास्तृषान्विताः।।

yāvatpūrvakṛtaṃ tāvanna mucyante kathañcana| krimibhirbhakṣyamāṇāśca vedanārtāstṛṣānvitāḥ||

Verse 20

संस्मरन्तः स्वकं पापं कृतमात्मापराधजम्। शोचन्तस्तत्र तिष्ठन्ति यावत्पापक्षयं प्रिये। एवं भुक्त्वा तु नरकं मुच्यन्ते पापसंक्षयात्।।

saṃsmarantaḥ svakaṃ pāpaṃ kṛtamātmāparādhajam| śocantastatra tiṣṭhanti yāvatpāpakṣayaṃ priye| evaṃ bhuktvā tu narakaṃ mucyante pāpasaṃkṣayāt||

Verse 21

उमोवाच। भगवन्कतिकालं ते तिष्ठन्ति नरकेषु वै।।

umovāca| bhagavankatikālaṃ te tiṣṭhanti narakeṣu vai||

Verse 22

महेश्वर उवाच। शतवर्षसहस्राणामादिं कृत्वा हि जन्तवः। तिष्ठन्ति नरकावासाः प्रलयान्तमिति स्थितिः।।

maheśvara uvāca| śatavarṣasahasrāṇāmādiṃ kṛtvā hi jantavaḥ| tiṣṭhanti narakāvāsāḥ pralayāntamiti sthitiḥ||

Verse 23

उमोवाच। भगवंस्तेषु के तत्र तिष्ठन्तीति वद प्रभो।।

umovāca| bhagavaṃsteṣu ke tatra tiṣṭhantīti vada prabho||

Verse 24

महेश्वर उवाच। रौरवे शतसाहस्रं वर्षाणामिति संस्थितिः। मानुषघ्नाः कृतघ्नाश्च तथैवानृतवादिनः।।

maheśvara uvāca| raurave śatasāhasraṃ varṣāṇāmiti saṃsthitiḥ| mānuṣaghnāḥ kṛtaghnāśca tathaivānṛtavādinaḥ||

Verse 25

द्वितीये द्विगुणं कालं पच्यन्ते तादृशा नराः। महापातकयुक्तास्तु तृतीये दुःखमाप्नुयुः।।

dvitīye dviguṇaṃ kālaṃ pacyante tādṛśā narāḥ| mahāpātakayuktāstu tṛtīye duḥkhamāpnuyuḥ||

Verse 26

एतावन्मानुषसहं परमन्येषु लक्ष्यते।।

etāvanmānuṣasahaṃ paramanyeṣu lakṣyate||

Verse 27

यक्षा विद्याधराश्चैव काद्रवेयाश्च किंनराः। गन्धर्वभूतसङ्घाश्च तेषां पापयुता भृशम्। चतुर्थे परिपच्यन्ते तादृशा नरकाः स्मृताः।। चतुर्थे परितप्यन्ते यावद्युगविपर्ययः।

yakṣā vidyādharāścaiva kādraveyāśca kiṃnarāḥ| gandharvabhūtasaṅghāśca teṣāṃ pāpayutā bhṛśam| caturthe paripacyante tādṛśā narakāḥ smṛtāḥ|| caturthe paritapyante yāvadyugaviparyayaḥ|

Verse 28

सहन्तस्तादृशं घोरं पञ्चकष्टे तु यादृशम्। तत्रास्य चिरदुःखस्य ह्यधोन्यान्विद्धि मानुषान्।।

sahantastādṛśaṃ ghoraṃ pañcakaṣṭe tu yādṛśam| tatrāsya ciraduḥkhasya hyadhonyānviddhi mānuṣān||

Verse 29

एवं ते नरकान्भुक्त्वा तत्र क्षपितकल्मषाः। नरकेभ्यो विमुक्ताश्च जायन्ते कृमिजातिषु।।

evaṃ te narakānbhuktvā tatra kṣapitakalmaṣāḥ| narakebhyo vimuktāśca jāyante kṛmijātiṣu||

Verse 30

उद्भेदजेषु वा केचिदत्रापि क्षीणकल्मषाः। पुनरेव प्रजायन्ते मृगपक्षिषु शोभने। मृगपक्षिषु तद्भुक्त्वा लभन्ते मानुषं पदम्।।

udbhedajeṣu vā kecidatrāpi kṣīṇakalmaṣāḥ| punareva prajāyante mṛgapakṣiṣu śobhane| mṛgapakṣiṣu tadbhuktvā labhante mānuṣaṃ padam||

Verse 31

उमोवाच। नानाजातिषु केनैव जायन्ते पापकारिणः।।

umovāca| nānājātiṣu kenaiva jāyante pāpakāriṇaḥ||

Verse 32

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि शोभने। सर्वदाऽऽत्मा कर्मवशो नानाजातिषु जायते।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi yattvamicchasi śobhane| sarvadā''tmā karmavaśo nānājātiṣu jāyate||

Verse 33

यश्च मांसप्रियो नित्यं काकगृध्नान्स संस्पृशेत्। सुरापः सततं मर्त्यः सूकरत्वं व्रजेद्भुवम्।।

yaśca māṃsapriyo nityaṃ kākagṛdhnānsa saṃspṛśet| surāpaḥ satataṃ martyaḥ sūkaratvaṃ vrajedbhuvam||

Verse 34

अभक्ष्यभक्षणो मर्त्यः काकजातिषु जायते। आत्मघ्नो यो नरः कोपात्प्रेतजातिसु तिष्ठति।।

abhakṣyabhakṣaṇo martyaḥ kākajātiṣu jāyate| ātmaghno yo naraḥ kopātpretajātisu tiṣṭhati||

Verse 35

पैशुन्यात्परिवादाच्च कुक्कुटत्वमवाप्नुयात्। नास्तिकश्चैव यो मूर्खो मृगजातिं स गच्छति।।

paiśunyātparivādācca kukkuṭatvamavāpnuyāt| nāstikaścaiva yo mūrkho mṛgajātiṃ sa gacchati||

Verse 36

हिंसाविहारस्तु नरः क्रिमिकीटेषु जायते। अतिमानयुतो नित्यं प्रेत्य गर्दभतां व्रजेत्।।

hiṃsāvihārastu naraḥ krimikīṭeṣu jāyate| atimānayuto nityaṃ pretya gardabhatāṃ vrajet||

Verse 37

अगम्यागमनाच्चैव परदारनिषेवणात्। मूषिकत्वं व्रजेन्मर्त्यो नास्ति तत्र विचारणा।।

agamyāgamanāccaiva paradāraniṣevaṇāt| mūṣikatvaṃ vrajenmartyo nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 38

कृतघ्नो मित्रघाती च सृगालवृकजातिषु। कृतघ्नः पुत्रघाती च स्थावरेष्वथ तिष्ठति।।

kṛtaghno mitraghātī ca sṛgālavṛkajātiṣu| kṛtaghnaḥ putraghātī ca sthāvareṣvatha tiṣṭhati||

Verse 39

एवमाद्यशुभं कृत्वा नरा निरयगामिनः। तांस्तान्भावान्प्रपद्यन्ते स्वकृतस्यैव कारणात्।।

evamādyaśubhaṃ kṛtvā narā nirayagāminaḥ| tāṃstānbhāvānprapadyante svakṛtasyaiva kāraṇāt||

Verse 40

एवंजातिषु निर्देश्याः प्राणिनः पापकारिणः। कथंचित्पुनरुत्पद्यि लभन्ते मानुषं पदम्।।

evaṃjātiṣu nirdeśyāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ| kathaṃcitpunarutpadyi labhante mānuṣaṃ padam||

Verse 41

बहुशश्चाग्निसङ्क्रान्तं लोहं शुचिमयं तथा। बहुदुःखाभिसन्तप्तस्तथाऽऽत्मा शोध्यते बलात्। तस्मात्सुदुर्लभं चेति विद्धि जन्मसु मानुषम्।।

bahuśaścāgnisaṅkrāntaṃ lohaṃ śucimayaṃ tathā| bahuduḥkhābhisantaptastathā''tmā śodhyate balāt| tasmātsudurlabhaṃ ceti viddhi janmasu mānuṣam||