Adhyaya 229

Verse 1

महादेवेन देवींप्रति यमनगरतन्मार्गादिप्रतिपादनपूर्वकं पापिनां यातनानुभवप्रकारादिप्रतिपादनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्सर्वलोकेश त्रिपुरार्दन शङ्कर। कीदृशा यमदण्डास्ते कीदृशाः परिचारकाः।।

mahādevena devīṃprati yamanagaratanmārgādipratipādanapūrvakaṃ pāpināṃ yātanānubhavaprakārādipratipādanam|| 1 || umovāca| bhagavansarvalokeśa tripurārdana śaṅkara| kīdṛśā yamadaṇḍāste kīdṛśāḥ paricārakāḥ||

Verse 2

कथं मृतास्ते गच्छन्ति प्राणिनो यमसादनम्। कीदृशं भवनं तस्य कथं दण्डयति प्रजाः। एतत्सर्वं महादेव श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।।

kathaṃ mṛtāste gacchanti prāṇino yamasādanam| kīdṛśaṃ bhavanaṃ tasya kathaṃ daṇḍayati prajāḥ| etatsarvaṃ mahādeva śrotumicchāmyahaṃ prabho||

Verse 3

महेश्वर उवाच। शृणु कल्याणि तत्सर्वं यत्ते देवि मनःप्रियम्। दक्षिणस्यां दिशि शुभे यमस्य सदनं महत्।।

maheśvara uvāca| śṛṇu kalyāṇi tatsarvaṃ yatte devi manaḥpriyam| dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe yamasya sadanaṃ mahat||

Verse 4

विचित्रं रमणीयं च नानाभावसमन्वितम्। पितृभिः प्रेतसङ्घैश्च यमदूतैश्च सन्ततम्।।

vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca nānābhāvasamanvitam| pitṛbhiḥ pretasaṅghaiśca yamadūtaiśca santatam||

Verse 5

प्राणिसङ्घैश्च बहुभिः कर्मवश्यैश्च पूरितम्। तत्रास्ते दण्डयन्नित्यं यमो लोकहिते रतः।।

prāṇisaṅghaiśca bahubhiḥ karmavaśyaiśca pūritam| tatrāste daṇḍayannityaṃ yamo lokahite rataḥ||

Verse 6

मायया सततं वेत्ति प्राणिनां यच्छुभाशुभम्। मायया संहरंस्तत्र प्राणिसङ्घान्यतस्ततः।।

māyayā satataṃ vetti prāṇināṃ yacchubhāśubham| māyayā saṃharaṃstatra prāṇisaṅghānyatastataḥ||

Verse 7

तस्य मायामयाः पाशा न वेद्यन्ते सुरासुरैः। को हि मानुषमात्रस्तु देवस्य चरितं महत्।।

tasya māyāmayāḥ pāśā na vedyante surāsuraiḥ| ko hi mānuṣamātrastu devasya caritaṃ mahat||

Verse 8

एवं संवसतस्तस्य यमस्य परिचारकाः। गृहीत्वा सन्नयन्त्येव प्राणिनः क्षीणकर्मणः। यन केनापदेशेन त्वपदेशसमुद्भवाः।।

evaṃ saṃvasatastasya yamasya paricārakāḥ| gṛhītvā sannayantyeva prāṇinaḥ kṣīṇakarmaṇaḥ| yana kenāpadeśena tvapadeśasamudbhavāḥ||

Verse 9

कर्मणा प्राणिनो लोके उत्तमाधममध्यमाः। यथार्हं तान्समादाय नयन्ति यमसादनम्।।

karmaṇā prāṇino loke uttamādhamamadhyamāḥ| yathārhaṃ tānsamādāya nayanti yamasādanam||

Verse 10

धार्मिकानुत्तमान्विद्धि स्वर्गिणस्ते यथाऽमराः। त्रिषु जन्म लभन्ते ये कर्मणा मध्यमाः स्मृताः। तिर्यङनरकगन्तारो ह्यधमास्ते नराधमाः।।

dhārmikānuttamānviddhi svargiṇaste yathā'marāḥ| triṣu janma labhante ye karmaṇā madhyamāḥ smṛtāḥ| tiryaṅanarakagantāro hyadhamāste narādhamāḥ||

Verse 11

पन्थानस्त्रिविधा दृष्टाः सर्वेषां गतजीविनाम्। रमणीयं निराबाधं दुर्दर्शमिति नामतः।।

panthānastrividhā dṛṣṭāḥ sarveṣāṃ gatajīvinām| ramaṇīyaṃ nirābādhaṃ durdarśamiti nāmataḥ||

Verse 12

रमणीयं तु यन्मार्गं पताकाध्वजसङ्कुलम्। धूपितं सिक्तसंमृष्टं पुष्पमालाभिसङ्कुलम्।।

ramaṇīyaṃ tu yanmārgaṃ patākādhvajasaṅkulam| dhūpitaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ puṣpamālābhisaṅkulam||

Verse 13

मनोहरं सुखस्पर्शं गच्छतामेव तद्भवेत्। निराबाधं यथालोकं सुप्रशस्तं कृतं भवेत्।।

manoharaṃ sukhasparśaṃ gacchatāmeva tadbhavet| nirābādhaṃ yathālokaṃ supraśastaṃ kṛtaṃ bhavet||

Verse 14

तृतीयं यत्तु दुर्दर्शं दुर्गन्धि तमसा वृतम्। परुषं शर्कराकीर्णं श्वदंष्ट्राबहुलं भृशम्। किमिकीटसमाकीर्णं भजतामतिदुर्गमम्।।

tṛtīyaṃ yattu durdarśaṃ durgandhi tamasā vṛtam| paruṣaṃ śarkarākīrṇaṃ śvadaṃṣṭrābahulaṃ bhṛśam| kimikīṭasamākīrṇaṃ bhajatāmatidurgamam||

Verse 15

मार्गैरेवं त्रिभिर्नित्यमुत्तमाधममध्यमान्। सन्नयन्ति यथा काले तन्मे शृणु शुचिस्मिते।।

mārgairevaṃ tribhirnityamuttamādhamamadhyamān| sannayanti yathā kāle tanme śṛṇu śucismite||

Verse 16

उत्तमानन्तकाले तु यमदूताः सुसंवृताः। नयन्ति सुखमादाय रमणीयपथेन वै।।

uttamānantakāle tu yamadūtāḥ susaṃvṛtāḥ| nayanti sukhamādāya ramaṇīyapathena vai||

Verse 17

उमोवाच। भगवंस्तत्र चात्मानं त्यक्तदेहं निराश्रयम्। अदृश्यं कथमादाय सन्नयन्ति यमान्तिकम्।।

umovāca| bhagavaṃstatra cātmānaṃ tyaktadehaṃ nirāśrayam| adṛśyaṃ kathamādāya sannayanti yamāntikam||

Verse 18

महेश्वर उवाच। शृणु भामिनि तत्स्रवं त्रिविधं देहकारणम्। कर्मवश्यं भोगवश्यं दुःखवश्यमिति प्रिये।।

maheśvara uvāca| śṛṇu bhāmini tatsravaṃ trividhaṃ dehakāraṇam| karmavaśyaṃ bhogavaśyaṃ duḥkhavaśyamiti priye||

Verse 19

मानुषं कर्मवश्यं स्याद्द्वितीयं भोगसाधनम्। तृतीयं यातनावश्यं शरीरं मायया कृतम्। यमलोके न चान्यत्र दृश्यते यातनायुतम्।।

mānuṣaṃ karmavaśyaṃ syāddvitīyaṃ bhogasādhanam| tṛtīyaṃ yātanāvaśyaṃ śarīraṃ māyayā kṛtam| yamaloke na cānyatra dṛśyate yātanāyutam||

Verse 20

शरीरैर्यातनावश्यैर्जीवानामुच्य भामिनि। नयन्ति यामिकास्तत्र प्राणिनो मायया मृतान्।।

śarīrairyātanāvaśyairjīvānāmucya bhāmini| nayanti yāmikāstatra prāṇino māyayā mṛtān||

Verse 21

मध्यमान्योधवेषेण मध्यमेन पथा तथा।।

madhyamānyodhaveṣeṇa madhyamena pathā tathā||

Verse 22

चण्डालवेषास्त्वधमान्गृहीत्वा भर्त्सतर्जनैः। आकर्षन्तस्तथा पाशैर्दुर्दर्शेन नयन्ति तान्।।

caṇḍālaveṣāstvadhamāngṛhītvā bhartsatarjanaiḥ| ākarṣantastathā pāśairdurdarśena nayanti tān||

Verse 23

त्रिविधानेवमादाय नयन्ति यमसादनम्। धर्मासनगतं दक्षं भ्राजमानं स्वतेजसा।।

trividhānevamādāya nayanti yamasādanam| dharmāsanagataṃ dakṣaṃ bhrājamānaṃ svatejasā||

Verse 24

लोकपालं सहाध्यक्षं तथैव परिषद्गतम्। दर्शयन्ति महाभागे यामिकास्तं निवेद्य ते।। पूजयन्दण्डयन्कांश्चित्तेषां शृण्वञ्शुभाशुभम्। व्याहृतो बहुसाहस्रैस्तत्रास्ते सततं यमः।।

lokapālaṃ sahādhyakṣaṃ tathaiva pariṣadgatam| darśayanti mahābhāge yāmikāstaṃ nivedya te|| pūjayandaṇḍayankāṃścitteṣāṃ śṛṇvañśubhāśubham| vyāhṛto bahusāhasraistatrāste satataṃ yamaḥ||

Verse 26

गतानां तु यमस्तेषामुत्तमानभिपूजया। अभिसङ्गृह्य विधिवत्पृष्ट्वा स्वागतकौशलम्। प्रस्तुत्य तत्कृतं तेषां लोकं संदिशते यमः।।

gatānāṃ tu yamasteṣāmuttamānabhipūjayā| abhisaṅgṛhya vidhivatpṛṣṭvā svāgatakauśalam| prastutya tatkṛtaṃ teṣāṃ lokaṃ saṃdiśate yamaḥ||

Verse 27

यमेनैवमनुज्ञाता यान्ति पश्चात्त्रिविष्टपम्।।

yamenaivamanujñātā yānti paścāttriviṣṭapam||

Verse 28

मध्यमानां यमस्तेषां श्रुत्वा कर्म यथातथम्। जायन्तां मानुषेष्वेव इति संदिशते च तान्।।

madhyamānāṃ yamasteṣāṃ śrutvā karma yathātatham| jāyantāṃ mānuṣeṣveva iti saṃdiśate ca tān||

Verse 29

अधमान्पाशसंयुक्तान्यमो नावेक्षते गतान्। यमस्य पुरुषा घोराश्चण्डालसमदर्शनाः। यातनाः प्रापयन्त्येताँल्लोकपालस्य शासनात्।।

adhamānpāśasaṃyuktānyamo nāvekṣate gatān| yamasya puruṣā ghorāścaṇḍālasamadarśanāḥ| yātanāḥ prāpayantyetā~llokapālasya śāsanāt||

Verse 30

भिन्दन्तश्च तुदन्तश्च प्रकर्षन्तो यतस्ततः। क्रोशन्तः पातयन्त्येतान्मिथो गर्तेष्ववाङ्मुखान्।।

bhindantaśca tudantaśca prakarṣanto yatastataḥ| krośantaḥ pātayantyetānmitho garteṣvavāṅmukhān||

Verse 31

संयामिन्यः शिलास्तेषां पतन्ति शिरसि प्रिये। अयोमुखाः कङ्कवला भक्षयन्ति सुदारुणाः।।

saṃyāminyaḥ śilāsteṣāṃ patanti śirasi priye| ayomukhāḥ kaṅkavalā bhakṣayanti sudāruṇāḥ||

Verse 32

असिपत्रवने घोरे चारयन्ति तथा परान्। तीक्ष्णदंष्ट्रास्तथा श्वानः कांश्चित्तत्र ह्यदन्ति वै।।

asipatravane ghore cārayanti tathā parān| tīkṣṇadaṃṣṭrāstathā śvānaḥ kāṃścittatra hyadanti vai||

Verse 33

तत्र वैतरणी नाम नदी ग्राहसमाकुला। दुष्प्रवेशा च घोरा च मूत्रशोणितवाहिनी। तस्यां सम्मज्जयन्त्येते तृषितान्पाययन्ति तान्।।

tatra vaitaraṇī nāma nadī grāhasamākulā| duṣpraveśā ca ghorā ca mūtraśoṇitavāhinī| tasyāṃ sammajjayantyete tṛṣitānpāyayanti tān||

Verse 34

आरोपयन्ति वै कांश्चित्तत्र कण्टकशल्मलीम्। यन्त्रचक्रेषु तिलवत्पीड्यन्ते तत्र केचन।।

āropayanti vai kāṃścittatra kaṇṭakaśalmalīm| yantracakreṣu tilavatpīḍyante tatra kecana||

Verse 35

अङ्गरेषु च दह्यन्ते तथा दुष्कृतकारिणः। कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते पच्यन्ते सिकतासु वै।।

aṅgareṣu ca dahyante tathā duṣkṛtakāriṇaḥ| kumbhīpākeṣu pacyante pacyante sikatāsu vai||

Verse 36

पाट्यन्ते तरुवच्छस्त्रैः पापिनः क्रकचादिभिः। भिद्यन्ते भागशः शूलैस्तुद्यन्ते सूक्ष्मसूचिभिः।।

pāṭyante taruvacchastraiḥ pāpinaḥ krakacādibhiḥ| bhidyante bhāgaśaḥ śūlaistudyante sūkṣmasūcibhiḥ||

Verse 37

एवं त्वया कृतं दोषं तदर्थं दण्डनं त्विति। वाचैव घोषयन्ति स्म दण्डमानाः समन्ततः।।

evaṃ tvayā kṛtaṃ doṣaṃ tadarthaṃ daṇḍanaṃ tviti| vācaiva ghoṣayanti sma daṇḍamānāḥ samantataḥ||

Verse 38

एवं ते यातनां प्राप्य शरीरैर्यातनाशयैः। प्रसहन्तश्च तद्दुःखं स्मरन्तः स्वापराधजम्।।

evaṃ te yātanāṃ prāpya śarīrairyātanāśayaiḥ| prasahantaśca tadduḥkhaṃ smarantaḥ svāparādhajam||

Verse 39

क्रोशन्तश्च रुद्रन्तश्च न मुच्यन्ते कथञ्चन। स्मरन्तस्तत्र तप्यन्ते पापमात्मकृतं भृशम्।।

krośantaśca rudrantaśca na mucyante kathañcana| smarantastatra tapyante pāpamātmakṛtaṃ bhṛśam||

Verse 40

एवं बहुविधा दण्डा भुज्यन्ते पापकारिभिः। यातनाभिश्च पच्यन्ते नरकेषु पुनः पुनः।।

evaṃ bahuvidhā daṇḍā bhujyante pāpakāribhiḥ| yātanābhiśca pacyante narakeṣu punaḥ punaḥ||

Verse 41

अपरे यातनां भुक्त्वा मुच्यन्ते तत्र किल्बिषात्। पापदोषक्षयकरा यातनाः संस्मृता नृणाम्। बहुतप्तं यथा लोहममलं तत्तथा भवेत्।।

apare yātanāṃ bhuktvā mucyante tatra kilbiṣāt| pāpadoṣakṣayakarā yātanāḥ saṃsmṛtā nṛṇām| bahutaptaṃ yathā lohamamalaṃ tattathā bhavet||