Adhyaya 228

Verse 1

परमेश्वरेण पार्वतींप्रति प्राणिनां फलनित्पत्तौ दैवपुरुषकारयोः परस्परसापेक्षत्वेन साधनत्वोक्तिः।। 1 ।। तथाऽण्डजरायुजानां गर्भप्रवेशादिप्रकारकथनम्।। 2 ।। उमोवाच। भगवन्सर्वभूतेश लोके कर्मक्रियापथे। दैवात्प्रवर्तते सर्वमिति केचिद्व्यवस्थिताः।।

parameśvareṇa pārvatīṃprati prāṇināṃ phalanitpattau daivapuruṣakārayoḥ parasparasāpekṣatvena sādhanatvoktiḥ|| 1 || tathā'ṇḍajarāyujānāṃ garbhapraveśādiprakārakathanam|| 2 || umovāca| bhagavansarvabhūteśa loke karmakriyāpathe| daivātpravartate sarvamiti kecidvyavasthitāḥ||

Verse 2

अपरे चेष्टया चेति दृष्ट्वा प्रत्यक्षतः क्रियाम्। पक्षभेदे द्विधा चास्मिन्संशयस्थं मनो मम। तत्त्वं वद महादेव श्रोतुं कौतूहलं हि मे।।

apare ceṣṭayā ceti dṛṣṭvā pratyakṣataḥ kriyām| pakṣabhede dvidhā cāsminsaṃśayasthaṃ mano mama| tattvaṃ vada mahādeva śrotuṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 3

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता। तदेवं कुरुते कर्म लोके देवि शुभाशुभम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā| tadevaṃ kurute karma loke devi śubhāśubham||

Verse 4

लक्ष्यते द्विविधं कर्म मानुषेष्वेव तच्छृणु। पुराकृतं तयोरेकमैहिकं त्वितरस्तथा।।

lakṣyate dvividhaṃ karma mānuṣeṣveva tacchṛṇu| purākṛtaṃ tayorekamaihikaṃ tvitarastathā||

Verse 5

अदृष्टपूर्वं यत्कर्म तद्दैवमिति लक्ष्यते। विहीनं दृष्टकरणं तन्मानुषमिति स्मृतम्।।

adṛṣṭapūrvaṃ yatkarma taddaivamiti lakṣyate| vihīnaṃ dṛṣṭakaraṇaṃ tanmānuṣamiti smṛtam||

Verse 6

मानुषं तु क्रियामात्रं दैवात्सम्भवते फलम्। एवं तदुभयं कर्म मानुषं विद्धि तन्नृषु।।

mānuṣaṃ tu kriyāmātraṃ daivātsambhavate phalam| evaṃ tadubhayaṃ karma mānuṣaṃ viddhi tannṛṣu||

Verse 7

लौकिकं तु प्रवक्ष्यामि दैवमानुषनिर्मितम्। कृषौ तु दृश्यते कर्म कर्षणं वपनं तथा।।

laukikaṃ tu pravakṣyāmi daivamānuṣanirmitam| kṛṣau tu dṛśyate karma karṣaṇaṃ vapanaṃ tathā||

Verse 8

रोपणं चैव लवनं यच्चान्यत्पौरुषं स्मृतम्। दैवादसिद्धिश्च भवेद्दुष्कृतं चास्ति पौरुषे।।

ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yaccānyatpauruṣaṃ smṛtam| daivādasiddhiśca bhavedduṣkṛtaṃ cāsti pauruṣe||

Verse 9

सुयत्नाल्लभ्यते कीर्तिर्दुर्यत्नादयशस्तथा। एवं लोकगतिर्देवि आदिप्रभृति वर्तते।।

suyatnāllabhyate kīrtirduryatnādayaśastathā| evaṃ lokagatirdevi ādiprabhṛti vartate||

Verse 10

उमोवाच। भगवन्सर्वलोकेश सुरासुरनमस्कृत। कथमात्मा सदा गर्भं संविशेष्कर्मकारणात्। तन्मे वद महादेव तद्धि गुह्यं परं मतम्।।

umovāca| bhagavansarvalokeśa surāsuranamaskṛta| kathamātmā sadā garbhaṃ saṃviśeṣkarmakāraṇāt| tanme vada mahādeva taddhi guhyaṃ paraṃ matam||

Verse 11

महेश्वर उवाच। शृणु भामिनि तत्सर्वं गुह्यानां परमं प्रिये। देवगुह्यादपि परमात्मगुह्यमिति स्मृतम्।।

maheśvara uvāca| śṛṇu bhāmini tatsarvaṃ guhyānāṃ paramaṃ priye| devaguhyādapi paramātmaguhyamiti smṛtam||

Verse 12

देवासुरास्तन्न विदुरात्मनो हि गतागतम्। अदृश्यो हि सदैवात्मा जनैः सौक्ष्म्यान्निराश्रयात्।।

devāsurāstanna vidurātmano hi gatāgatam| adṛśyo hi sadaivātmā janaiḥ saukṣmyānnirāśrayāt||

Verse 13

अतिमायेति मायानामात्ममाया सेदष्यते। सोयं चतुर्विधां जातिं संविशत्यात्ममायया। मैथुनं शोणितं बीजं दैवमेवात्र कारणम्।।

atimāyeti māyānāmātmamāyā sedaṣyate| soyaṃ caturvidhāṃ jātiṃ saṃviśatyātmamāyayā| maithunaṃ śoṇitaṃ bījaṃ daivamevātra kāraṇam||

Verse 14

बीजशोणितसंयोगे यदा सम्भवते शुभे। तदाऽऽत्मा विशते गर्भमेवमण्डजरायुजे।।

bījaśoṇitasaṃyoge yadā sambhavate śubhe| tadā''tmā viśate garbhamevamaṇḍajarāyuje||

Verse 15

एवं संयोगकाले तु आत्मा गर्भत्वमेयिवान्।।

evaṃ saṃyogakāle tu ātmā garbhatvameyivān||

Verse 16

कलिलाज्जायते पिण्डं पिण्डात्पेश्यर्बुदं भवेत्। व्यक्तिभावगतं चैव कर्म त्वाश्रयते क्रमात्।।

kalilājjāyate piṇḍaṃ piṇḍātpeśyarbudaṃ bhavet| vyaktibhāvagataṃ caiva karma tvāśrayate kramāt||

Verse 17

एवं विवर्धमानेन कर्मात्मा सह वर्धते। एवमात्मगतिं विद्धि यन्मां पृच्छसि सुप्रभे।।

evaṃ vivardhamānena karmātmā saha vardhate| evamātmagatiṃ viddhi yanmāṃ pṛcchasi suprabhe||

Verse 18

रोपणं चैव लवनं यच्चान्यत्पौरुषं स्मृतम्।।

ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yaccānyatpauruṣaṃ smṛtam||

Verse 19

काले वृष्टिः सुवापं च प्ररोहः पक्तिरेव च। एवमादि तु यच्चान्यत्तद्दैवतमिति स्मृतम्।।

kāle vṛṣṭiḥ suvāpaṃ ca prarohaḥ paktireva ca| evamādi tu yaccānyattaddaivatamiti smṛtam||

Verse 20

पञ्चभूतस्थितिश्चैव ज्योतिषामयनं तथा। अबुद्धिगम्यं यन्मर्त्यैर्हेतुभिर्वा न विद्यते।।

pañcabhūtasthitiścaiva jyotiṣāmayanaṃ tathā| abuddhigamyaṃ yanmartyairhetubhirvā na vidyate||

Verse 21

तादृशं कारणं दैवं शुभं वा यदि वेतरत्। यादृशं चात्मना शक्यं तत्पौरुषमिति स्मृतम्।।

tādṛśaṃ kāraṇaṃ daivaṃ śubhaṃ vā yadi vetarat| yādṛśaṃ cātmanā śakyaṃ tatpauruṣamiti smṛtam||

Verse 22

केवलं फलनिष्पत्तिरेकेन तु न शक्यते। पौरुषेणैव दैवेनि युगपद्ग्रथितं प्रिये। तयोः समाहितं कर्म शीतोष्णं युगपत्तथा।।

kevalaṃ phalaniṣpattirekena tu na śakyate| pauruṣeṇaiva daiveni yugapadgrathitaṃ priye| tayoḥ samāhitaṃ karma śītoṣṇaṃ yugapattathā||

Verse 23

पौरुषं तु तयोः पूर्वमारब्धव्यं विजानता। आत्मना तु न शक्यं हि न तथा कीर्तिमाप्नुयात्।।

pauruṣaṃ tu tayoḥ pūrvamārabdhavyaṃ vijānatā| ātmanā tu na śakyaṃ hi na tathā kīrtimāpnuyāt||

Verse 24

खननान्मथनाल्लोके जलाग्निप्रापणं यथा। तथा पुरुषकारे तु दैवसम्पत्समाहिता।।

khananānmathanālloke jalāgniprāpaṇaṃ yathā| tathā puruṣakāre tu daivasampatsamāhitā||

Verse 25

नरस्याकुर्वतः कर्म दैवसम्पन्न लभ्यते। तस्मात्सर्वसमारम्भो दैवमानुषनिर्मितः।।

narasyākurvataḥ karma daivasampanna labhyate| tasmātsarvasamārambho daivamānuṣanirmitaḥ||

Verse 26

असुरा राक्षसाश्चैव मन्यन्ते लोकनाशनाः। पश्यन्ते न च ते पापाः केवलं मांसभक्षणाः।।

asurā rākṣasāścaiva manyante lokanāśanāḥ| paśyante na ca te pāpāḥ kevalaṃ māṃsabhakṣaṇāḥ||

Verse 27

प्रच्छादितं हि तत्सर्वं गूढमाया हि देवताः। तदहं ते प्रवक्ष्यामि देवि गुह्यं पुरस्सरम्।।

pracchāditaṃ hi tatsarvaṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ| tadahaṃ te pravakṣyāmi devi guhyaṃ purassaram||

Verse 28

आदिकाले नराः सर्वे कृत्वा कर्म शुभाशुभम्। भुञ्जते पश्यमानास्ते वृत्तान्तं लोकयोर्द्वयोः।।

ādikāle narāḥ sarve kṛtvā karma śubhāśubham| bhuñjate paśyamānāste vṛttāntaṃ lokayordvayoḥ||

Verse 29

यथैवात्मकृतं विद्युर्देशान्तरगता नराः। विद्युस्तथैवान्तकाले सुकृतं पौर्वदैहिकम्।।

yathaivātmakṛtaṃ vidyurdeśāntaragatā narāḥ| vidyustathaivāntakāle sukṛtaṃ paurvadaihikam||

Verse 30

एवं व्यवस्थिते लोके सर्वे धर्मरताऽभवन्। अचिरेणैव कालेन स्वर्गः सम्पूरितस्तदा।।

evaṃ vyavasthite loke sarve dharmaratā'bhavan| acireṇaiva kālena svargaḥ sampūritastadā||

Verse 31

देवानामपि सम्बाधं दृष्ट्वा ब्रह्माऽप्यचिन्तयत्। सञ्चरन्ते कथं स्वर्गं मानुषाः प्रविशन्ति हि।।

devānāmapi sambādhaṃ dṛṣṭvā brahmā'pyacintayat| sañcarante kathaṃ svargaṃ mānuṣāḥ praviśanti hi||

Verse 32

इत्येवमनुचिन्त्यैव मानुषान्सममोहयत्। तदाप्रभृति ते मर्त्या न विदुस्ते पुराकृतम्।।

ityevamanucintyaiva mānuṣānsamamohayat| tadāprabhṛti te martyā na viduste purākṛtam||

Verse 33

कामक्रोधौ तु तत्काले मानुषेष्ववपातयत्। ताभ्यामभिहता मर्त्याः स्वर्गलोकं न पेदिरे।।

kāmakrodhau tu tatkāle mānuṣeṣvavapātayat| tābhyāmabhihatā martyāḥ svargalokaṃ na pedire||

Verse 34

पुराकृतस्याविज्ञानात्कामक्रोधाभिपीडिताः। नैतदस्तीति मन्वाना विकारंश्चक्रिरे पुनः।।

purākṛtasyāvijñānātkāmakrodhābhipīḍitāḥ| naitadastīti manvānā vikāraṃścakrire punaḥ||

Verse 35

अकार्यादिमहादोषानाहरन्त्यात्मकारणात्। विस्मृत्य धर्मकार्याणि परलोकभयं तदा।।

akāryādimahādoṣānāharantyātmakāraṇāt| vismṛtya dharmakāryāṇi paralokabhayaṃ tadā||

Verse 36

एवं व्यवस्थिते लोके कश्मलं समपद्यत। लोकानां चैव देवानां क्षयायैव तथा प्रिये। नरकाः पूरिताश्चासन्प्राणिभिः पापकारिभिः।।

evaṃ vyavasthite loke kaśmalaṃ samapadyata| lokānāṃ caiva devānāṃ kṣayāyaiva tathā priye| narakāḥ pūritāścāsanprāṇibhiḥ pāpakāribhiḥ||

Verse 37

पुनरेव तु तान्दृष्ट्वा लोककर्ता पितामहः। अचिन्तयत्तमेवार्थं लोकानां हितकारणात्। समत्वेन कथं लोके वर्तेतेति मुहुर्मुहुः।।

punareva tu tāndṛṣṭvā lokakartā pitāmahaḥ| acintayattamevārthaṃ lokānāṃ hitakāraṇāt| samatvena kathaṃ loke varteteti muhurmuhuḥ||

Verse 38

चिन्तयित्वा तदा ब्रह्मा ज्ञानेन तपसा प्रिये। अकरोज्ज्ञानदृश्यं तत्परलोकं न चक्षुषा।।

cintayitvā tadā brahmā jñānena tapasā priye| akarojjñānadṛśyaṃ tatparalokaṃ na cakṣuṣā||

Verse 39

उमोवाच। भगवन्मृतमात्रस्तु योयं जात इति स्मृतः। तथैव दृश्यते जातस्तत्रात्मा तु कथं भवेत्।।

umovāca| bhagavanmṛtamātrastu yoyaṃ jāta iti smṛtaḥ| tathaiva dṛśyate jātastatrātmā tu kathaṃ bhavet||

Verse 40

गर्भादावेव संविष्ट आत्मा तु भगवन्मम। एष मे संशयो देव तन्मे छेत्तुं त्वमर्हसि।।

garbhādāveva saṃviṣṭa ātmā tu bhagavanmama| eṣa me saṃśayo deva tanme chettuṃ tvamarhasi||

Verse 41

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā|

Verse 42

अन्यो गर्भगतो भूत्वा तत्रैव निधनं गतः। पुनरन्यच्छरीरं तत्प्रविश्य भुवि जायते। तत्वविन्नैव सर्वस्तु दैवयोगस्तु सम्भवेत्।।

anyo garbhagato bhūtvā tatraiva nidhanaṃ gataḥ| punaranyaccharīraṃ tatpraviśya bhuvi jāyate| tatvavinnaiva sarvastu daivayogastu sambhavet||

Verse 43

सूतिकाया हितार्थं च मोहनार्थं च देहिनाम्। समकर्मविधानत्वादित्येवं विद्धि शोभने।।

sūtikāyā hitārthaṃ ca mohanārthaṃ ca dehinām| samakarmavidhānatvādityevaṃ viddhi śobhane||

Verse 44

काङ्क्षमाणास्तु नरकं भुक्त्वा केचित्प्रयान्ति हि। मायासंयामिका नाम यज्जन्ममरणान्तरे। इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

kāṅkṣamāṇāstu narakaṃ bhuktvā kecitprayānti hi| māyāsaṃyāmikā nāma yajjanmamaraṇāntare| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||

Verse 45

उमोवाच। भगवन्सर्वलोकेश लोकनाथ वृषध्वज। नास्त्यात्मा कर्मभोक्तेति मृतो जन्तुर्न जायते।।

umovāca| bhagavansarvalokeśa lokanātha vṛṣadhvaja| nāstyātmā karmabhokteti mṛto janturna jāyate||

Verse 46

स्वभावाज्जायते सर्वं यथा वृक्षफलं तथा। यथोर्मयः सम्भवन्ति तथैव जगदाकृतिः।।

svabhāvājjāyate sarvaṃ yathā vṛkṣaphalaṃ tathā| yathormayaḥ sambhavanti tathaiva jagadākṛtiḥ||

Verse 47

तपोदानानि यत्कर्म तत्र तद्दृश्यते वृथा। नास्ति पौनर्भवं जन्म इति केचिद्व्यवस्थिताः।।

tapodānāni yatkarma tatra taddṛśyate vṛthā| nāsti paunarbhavaṃ janma iti kecidvyavasthitāḥ||

Verse 48

परोक्षवचनं श्रुत्वा न प्रत्यक्षस्य दर्शनात्। तत्सर्वं नास्तिनास्तीति संशयस्थास्तथा परे।।

parokṣavacanaṃ śrutvā na pratyakṣasya darśanāt| tatsarvaṃ nāstināstīti saṃśayasthāstathā pare||

Verse 49

पक्षभेदान्तरे चास्मिंस्तत्वं मे वक्तुमर्हसि। उक्तं भगवता यत्तु तत्तु लोकस्य संस्थितिः।।

pakṣabhedāntare cāsmiṃstatvaṃ me vaktumarhasi| uktaṃ bhagavatā yattu tattu lokasya saṃsthitiḥ||

Verse 50

प्रश्नमेतत्तु पृच्छत्या रुद्राण्या परिषत्तदा। कौतूहलयुता श्रोतुं समाहितमनाऽभवत्।।

praśnametattu pṛcchatyā rudrāṇyā pariṣattadā| kautūhalayutā śrotuṃ samāhitamanā'bhavat||

Verse 51

महेश्वर उवाच। नैतदस्ति महाभागे यद्वदन्तीह नास्तिकाः। एतदेवाभिशस्तानां श्रुतविद्वेषिणां मतम्।।

maheśvara uvāca| naitadasti mahābhāge yadvadantīha nāstikāḥ| etadevābhiśastānāṃ śrutavidveṣiṇāṃ matam||

Verse 52

सर्वमर्थं श्रुतं दृष्टं यत्प्रागुक्तं मया तव। तदाप्रभृति मर्त्यानां श्रुतमाश्रित्य पण्डिताः।।

sarvamarthaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ yatprāguktaṃ mayā tava| tadāprabhṛti martyānāṃ śrutamāśritya paṇḍitāḥ||

Verse 53

कामान्संछिद्य परिगान्धृत्या वै परमासिना। अभियान्त्येव ते स्वर्गं पश्यन्तः कर्मणः पलम्।।

kāmānsaṃchidya parigāndhṛtyā vai paramāsinā| abhiyāntyeva te svargaṃ paśyantaḥ karmaṇaḥ palam||

Verse 54

एवं श्रद्धाफलं लोके परतः सुमहत्फलम्। बुद्धिः श्रद्धा च विनयः कारणानि हितैषिणाम्।।

evaṃ śraddhāphalaṃ loke parataḥ sumahatphalam| buddhiḥ śraddhā ca vinayaḥ kāraṇāni hitaiṣiṇām||

Verse 55

तस्मात्स्वर्गाभिगन्तारः कतिचित्त्वभवन्नराः। अन्ये करणहीनत्वान्नास्तिक्यं भावमाश्रिताः।।

tasmātsvargābhigantāraḥ katicittvabhavannarāḥ| anye karaṇahīnatvānnāstikyaṃ bhāvamāśritāḥ||

Verse 56

श्रुतविद्वेषिणो मूर्खा नास्तिका दृढनिश्चयाः। निष्क्रियास्तु निरन्नादाः पतन्त्येवाधमां गतिम्।।

śrutavidveṣiṇo mūrkhā nāstikā dṛḍhaniścayāḥ| niṣkriyāstu nirannādāḥ patantyevādhamāṃ gatim||

Verse 57

नास्त्यस्तीति पुनर्जन्म कवयोऽप्यत्र मोहिताः। नाधिगच्छन्ति तन्नित्यं हेतुवादशतैरपि।।

nāstyastīti punarjanma kavayo'pyatra mohitāḥ| nādhigacchanti tannityaṃ hetuvādaśatairapi||

Verse 58

एषा ब्रह्मकृता माया दुर्विज्ञेया सुरासुरैः। किंपुनर्मानवैर्लोके ज्ञातुकामैः कुबुद्धिभिः।।

eṣā brahmakṛtā māyā durvijñeyā surāsuraiḥ| kiṃpunarmānavairloke jñātukāmaiḥ kubuddhibhiḥ||

Verse 59

केवलं श्रद्धया देवि श्रुतमात्मनिविष्टया। ततोस्तीऽत्येव मन्तव्यं तथा हितमवाप्नुयात्।।

kevalaṃ śraddhayā devi śrutamātmaniviṣṭayā| tatostī'tyeva mantavyaṃ tathā hitamavāpnuyāt||

Verse 60

दैवगुह्येषु चान्येषु हेतुर्देवि निरर्थकः। बधिरान्धवदेवात्र वर्तितव्यं हितैषिणा। एतत्ते कथितं देवि ऋषिगुह्यं प्रजाहितम्।।

daivaguhyeṣu cānyeṣu heturdevi nirarthakaḥ| badhirāndhavadevātra vartitavyaṃ hitaiṣiṇā| etatte kathitaṃ devi ṛṣiguhyaṃ prajāhitam||