Adhyaya 227

Verse 1

ईश्वरेणोमांप्रति प्राणिनामुद्भिदादिभेदेन चातुर्विध्यादिनिरूपणम्।। 1 ।। तथा शास्त्रजन्यज्ञानस्य श्रेयः साधनत्वाद्युक्तिः।। 2 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश कर्मणैव शुभाशुभम्। यथायोगं फलं जन्तुः प्राप्नोतीति विनिश्चयः।।

īśvareṇomāṃprati prāṇināmudbhidādibhedena cāturvidhyādinirūpaṇam|| 1 || tathā śāstrajanyajñānasya śreyaḥ sādhanatvādyuktiḥ|| 2 || umovāca| bhagavandevadeveśa karmaṇaiva śubhāśubham| yathāyogaṃ phalaṃ jantuḥ prāpnotīti viniścayaḥ||

Verse 2

परेषां विप्रियं कुर्वन्यथा सम्प्राप्नुयाच्छुभम्। यद्येतदस्मिंश्चेद्देहे तन्मे शंसितुमर्हसि।।

pareṣāṃ vipriyaṃ kurvanyathā samprāpnuyācchubham| yadyetadasmiṃśceddehe tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। तदप्यस्ति महाभागे अभिसन्धिबलान्नृणम्। हितार्थं दुःखमन्येषां कृत्वा सुखमवाप्नुयात्।।

maheśvara uvāca| tadapyasti mahābhāge abhisandhibalānnṛṇam| hitārthaṃ duḥkhamanyeṣāṃ kṛtvā sukhamavāpnuyāt||

Verse 4

दण्डयन्भर्त्सयन्राजा जनान्पुण्यमवाप्नुयात्। गुरुः सन्तर्जयञ्शिष्यान्भर्ता भृत्यजनान्स्वकान्। उन्मार्गप्रतिपन्नांश्च शास्ता धर्मफलं लभेत्।।

daṇḍayanbhartsayanrājā janānpuṇyamavāpnuyāt| guruḥ santarjayañśiṣyānbhartā bhṛtyajanānsvakān| unmārgapratipannāṃśca śāstā dharmaphalaṃ labhet||

Verse 5

चिकित्सकश्च दुःखानि जनयन्हितमाप्नुयात्। यज्ञार्थं पशुहिंसां च कुर्वन्नपि न लिप्यते। एवमन्ये सुमनसो हिंसकाः स्वर्गमाप्नुयुः।।

cikitsakaśca duḥkhāni janayanhitamāpnuyāt| yajñārthaṃ paśuhiṃsāṃ ca kurvannapi na lipyate| evamanye sumanaso hiṃsakāḥ svargamāpnuyuḥ||

Verse 6

एकस्मिन्निहते भद्रे बहवः सुखमाप्नुयुः। तस्मिन्हते भवेद्धर्मः कुत एव तु पातकम्।।

ekasminnihate bhadre bahavaḥ sukhamāpnuyuḥ| tasminhate bhaveddharmaḥ kuta eva tu pātakam||

Verse 7

अहिंसतेति हत्वा तु शुद्धे कर्मणि गौरवात्। अभिसन्धेरजिह्मत्वाच्छुद्धे धर्मस्य गौरवात्। एतत्कृत्वा तु पापेभ्यो न दोषं प्राप्नुयुः क्वचित्।।

ahiṃsateti hatvā tu śuddhe karmaṇi gauravāt| abhisandherajihmatvācchuddhe dharmasya gauravāt| etatkṛtvā tu pāpebhyo na doṣaṃ prāpnuyuḥ kvacit||

Verse 8

उमोवाच। चतुर्विधानां जन्तूनां कथं ज्ञानमिह स्मृतम्। कृत्रिमं तत्स्वभावं वा तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| caturvidhānāṃ jantūnāṃ kathaṃ jñānamiha smṛtam| kṛtrimaṃ tatsvabhāvaṃ vā tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 9

महेश्वर उवाच। स्थावरं जङ्गमं चैव जगद्द्विविधमुच्यते। चतस्रो योनयस्तत्र प्रजानां क्रमशो यथा।।

maheśvara uvāca| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva jagaddvividhamucyate| catasro yonayastatra prajānāṃ kramaśo yathā||

Verse 10

तेषामुद्भिदजा वृक्षा लतावल्ल्यश्च वीरुधः। दंशयूकादयश्चान्ये स्वेदजाः क्रिमिजातयः।।

teṣāmudbhidajā vṛkṣā latāvallyaśca vīrudhaḥ| daṃśayūkādayaścānye svedajāḥ krimijātayaḥ||

Verse 11

पक्षिणश्छिद्कर्णाश्च प्राणिनस्त्वण्डजा मताः। मृगव्यालमनुष्यांश्च विद्धि तेषां जरायुजान्।।

pakṣiṇaśchidkarṇāśca prāṇinastvaṇḍajā matāḥ| mṛgavyālamanuṣyāṃśca viddhi teṣāṃ jarāyujān||

Verse 12

एवं चतुर्विधां जातिमात्मा संसृत्य तिष्ठति।।

evaṃ caturvidhāṃ jātimātmā saṃsṛtya tiṣṭhati||

Verse 13

स्पर्शेनैकेन्द्रियेणात्मा तिष्ठत्युद्भिदजेषु वै। शरीरस्पर्शरूपाभ्यां स्वेदजेष्वपि तिष्ठति।।

sparśenaikendriyeṇātmā tiṣṭhatyudbhidajeṣu vai| śarīrasparśarūpābhyāṃ svedajeṣvapi tiṣṭhati||

Verse 14

पञ्चभिश्चेन्द्रियद्वारैर्जीवन्त्यण्डजरायुजाः।।

pañcabhiścendriyadvārairjīvantyaṇḍajarāyujāḥ||

Verse 15

तथा भूम्यम्बुसंयोगाद्भवन्त्युद्भिदजाः प्रिये। शीकतोष्णयोस्तु संयोगाज्जायन्ते स्वेदजाः प्रिये। अण्डजाश्चापि जायन्ते संयोगात्क्लेदबीजयोः।।

tathā bhūmyambusaṃyogādbhavantyudbhidajāḥ priye| śīkatoṣṇayostu saṃyogājjāyante svedajāḥ priye| aṇḍajāścāpi jāyante saṃyogātkledabījayoḥ||

Verse 16

शुक्लशोणितसंयोगात्सम्भवन्ति जरायुजाः। जरायुजानां सर्वेषां मानुषं पदमुत्तमम्।।

śuklaśoṇitasaṃyogātsambhavanti jarāyujāḥ| jarāyujānāṃ sarveṣāṃ mānuṣaṃ padamuttamam||

Verse 17

अतःपरं तमोत्पत्तिं शृणु देवि समाहिता। द्विविधं हि तमो लोके शार्वरं देहजं तथा।।

ataḥparaṃ tamotpattiṃ śṛṇu devi samāhitā| dvividhaṃ hi tamo loke śārvaraṃ dehajaṃ tathā||

Verse 18

जोतिर्भिश्च तमो लोके नाशं गच्छति शार्वरम्। देहजं तु तमो लोके तैः समस्तैर्न शाम्यते।।

jotirbhiśca tamo loke nāśaṃ gacchati śārvaram| dehajaṃ tu tamo loke taiḥ samastairna śāmyate||

Verse 19

तमसस्तस्य नाशार्थं नोपायमधिजग्मिवान्। तपश्चचार वलिपुलं लोककर्ता पितामहः।।

tamasastasya nāśārthaṃ nopāyamadhijagmivān| tapaścacāra valipulaṃ lokakartā pitāmahaḥ||

Verse 20

चरतस्तु समुद्भूता वेदाः साङ्गाः सहोत्तराः। ताँल्लब्ध्वा मुमुदे ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया। देहजं तु तमो घोरमभूत्तैरेव नाशितम्।।

caratastu samudbhūtā vedāḥ sāṅgāḥ sahottarāḥ| tā~llabdhvā mumude brahmā lokānāṃ hitakāmyayā| dehajaṃ tu tamo ghoramabhūttaireva nāśitam||

Verse 21

कार्याकार्यमिदं चेति वाच्यावाच्यमिदं त्विति। यदि चेन्न भवेल्लोके श्रुतं चारित्रदैशिकम्। पसुभिर्निर्विशेषं तु चेष्टन्ते मानुषा अपि।।

kāryākāryamidaṃ ceti vācyāvācyamidaṃ tviti| yadi cenna bhavelloke śrutaṃ cāritradaiśikam| pasubhirnirviśeṣaṃ tu ceṣṭante mānuṣā api||

Verse 22

यज्ञादीनां समारम्भः श्रुतेनैव विधीयते। यज्ञस्य फलयोगेन देवलोकः समृद्ध्यते।।

yajñādīnāṃ samārambhaḥ śrutenaiva vidhīyate| yajñasya phalayogena devalokaḥ samṛddhyate||

Verse 23

प्रीतियुक्ताः पुनर्देवा मानुषाणां भवन्त्युत। एवं नित्यं प्रवर्धेते रोदसी च परस्परम्।।

prītiyuktāḥ punardevā mānuṣāṇāṃ bhavantyuta| evaṃ nityaṃ pravardhete rodasī ca parasparam||

Verse 24

लोकसन्धारणं तस्माच्छ्रुतमित्यवधारय। ज्ञानाद्विशिष्टं जन्तूनां नास्ति लोकत्रयेऽपि च।।

lokasandhāraṇaṃ tasmācchrutamityavadhāraya| jñānādviśiṣṭaṃ jantūnāṃ nāsti lokatraye'pi ca||

Verse 25

सहजं तत्प्रधानं स्यादपरं कृत्रिमं स्मृतम्। उभयं यत्र सम्पन्नं भवेत्तत्र तु शोभनम्।।

sahajaṃ tatpradhānaṃ syādaparaṃ kṛtrimaṃ smṛtam| ubhayaṃ yatra sampannaṃ bhavettatra tu śobhanam||

Verse 26

सम्प्रगृह्य श्रुतं सर्वं कृतकृत्यो भवत्युत। उपर्युपरि मर्त्यानां देववत्सम्प्रकाशते।।

sampragṛhya śrutaṃ sarvaṃ kṛtakṛtyo bhavatyuta| uparyupari martyānāṃ devavatsamprakāśate||

Verse 27

कामं क्रोधं भयं दर्पमज्ञानं चैव बुद्धिजम्। तच्छ्रुतं नुदति क्षिप्रं यथा वायुर्बलाहकान्।।

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ darpamajñānaṃ caiva buddhijam| tacchrutaṃ nudati kṣipraṃ yathā vāyurbalāhakān||

Verse 28

अल्पमात्रं कृतो धर्मो भवेज्झानवतां महान्। महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानान्निष्फलो भवेत्।।

alpamātraṃ kṛto dharmo bhavejjhānavatāṃ mahān| mahānapi kṛto dharmo hyajñānānniṣphalo bhavet||

Verse 29

परावरझो भूतानां ज्ञानवांस्तत्वविद्भवेत्। एवं श्रुतफलं सर्वं कथितं ते शुभक्षणे।।

parāvarajho bhūtānāṃ jñānavāṃstatvavidbhavet| evaṃ śrutaphalaṃ sarvaṃ kathitaṃ te śubhakṣaṇe||

Verse 30

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिज्जातिस्मरणसंयुताः। किमर्थमभिजायन्ते जानन्तः पौर्वदैहिकम्। एतन्मे तत्वतो देव मानुषेषु वदस्व भो।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecijjātismaraṇasaṃyutāḥ| kimarthamabhijāyante jānantaḥ paurvadaihikam| etanme tatvato deva mānuṣeṣu vadasva bho||

Verse 31

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā||

Verse 32

ये मृताः सहसा मर्त्या जायन्ते सहसा पुनः। तेषां पौराणिको बोधः कञ्चित्कालं हि तिष्ठति।।

ye mṛtāḥ sahasā martyā jāyante sahasā punaḥ| teṣāṃ paurāṇiko bodhaḥ kañcitkālaṃ hi tiṣṭhati||

Verse 33

तस्माज्जातिस्मरा लोके जायन्ते बोधसंयुताः। तेषां विवर्धतां संज्ञा स्वप्नवत्सा प्रणश्यति। परलोकस्य चास्तित्वे मूढानां कारणं च तत्।।

tasmājjātismarā loke jāyante bodhasaṃyutāḥ| teṣāṃ vivardhatāṃ saṃjñā svapnavatsā praṇaśyati| paralokasya cāstitve mūḍhānāṃ kāraṇaṃ ca tat||

Verse 34

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिन्मृता भूत्वाऽपि सम्प्रति। निवर्तमाना दृश्यन्ते देहेष्वेव पुनर्नराः।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecinmṛtā bhūtvā'pi samprati| nivartamānā dṛśyante deheṣveva punarnarāḥ||

Verse 35

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि कारणं शृणु शोभने।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane||

Verse 36

प्राणैर्वियुज्यमानानां बहुत्वात्प्राणिनां वधे। तथैव नामसामान्याद्यमदूता नृणां प्रति।।

prāṇairviyujyamānānāṃ bahutvātprāṇināṃ vadhe| tathaiva nāmasāmānyādyamadūtā nṛṇāṃ prati||

Verse 37

वहन्ति ते क्वचिन्मोहादन्यं मर्त्यं तु यामिकाः। निर्विकारं हि तत्सर्वं यमो वेद कृताकृतम्।।

vahanti te kvacinmohādanyaṃ martyaṃ tu yāmikāḥ| nirvikāraṃ hi tatsarvaṃ yamo veda kṛtākṛtam||

Verse 38

तस्मात्संयमनीं प्राप्य यमेनैकेन मोक्षिताः। पुनरेव निवर्तन्ते शेषं भोक्तुं स्वकर्मणः। स्वकर्मण्यसमाप्ते तु निवर्तन्ते हि मानवाः।।

tasmātsaṃyamanīṃ prāpya yamenaikena mokṣitāḥ| punareva nivartante śeṣaṃ bhoktuṃ svakarmaṇaḥ| svakarmaṇyasamāpte tu nivartante hi mānavāḥ||

Verse 39

उमोवाच। भगवन्सुप्तमात्रेण प्राणिनां स्वप्नदर्शनम्। किं तत्स्वभावमन्यद्वा तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavansuptamātreṇa prāṇināṃ svapnadarśanam| kiṃ tatsvabhāvamanyadvā tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 40

महेश्वर उवाच। सुप्तानां तु मनश्चेष्टा स्वप्न इत्यभिधीयते। अनागतमतिक्रान्तं पश्यते सञ्चरन्मनः।।

maheśvara uvāca| suptānāṃ tu manaśceṣṭā svapna ityabhidhīyate| anāgatamatikrāntaṃ paśyate sañcaranmanaḥ||

Verse 41

निमित्तं च भवेत्तस्मात्प्राणिनां स्वप्नदर्शनम्। एतत्ते कथितं देवि भूयः श्रोतु किमिच्छसि।।

nimittaṃ ca bhavettasmātprāṇināṃ svapnadarśanam| etatte kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotu kimicchasi||