Adhyaya 226

Verse 1

परमेश्वरेण पार्वतींप्रति प्राणिनां स्त्रीत्वपुंस्त्वयोः स्वाभाविकत्वनिषेधेन कर्मायत्तत्वोक्तिः।। 1 ।। तथा सात्विकादिधर्मादिप्रतिपादनम्।। 2 ।। उमोवाच। देवदेव महादेव श्रुतं मे भगवन्निदम्। आत्मनो जातिसम्बन्धं ब्रूहि स्त्रीपुरुषान्तरम्।।

parameśvareṇa pārvatīṃprati prāṇināṃ strītvapuṃstvayoḥ svābhāvikatvaniṣedhena karmāyattatvoktiḥ|| 1 || tathā sātvikādidharmādipratipādanam|| 2 || umovāca| devadeva mahādeva śrutaṃ me bhagavannidam| ātmano jātisambandhaṃ brūhi strīpuruṣāntaram||

Verse 2

स्त्रीप्राणाः पुरुषप्राणा एकतः पृथगेव वा। एष मे संशयो देव तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि।।

strīprāṇāḥ puruṣaprāṇā ekataḥ pṛthageva vā| eṣa me saṃśayo deva taṃ me chettuṃ tvamarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता। स्त्रीत्वं पुंस्त्वमिति प्राणे स्थितिर्नास्ति शुभेक्षणे।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā| strītvaṃ puṃstvamiti prāṇe sthitirnāsti śubhekṣaṇe||

Verse 4

निर्विकारः सदैवात्मा स्त्रीत्वं पुंस्त्वं न चात्मनि। कर्मप्रकारेण तथा जात्यां जात्यां प्रजायते।।

nirvikāraḥ sadaivātmā strītvaṃ puṃstvaṃ na cātmani| karmaprakāreṇa tathā jātyāṃ jātyāṃ prajāyate||

Verse 5

कृत्वा कर्म पुमान्स्त्री वा स्त्री पुमानपि जायते। स्त्रीभावं यत्पुमान्कृत्वा कर्मणा प्रमदा भवेत्।।

kṛtvā karma pumānstrī vā strī pumānapi jāyate| strībhāvaṃ yatpumānkṛtvā karmaṇā pramadā bhavet||

Verse 6

उमोवाच। भगवन्सर्वलोकेश कर्मात्मा न करोति चेत्। कोऽन्यः कर्मकरो देहे तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि।।

umovāca| bhagavansarvalokeśa karmātmā na karoti cet| ko'nyaḥ karmakaro dehe tanme tvaṃ vaktumarhasi||

Verse 7

महेश्वर उवाच। शृणु भामिनि कर्तारमात्मा हि न च कर्मकृत्। प्रकृत्या गुणयुक्तेन क्रियते कर्म नित्यशः।।

maheśvara uvāca| śṛṇu bhāmini kartāramātmā hi na ca karmakṛt| prakṛtyā guṇayuktena kriyate karma nityaśaḥ||

Verse 8

शरीरं प्राणिनां लोके यथा पित्तकफानिलैः। व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्दोषैस्तथा व्याप्तं त्रिभिर्गुणैः।।

śarīraṃ prāṇināṃ loke yathā pittakaphānilaiḥ| vyāptamebhistribhirdoṣaistathā vyāptaṃ tribhirguṇaiḥ||

Verse 9

सत्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्वेते शरीरिणः। प्रकाशात्मकमेतेषां सत्वं सततमिष्यते।।

satvaṃ rajastamaścaiva guṇāstvete śarīriṇaḥ| prakāśātmakameteṣāṃ satvaṃ satatamiṣyate||

Verse 10

रजो दुःखत्मकं तत्र तमो मोहात्मकं स्मृतम्। त्रिभिरेतैर्गुणैर्युक्तं लोके कर्म प्रवर्तते।।

rajo duḥkhatmakaṃ tatra tamo mohātmakaṃ smṛtam| tribhiretairguṇairyuktaṃ loke karma pravartate||

Verse 11

सत्यं प्राणिदया शौचं श्रेयः प्रीतिः क्षमा दमः। एवमादि तथाऽन्यश्च कर्म सात्विकमुच्यते।।

satyaṃ prāṇidayā śaucaṃ śreyaḥ prītiḥ kṣamā damaḥ| evamādi tathā'nyaśca karma sātvikamucyate||

Verse 12

दाक्ष्यं कर्मपरत्वं च लोभो मोहो विधिं प्रति। कलत्रसङ्गो माधुर्यं नित्यमैश्वर्यलुब्धता। रजसश्चोद्भवं चैतत्कर्म नानाविधं सदा।।

dākṣyaṃ karmaparatvaṃ ca lobho moho vidhiṃ prati| kalatrasaṅgo mādhuryaṃ nityamaiśvaryalubdhatā| rajasaścodbhavaṃ caitatkarma nānāvidhaṃ sadā||

Verse 13

अनृतं चैव पारुष्यं धृतिर्विद्वेषिता भृशम्। हिंसाऽसत्यं च नास्तिक्यं निद्रालस्यभयानि च। तमसश्चोद्भवं चैतत्कर्म पापयुतं तथा।।

anṛtaṃ caiva pāruṣyaṃ dhṛtirvidveṣitā bhṛśam| hiṃsā'satyaṃ ca nāstikyaṃ nidrālasyabhayāni ca| tamasaścodbhavaṃ caitatkarma pāpayutaṃ tathā||

Verse 14

तस्माद्गुणमयः सर्वः कार्यारम्भः शुभाशुभः। तस्मादात्मानमव्यग्रं विद्ध्यकर्तारमव्ययम्।।

tasmādguṇamayaḥ sarvaḥ kāryārambhaḥ śubhāśubhaḥ| tasmādātmānamavyagraṃ viddhyakartāramavyayam||

Verse 15

सात्विकाः पुण्यलोकेषु राजसा मानुषे पदे। तिर्यग्योनौ च नरके तिष्ठेयुस्तामसा नराः।।

sātvikāḥ puṇyalokeṣu rājasā mānuṣe pade| tiryagyonau ca narake tiṣṭheyustāmasā narāḥ||

Verse 16

उमोवाच। किमर्थमात्मा भिन्नेऽस्मिन्देहे शस्त्रेण वा हते। स्वयं प्रयास्यति तदा तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| kimarthamātmā bhinne'smindehe śastreṇa vā hate| svayaṃ prayāsyati tadā tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 17

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्। एतन्निर्णायकैश्चापि मुह्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te prakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam| etannirṇāyakaiścāpi muhyante sūkṣmabuddhibhiḥ||

Verse 18

कर्मक्षये तु सम्प्राप्ते प्राणिनां जन्मधारिणाम्। उपद्रवो भवेद्देहे येन केनापि हेतुना।।

karmakṣaye tu samprāpte prāṇināṃ janmadhāriṇām| upadravo bhaveddehe yena kenāpi hetunā||

Verse 19

तन्निमित्तं शरीरी तु शरीरं प्राप्य संक्षयम्। अपयाति परित्यज्य ततः कर्मवशेन सः।।

tannimittaṃ śarīrī tu śarīraṃ prāpya saṃkṣayam| apayāti parityajya tataḥ karmavaśena saḥ||

Verse 20

देहक्षयेपि नैवात्मा वेदनाभिर्न चाल्यते। तिष्ठेत्कर्मफलं यावद्व्रजेत्कर्मक्षये पुनः।।

dehakṣayepi naivātmā vedanābhirna cālyate| tiṣṭhetkarmaphalaṃ yāvadvrajetkarmakṣaye punaḥ||

Verse 21

आदिप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेवमात्मगतिः स्मृता। एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

ādiprabhṛti loke'sminnevamātmagatiḥ smṛtā| etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||