Adhyaya 225

Verse 1

पार्वत्या परमेश्वरंप्रति प्राणिनां शुभाशुभफलयोर्मध्ये कस्य पूर्वोपभोग इति प्रश्नः।। 1 ।। परमेश्वरेण तांप्रति सदृष्टान्तप्रदर्शनं तयोर्यौगपद्येनोपभोगकथनम्।। 2 ।। तथा पूर्वकर्मणामल्पायुष्ट्वादिकारणत्वाभिधानम्।। 3 ।। उमोवाच। भगवन्भगनेत्रघ्न मानुषाणां विचेष्टितम्। सर्वमात्मकृतं चेति श्रुतं मे भगवन्मतम्।।

pārvatyā parameśvaraṃprati prāṇināṃ śubhāśubhaphalayormadhye kasya pūrvopabhoga iti praśnaḥ|| 1 || parameśvareṇa tāṃprati sadṛṣṭāntapradarśanaṃ tayoryaugapadyenopabhogakathanam|| 2 || tathā pūrvakarmaṇāmalpāyuṣṭvādikāraṇatvābhidhānam|| 3 || umovāca| bhagavanbhaganetraghna mānuṣāṇāṃ viceṣṭitam| sarvamātmakṛtaṃ ceti śrutaṃ me bhagavanmatam||

Verse 2

लोके ग्रहकृतं सर्वं मत्वा कर्म शुभाशुभम्। तदेव ग्रहनक्षत्रं प्रायशः पर्युपासते। एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि।।

loke grahakṛtaṃ sarvaṃ matvā karma śubhāśubham| tadeva grahanakṣatraṃ prāyaśaḥ paryupāsate| eṣa me saṃśayo deva taṃ me tvaṃ chettumarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वविनिश्चयम्।।

maheśvara uvāca| sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tatvaviniścayam||

Verse 4

नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव शुभाशुभनिवेदकाः। मानवानां महाभागे न तु कर्मकराः स्वयम्।।

nakṣatrāṇi grahāścaiva śubhāśubhanivedakāḥ| mānavānāṃ mahābhāge na tu karmakarāḥ svayam||

Verse 5

प्रजानां तु हितार्थाय शुभाशुभविधिं प्रति। अनागतमतिक्रान्तं ज्योतिश्चक्रेण बोध्यते।।

prajānāṃ tu hitārthāya śubhāśubhavidhiṃ prati| anāgatamatikrāntaṃ jyotiścakreṇa bodhyate||

Verse 6

किन्तु तत्र शुभं कर्म सुग्रहैस्तु निवेद्यते। दुष्कृतस्याशुभैरेव समावायो भवेदिति।।

kintu tatra śubhaṃ karma sugrahaistu nivedyate| duṣkṛtasyāśubhaireva samāvāyo bhavediti||

Verse 7

तस्मात्तु ग्रहवैषम्ये विषमं कुरुते जनः। ग्रहसाम्ये शुभं कुर्याज्ज्ञात्वाऽऽत्मानं तथा कृतम्।।

tasmāttu grahavaiṣamye viṣamaṃ kurute janaḥ| grahasāmye śubhaṃ kuryājjñātvā''tmānaṃ tathā kṛtam||

Verse 8

केवलं ग्रहनक्षत्रं न करोति शुभाशुभम्। सर्वमात्मकृतं कर्म लोकवादो ग्रहा इति।।

kevalaṃ grahanakṣatraṃ na karoti śubhāśubham| sarvamātmakṛtaṃ karma lokavādo grahā iti||

Verse 9

पृथग्ग्रहाः पृथक्कर्ता कर्ता स्वं भुञ्जते फलम्। इति ते कथितं सर्वं विशङ्कां जहि शोभने।।

pṛthaggrahāḥ pṛthakkartā kartā svaṃ bhuñjate phalam| iti te kathitaṃ sarvaṃ viśaṅkāṃ jahi śobhane||

Verse 10

उमोवाच। भगवन्विविधं कर्म कृत्वा जन्तुः शुभाशुभम्। किं तयोः पूर्वकतरं भुङ्क्ते जन्मान्तरे पुनः। एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanvividhaṃ karma kṛtvā jantuḥ śubhāśubham| kiṃ tayoḥ pūrvakataraṃ bhuṅkte janmāntare punaḥ| eṣa me saṃśayo deva taṃ me tvaṃ chettumarhasi||

Verse 11

महेश्वर उवाच। स्थाने संशयितं देवि तत्ते वक्ष्यामि तत्वतः।। अशुभं पूर्वमित्याहुरपरे शुभमित्यपि।

maheśvara uvāca| sthāne saṃśayitaṃ devi tatte vakṣyāmi tatvataḥ|| aśubhaṃ pūrvamityāhurapare śubhamityapi|

Verse 12

मिथ्या तदुभयं प्रोक्तं केवलं तद्ब्रवीमि ते।।

mithyā tadubhayaṃ proktaṃ kevalaṃ tadbravīmi te||

Verse 13

मानुषे तु पदे कर्म युगपद्भुज्यते सदा। यथाकृतं यथायोगमुभयं भुज्यते क्रमात्।।

mānuṣe tu pade karma yugapadbhujyate sadā| yathākṛtaṃ yathāyogamubhayaṃ bhujyate kramāt||

Verse 14

भुञ्जानाश्चापि दृश्यन्ते क्रमशो भुवि मानवाः। ऋद्धिं हानिं सुखं दुःखं तत्सर्वमुभयं भयम्।।

bhuñjānāścāpi dṛśyante kramaśo bhuvi mānavāḥ| ṛddhiṃ hāniṃ sukhaṃ duḥkhaṃ tatsarvamubhayaṃ bhayam||

Verse 15

दुःखान्यनुभवन्त्याढ्या दरिद्राश्च सुखानि च। यौगपद्याद्धि भुञ्जाना दृश्यन्ते लोकसाक्षिकम्।।

duḥkhānyanubhavantyāḍhyā daridrāśca sukhāni ca| yaugapadyāddhi bhuñjānā dṛśyante lokasākṣikam||

Verse 16

नरके स्वर्गलोके च न तथा संस्थितिः प्रिये। नित्यं दुःखं हि नरके स्वर्गे नित्यं सुखं तथा।।

narake svargaloke ca na tathā saṃsthitiḥ priye| nityaṃ duḥkhaṃ hi narake svarge nityaṃ sukhaṃ tathā||

Verse 17

शुभाशुभानामाधिक्यं कर्मणां तत्र सेव्यते। निरन्तरं सुखं दुःखं स्वर्गे च नरके भवेत्।।

śubhāśubhānāmādhikyaṃ karmaṇāṃ tatra sevyate| nirantaraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ svarge ca narake bhavet||

Verse 18

तत्रापि सुमहद्भुक्त्वा पूर्वमल्पं पुनः शुभे। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

tatrāpi sumahadbhuktvā pūrvamalpaṃ punaḥ śubhe| etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 19

उमोवाच। भगवन्प्राणिनो लोके म्रियन्ते केन हेतुना। जाताजाता न तिष्ठन्ति तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanprāṇino loke mriyante kena hetunā| jātājātā na tiṣṭhanti tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 20

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सत्यं समाहिता। आत्मा कर्मक्षयाद्देहं यथा मुञ्चति तच्छृणु।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu satyaṃ samāhitā| ātmā karmakṣayāddehaṃ yathā muñcati tacchṛṇu||

Verse 21

शरीरात्मसमाहारो जन्तुरित्यभिधीयते। तत्रात्मानं नित्यमाहुरनित्यं क्षेत्रिमुच्यते।।

śarīrātmasamāhāro janturityabhidhīyate| tatrātmānaṃ nityamāhuranityaṃ kṣetrimucyate||

Verse 22

एवं कालेन सङ्क्रान्तं शरीरं जर्झरीकृतम्। अकर्मयोग्यं संशीर्णं त्यक्त्वा देही ततो व्रजेत्।।

evaṃ kālena saṅkrāntaṃ śarīraṃ jarjharīkṛtam| akarmayogyaṃ saṃśīrṇaṃ tyaktvā dehī tato vrajet||

Verse 23

नित्यस्यानित्यसंत्यागाल्लोके तन्मरणं विदुः। कालं नातिक्रमेरन्हि सदेवासुरमानवाः।।

nityasyānityasaṃtyāgālloke tanmaraṇaṃ viduḥ| kālaṃ nātikrameranhi sadevāsuramānavāḥ||

Verse 24

यथाऽऽकाशे न तिष्ठेत द्रव्यं किञ्चिदचेतनम्। तथा धावति कालोऽयं क्षणं किञ्चिन्न तिष्ठति।।

yathā''kāśe na tiṣṭheta dravyaṃ kiñcidacetanam| tathā dhāvati kālo'yaṃ kṣaṇaṃ kiñcinna tiṣṭhati||

Verse 25

स पुनर्जायतेऽन्यत्र शरीरं नवमाविशन्। एवंलोकगतिर्नित्यमादिप्रभृति वर्तते।।

sa punarjāyate'nyatra śarīraṃ navamāviśan| evaṃlokagatirnityamādiprabhṛti vartate||

Verse 26

उमोवाच। भगवन्प्राणिनो बाला दृश्यन्ते मरणं गताः। अतिवृद्धाश्च जीवन्तो दृश्यन्ते चिरजीविनः।।

umovāca| bhagavanprāṇino bālā dṛśyante maraṇaṃ gatāḥ| ativṛddhāśca jīvanto dṛśyante cirajīvinaḥ||

Verse 27

केवलं कालमरणं न प्रमाणं महेश्वर। तस्मान्मे संशय ब्रूहि प्राणिनां जीवकारणम्।।

kevalaṃ kālamaraṇaṃ na pramāṇaṃ maheśvara| tasmānme saṃśaya brūhi prāṇināṃ jīvakāraṇam||

Verse 28

महेश्वर उवाच। शृणु तत्कारणं देवि निर्णयस्त्वेक एव सः। जीर्णत्वमात्रं कुरुते कालो देहं न पातयेत्।।

maheśvara uvāca| śṛṇu tatkāraṇaṃ devi nirṇayastveka eva saḥ| jīrṇatvamātraṃ kurute kālo dehaṃ na pātayet||

Verse 29

जीर्णे कर्मणि संघातः स्वयमेव विशीर्यते। पूर्वकर्मप्रमाणेन जीवितं मृत्युरेव वा।।

jīrṇe karmaṇi saṃghātaḥ svayameva viśīryate| pūrvakarmapramāṇena jīvitaṃ mṛtyureva vā||

Verse 30

यावत्पूर्वकृतं कर्म तावज्जीवति मानवः। तत्र कर्मवशाद्बाला म्रियन्ते कालसंक्षयात्।।

yāvatpūrvakṛtaṃ karma tāvajjīvati mānavaḥ| tatra karmavaśādbālā mriyante kālasaṃkṣayāt||

Verse 31

चिरं जीवन्ति वृद्धाश्च तथा कर्मप्रमाणतः। इति ते कथितं देवि निर्विशङ्का भव प्रिये।।

ciraṃ jīvanti vṛddhāśca tathā karmapramāṇataḥ| iti te kathitaṃ devi nirviśaṅkā bhava priye||

Verse 32

उमोवाच। भगवन्केन वृत्तेन भवन्ति चिरजीविनः। अल्पायुषो नराः केन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavankena vṛttena bhavanti cirajīvinaḥ| alpāyuṣo narāḥ kena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 33

महेश्वर उवाच। शृणु तत्सर्वमखिलं गुह्यं पथ्यतरं नृणाम्। येन वृत्तेन सम्पन्ना भवन्ति चिरजीविनः।।

maheśvara uvāca| śṛṇu tatsarvamakhilaṃ guhyaṃ pathyataraṃ nṛṇām| yena vṛttena sampannā bhavanti cirajīvinaḥ||

Verse 34

अहिंसा सत्यवचनमक्रोधः क्षीन्तिरार्जवम्। गुरूणां नित्यशुश्रूषा वृद्धानामपि पूजनम्।।

ahiṃsā satyavacanamakrodhaḥ kṣīntirārjavam| gurūṇāṃ nityaśuśrūṣā vṛddhānāmapi pūjanam||

Verse 35

शौचादकार्यसंत्यागात्सदा पथ्यस्य भोजनम्। एवमादिगुणं वृत्तं नराणां दीर्घजीविनाम्।।

śaucādakāryasaṃtyāgātsadā pathyasya bhojanam| evamādiguṇaṃ vṛttaṃ narāṇāṃ dīrghajīvinām||

Verse 36

तपसा ब्रह्मचर्येण रसायननिषेवणात्। उदग्रसत्त्वा बलिनो भवन्ति चिरजीविनः। स्वर्गे वा मानुषे वाऽपि चिरं तिष्ठन्ति धार्मिकाः

tapasā brahmacaryeṇa rasāyananiṣevaṇāt| udagrasattvā balino bhavanti cirajīvinaḥ| svarge vā mānuṣe vā'pi ciraṃ tiṣṭhanti dhārmikāḥ

Verse 37

अपरे पापकर्माणः प्रायशोऽनृतवादिनः। हिंसाप्रिया गुरुद्विष्टा निष्क्रियाः शौचवर्जिताः।।

apare pāpakarmāṇaḥ prāyaśo'nṛtavādinaḥ| hiṃsāpriyā gurudviṣṭā niṣkriyāḥ śaucavarjitāḥ||

Verse 38

नास्तिका घोरकर्माणः सततं मांसपानपाः। पापाचारा गुरुद्विष्टाः कोपनाः कलहप्रियाः।।

nāstikā ghorakarmāṇaḥ satataṃ māṃsapānapāḥ| pāpācārā gurudviṣṭāḥ kopanāḥ kalahapriyāḥ||

Verse 39

एवमेवाशुभाचारास्तिष्ठन्ति नरके चिरम्। तिर्यग्योनौ तथाऽत्यन्तमल्पास्तिष्ठन्ति मानवाः। तस्मादल्पायुषो मर्त्यास्तादृशाः सम्भवन्ति ते।।

evamevāśubhācārāstiṣṭhanti narake ciram| tiryagyonau tathā'tyantamalpāstiṣṭhanti mānavāḥ| tasmādalpāyuṣo martyāstādṛśāḥ sambhavanti te||

Verse 40

अगम्यदेशगमनादपथ्यानां च भोजनात्। आयुःक्षयो भवेन्नॄणामायुःक्षयकरा हि ते।।

agamyadeśagamanādapathyānāṃ ca bhojanāt| āyuḥkṣayo bhavennṝṇāmāyuḥkṣayakarā hi te||

Verse 41

भवन्त्यल्पायुषस्तैस्तैरन्यथा चिरजीविनः। एतत्ते कथितं सर्वं भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

bhavantyalpāyuṣastaistairanyathā cirajīvinaḥ| etatte kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||