Adhyaya 223

Verse 1

परमेश्वरेण पार्वतीप्रति प्राणिनां चण्डालत्वदरिद्रत्वादिप्रापकदुष्कर्मप्रतिपादनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्मानुषेष्वेव मानुषाः समदर्शनाः। चण्डाला इव दृश्यन्ते स्पर्शमात्रविदूषिताइः।।

parameśvareṇa pārvatīprati prāṇināṃ caṇḍālatvadaridratvādiprāpakaduṣkarmapratipādanam|| 1 || umovāca| bhagavanmānuṣeṣveva mānuṣāḥ samadarśanāḥ| caṇḍālā iva dṛśyante sparśamātravidūṣitāiḥ||

Verse 2

नीचकर्मरता देव सर्वेषां मलहारकाः। दुर्गताः क्लेशभूयिष्ठा विरूपा दुष्टचेतसः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

nīcakarmaratā deva sarveṣāṃ malahārakāḥ| durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā virūpā duṣṭacetasaḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि तदेकाग्रमनाः शृणु।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi tadekāgramanāḥ śṛṇu||

Verse 4

ये पुरा मनुजा देवि अतिमानयुता भृशम्। आत्मसम्भावनायुक्ताः स्तब्धा दर्पसमन्विताः।।

ye purā manujā devi atimānayutā bhṛśam| ātmasambhāvanāyuktāḥ stabdhā darpasamanvitāḥ||

Verse 5

प्रणामं तु न कुर्वन्ति गुरूणामपि पामराः। ये स्वधर्मार्पणं कार्यमतिमानान्न कुर्वते।।

praṇāmaṃ tu na kurvanti gurūṇāmapi pāmarāḥ| ye svadharmārpaṇaṃ kāryamatimānānna kurvate||

Verse 6

परान्संनामयन्त्येव आज्ञयात्मनि ये बलात्। ऋद्धियोगात्परान्नित्यमवमन्यन्ति मानवान्। पानपाः सर्वभक्षाश्च परुषाः कटुका नराः।।

parānsaṃnāmayantyeva ājñayātmani ye balāt| ṛddhiyogātparānnityamavamanyanti mānavān| pānapāḥ sarvabhakṣāśca paruṣāḥ kaṭukā narāḥ||

Verse 7

एवंयुक्तसमाचाराक दण्डिता यमशासनैः। कथंचित्प्राप्य मानुष्यं चण्डालाः सम्भवन्ति ते।।

evaṃyuktasamācārāka daṇḍitā yamaśāsanaiḥ| kathaṃcitprāpya mānuṣyaṃ caṇḍālāḥ sambhavanti te||

Verse 8

नीचकर्मरताश्चैव सर्वेषां मलहारकाः। परेषां वन्दनपरास्ते भवन्त्येव मानिनः।।

nīcakarmaratāścaiva sarveṣāṃ malahārakāḥ| pareṣāṃ vandanaparāste bhavantyeva māninaḥ||

Verse 9

विरूपाः पापयोनिस्थाः स्पर्शनादिविवर्जिताः। कुवृत्तिमुपजीवन्ति भुत्वा ते रजकादयः। पुराऽतिमानदोषात्तु भुञ्जते स्वकृतं फलम्।।

virūpāḥ pāpayonisthāḥ sparśanādivivarjitāḥ| kuvṛttimupajīvanti bhutvā te rajakādayaḥ| purā'timānadoṣāttu bhuñjate svakṛtaṃ phalam||

Verse 10

तानप्यवस्ताकृपणांश्चण्डालानपि बुद्धिमान्। न च निन्देन्नापि कुप्येद्भुञ्जते स्वकृतं फलम्। चण्डाला अपि तां जातिं शोचन्तः शुद्धिमाप्नुयुः।।

tānapyavastākṛpaṇāṃścaṇḍālānapi buddhimān| na ca nindennāpi kupyedbhuñjate svakṛtaṃ phalam| caṇḍālā api tāṃ jātiṃ śocantaḥ śuddhimāpnuyuḥ||

Verse 11

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिदाशापाशशतैर्वृताः। परेषां द्वारि तिष्ठन्ति प्रतिषिद्धाः प्रवेशने।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecidāśāpāśaśatairvṛtāḥ| pareṣāṃ dvāri tiṣṭhanti pratiṣiddhāḥ praveśane||

Verse 12

द्रष्टुं ज्ञापयितुं चैव न लभन्ते च यत्नतः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

draṣṭuṃ jñāpayituṃ caiva na labhante ca yatnataḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 13

महेश्वर उवाच। ये पुरा मानुषा देवि ऐश्वर्यस्थानसंयुताः। संवादं तु न कुर्वन्ति परैरैश्वर्यमोहिताः।।

maheśvara uvāca| ye purā mānuṣā devi aiśvaryasthānasaṃyutāḥ| saṃvādaṃ tu na kurvanti parairaiśvaryamohitāḥ||

Verse 14

द्वाराणि न ददत्येव लोभमोहादिभिर्वृताः। अवस्थामोहसंयुक्ताः स्वार्थमात्रपरायणाः।।

dvārāṇi na dadatyeva lobhamohādibhirvṛtāḥ| avasthāmohasaṃyuktāḥ svārthamātraparāyaṇāḥ||

Verse 15

सर्वभोगयुता वाऽपि सर्वेषां निष्फला भृशम्। अपि शक्ता न कुर्युस्ते परानुग्रहकारणात्।।

sarvabhogayutā vā'pi sarveṣāṃ niṣphalā bhṛśam| api śaktā na kuryuste parānugrahakāraṇāt||

Verse 16

निर्दयाश्चैव निर्द्वारा भोगैश्वर्यगतिं प्रति। एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने।।

nirdayāścaiva nirdvārā bhogaiśvaryagatiṃ prati| evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane||

Verse 17

यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः। दुर्गता दुरवस्थाश्च कर्मव्याक्षेपसंयुताः।।

yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ| durgatā duravasthāśca karmavyākṣepasaṃyutāḥ||

Verse 18

अभिधावन्ति ते सर्वे तमर्थमभिवेदिनः। राज्ञां वा राजमात्राणां द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः।।

abhidhāvanti te sarve tamarthamabhivedinaḥ| rājñāṃ vā rājamātrāṇāṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ||

Verse 19

कर्म विज्ञापितुं द्रष्टुं न लभन्ते कथञ्चन। प्रवेष्टुमपि ते द्वारं बहिस्तिष्ठन्ति काङ्क्षया।।

karma vijñāpituṃ draṣṭuṃ na labhante kathañcana| praveṣṭumapi te dvāraṃ bahistiṣṭhanti kāṅkṣayā||

Verse 20

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिन्मनुष्येषु बहुष्वपि। सहसा नष्टसर्वस्वा भ्रष्टकोशपरिग्रहाः।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecinmanuṣyeṣu bahuṣvapi| sahasā naṣṭasarvasvā bhraṣṭakośaparigrahāḥ||

Verse 21

दृश्यन्ते मानुषाः केचिद्राजचोरोदकादिभिः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

dṛśyante mānuṣāḥ kecidrājacorodakādibhiḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 22

महेश्वर उवाच। ये पुरा मानुषा देवि आसुरं भावमाश्रिताः। परेषां वृत्तिनाशं तु कुर्वते द्वेषलोभतः।।

maheśvara uvāca| ye purā mānuṣā devi āsuraṃ bhāvamāśritāḥ| pareṣāṃ vṛttināśaṃ tu kurvate dveṣalobhataḥ||

Verse 23

उत्कोचनपराश्चैव पिशुनाश्च तथाविधाः। परद्रव्यहरा घोराश्चौर्याद्वाऽन्येन कर्मणा।।

utkocanaparāścaiva piśunāśca tathāvidhāḥ| paradravyaharā ghorāścauryādvā'nyena karmaṇā||

Verse 24

निर्दया निरनुक्रोशाः परेषां वृत्तिनाशकाः। नास्तिकाऽनृतभूयिष्ठाः परद्रव्यापहारिणः।।

nirdayā niranukrośāḥ pareṣāṃ vṛttināśakāḥ| nāstikā'nṛtabhūyiṣṭhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ||

Verse 25

एवंयुक्तसमाचारा दण्डिता यमशासनैः। निरयस्थाश्चिरं कालं तत्र दुःखसमन्विताः।।

evaṃyuktasamācārā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ| nirayasthāściraṃ kālaṃ tatra duḥkhasamanvitāḥ||

Verse 26

यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः। तत्रस्थाः प्राप्नुवन्त्येव सहसा द्रव्यवाशनम्।।

yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ| tatrasthāḥ prāpnuvantyeva sahasā dravyavāśanam||

Verse 27

कष्टं तत्प्राप्नुवन्त्येव कारणाकारणादपि। नाशं विनाशं द्रव्याणामुपघातं च सर्वशः।।

kaṣṭaṃ tatprāpnuvantyeva kāraṇākāraṇādapi| nāśaṃ vināśaṃ dravyāṇāmupaghātaṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 28

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिद्बान्धवैः सहसा पृथक्। कारणादेव सहसा सर्वेषां प्राणनाशनम्।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecidbāndhavaiḥ sahasā pṛthak| kāraṇādeva sahasā sarveṣāṃ prāṇanāśanam||

Verse 29

शस्त्रेण वाऽन्यथा वाऽपि प्राप्नुवन्ति वधं नराः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

śastreṇa vā'nyathā vā'pi prāpnuvanti vadhaṃ narāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 30

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि घोरकर्मरतानृताः। आसुराः प्रायशो मूर्खाः प्राणिहिंसाप्रिया भृशं।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi ghorakarmaratānṛtāḥ| āsurāḥ prāyaśo mūrkhāḥ prāṇihiṃsāpriyā bhṛśaṃ||

Verse 31

निर्दयाः प्राणिहिंसायां तथा प्राणिविघातकाः। विश्वस्तघातकाश्चैव तथा सुप्तविघातकाः। प्रायशोऽनृतभूयिष्ठा नास्तिका मांसभोजनाः।।

nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ tathā prāṇivighātakāḥ| viśvastaghātakāścaiva tathā suptavighātakāḥ| prāyaśo'nṛtabhūyiṣṭhā nāstikā māṃsabhojanāḥ||

Verse 32

एवंयुक्तसमाचाराः कालधर्मं गताः पुनः। दण्डिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये।।

evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmaṃ gatāḥ punaḥ| daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye||

Verse 33

तिर्यग्योनिं पुनः प्राप्य तत्र दुःखपरिक्षयात्। यदि चेन्मानुपं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः। तत्र ते प्राप्नुवन्त्येव वधबन्धान्यथा तथा।।

tiryagyoniṃ punaḥ prāpya tatra duḥkhaparikṣayāt| yadi cenmānupaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ| tatra te prāpnuvantyeva vadhabandhānyathā tathā||

Verse 34

आढ्या वा दुर्गता वाऽपि भुञ्जते स्वकृतं फलम्। सुप्ता मत्ताश्च विश्वस्तास्तथा ते प्राप्नुवन्त्युत।।

āḍhyā vā durgatā vā'pi bhuñjate svakṛtaṃ phalam| suptā mattāśca viśvastāstathā te prāpnuvantyuta||

Verse 35

प्राणवाधकृतं दुःखं बान्धवैः सहसा पृथक्। पुत्रदारविनाशं वा शस्त्रेणान्येन वा वधम्।।

prāṇavādhakṛtaṃ duḥkhaṃ bāndhavaiḥ sahasā pṛthak| putradāravināśaṃ vā śastreṇānyena vā vadham||

Verse 36

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिद्राजनीतिविशार दैः। दण्ड्यन्ते मानुषे लोके मानुषाः सर्वतोभयाः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecidrājanītiviśāra daiḥ| daṇḍyante mānuṣe loke mānuṣāḥ sarvatobhayāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 37

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि मानुषांश्चेतराणि वा। क्लिष्टघातेन निघ्नन्ति प्राणान्प्राणिषु निर्दयाः। आसुर घोरकर्माणः क्रूरदण्डवधप्रियाः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi mānuṣāṃścetarāṇi vā| kliṣṭaghātena nighnanti prāṇānprāṇiṣu nirdayāḥ| āsura ghorakarmāṇaḥ krūradaṇḍavadhapriyāḥ||

Verse 38

ये दण्डयन्त्यदण्ड्यांश्च राजानः कोपमोहिताः। हिंसाहङ्कारपरुषा मांसादा नास्तिकाशुभाः।।

ye daṇḍayantyadaṇḍyāṃśca rājānaḥ kopamohitāḥ| hiṃsāhaṅkāraparuṣā māṃsādā nāstikāśubhāḥ||

Verse 39

केचित्स्त्रीपुरुषघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च तथा प्रिये। एवंयुक्तसमाचारा प्राणिधर्मं गताः पुनः।।

kecitstrīpuruṣaghnāśca gurughnāśca tathā priye| evaṃyuktasamācārā prāṇidharmaṃ gatāḥ punaḥ||

Verse 40

दण्डिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये। पूर्वजन्मकृतं कर्म भुञ्जते तदिह प्रजाः।।

daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye| pūrvajanmakṛtaṃ karma bhuñjate tadiha prajāḥ||

Verse 41

इहैव यत्कर्म कृतं तत्परत्र फलत्युत। एषा व्यवस्थितिर्देवि मानुषेष्वेव दृश्यते।।

ihaiva yatkarma kṛtaṃ tatparatra phalatyuta| eṣā vyavasthitirdevi mānuṣeṣveva dṛśyate||

Verse 42

न चर्षीणां न देवानाममृतत्वात्तपोबलात्। तैरेकेन शरीरेण भुज्यते कर्मणः फलम्।।

na carṣīṇāṃ na devānāmamṛtatvāttapobalāt| tairekena śarīreṇa bhujyate karmaṇaḥ phalam||

Verse 43

न तथा मानुषाणां स्यादन्तर्धाय भवेद्धि तत्।।

na tathā mānuṣāṇāṃ syādantardhāya bhaveddhi tat||

Verse 44

उमोवाच। किमर्थं मानुषा लोके दण्ड्यन्ते पृथिवीश्वरैः। कृतापराधमुद्दिश्य हन्ता हर्ताऽयमित्युत।।

umovāca| kimarthaṃ mānuṣā loke daṇḍyante pṛthivīśvaraiḥ| kṛtāparādhamuddiśya hantā hartā'yamityuta||

Verse 45

पुत्रार्थी पुत्रकामेष्ट्या इहैव लभते सुतान्। तैरेव हि शरीरेण भुञ्जन्ते कर्मणां फलम्।।

putrārthī putrakāmeṣṭyā ihaiva labhate sutān| taireva hi śarīreṇa bhuñjante karmaṇāṃ phalam||

Verse 46

दृश्यन्ते मानुषे लोके तद्भवान्नानुमन्यते। एतन्मे संशयस्थानं तन्मे त्वं छेत्तुमर्हसि।।

dṛśyante mānuṣe loke tadbhavānnānumanyate| etanme saṃśayasthānaṃ tanme tvaṃ chettumarhasi||

Verse 47

महेश्वर उवाच। स्थाने संशयितं देवि तत्त्वं शृणु समाहिता। कर्म कर्मफलं चेति युगपद्भुवि नेष्यते।।

maheśvara uvāca| sthāne saṃśayitaṃ devi tattvaṃ śṛṇu samāhitā| karma karmaphalaṃ ceti yugapadbhuvi neṣyate||

Verse 48

ये त्वयाऽभिहिता देवि हन्ता हर्ताऽयमित्यपि। तेषां तत्पूर्वकं कर्म दण्ड्यते यत्र राजभिः।।

ye tvayā'bhihitā devi hantā hartā'yamityapi| teṣāṃ tatpūrvakaṃ karma daṇḍyate yatra rājabhiḥ||

Verse 49

देवि कर्म कृतं चैषां हेतुर्भवति शासने। अपराधापरेशेन राजा दण्डयति प्रजाः।।

devi karma kṛtaṃ caiṣāṃ heturbhavati śāsane| aparādhāpareśena rājā daṇḍayati prajāḥ||

Verse 50

इह लोके व्यवस्थार्थं राजभिर्दण्डनं स्मृतम्। उद्वेजनार्थं शेषाणामपराधं तमुद्दिशन्।।

iha loke vyavasthārthaṃ rājabhirdaṇḍanaṃ smṛtam| udvejanārthaṃ śeṣāṇāmaparādhaṃ tamuddiśan||

Verse 51

पुराकृतफलं दण्डो दण्ड्यमानस्य तद्ध्रुवम्। प्रागेव च मया प्रोक्तं तत्र निःसंशया भव।।

purākṛtaphalaṃ daṇḍo daṇḍyamānasya taddhruvam| prāgeva ca mayā proktaṃ tatra niḥsaṃśayā bhava||

Verse 52

उमोवाच। भगवन्भुवि मर्त्यानां दण्डितानां नरेश्वरैः। दण्डेनैव तु तेनेह पापनाशो भवेन्न वा।

umovāca| bhagavanbhuvi martyānāṃ daṇḍitānāṃ nareśvaraiḥ| daṇḍenaiva tu teneha pāpanāśo bhavenna vā|

Verse 53

एतन्मया संशयितं तद्भवांश्छेत्तुमर्हति।। महेश्वर उवाच। स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वं समाहिता।।

etanmayā saṃśayitaṃ tadbhavāṃśchettumarhati|| maheśvara uvāca| sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tatvaṃ samāhitā||

Verse 54

ये नृपैर्दण्डिता भूमावपराधापदेशतः। यमलोके न दण्ड्यन्ते तत्र ते यमदण्डनैः।।

ye nṛpairdaṇḍitā bhūmāvaparādhāpadeśataḥ| yamaloke na daṇḍyante tatra te yamadaṇḍanaiḥ||

Verse 55

अदण्डिता वा ये मिथ्या मिथ्या वा दण्डिता भुवि। तान्यमो दण्डयत्येव स हि वेद कृताकृतम्। नातिक्रमेद्यमं कश्चित्कर्म कृत्वेह मानुषः।।

adaṇḍitā vā ye mithyā mithyā vā daṇḍitā bhuvi| tānyamo daṇḍayatyeva sa hi veda kṛtākṛtam| nātikramedyamaṃ kaścitkarma kṛtveha mānuṣaḥ||

Verse 56

राजा यमश्च कुर्वाते दण्डमात्रं तु शोभने। उभाभ्यां यमराजभ्यां दण्डितोऽदण्डितोपि वा। पश्चात्कर्मफलं भुङ्क्ते नरके मानुषेषु वा।।

rājā yamaśca kurvāte daṇḍamātraṃ tu śobhane| ubhābhyāṃ yamarājabhyāṃ daṇḍito'daṇḍitopi vā| paścātkarmaphalaṃ bhuṅkte narake mānuṣeṣu vā||

Verse 57

नास्ति कर्मफलच्छेत्ता कश्चिल्लोकत्रयेऽपि च। इति ते कथितं सर्वं निर्विशङ्का भव प्रिये।।

nāsti karmaphalacchettā kaścillokatraye'pi ca| iti te kathitaṃ sarvaṃ nirviśaṅkā bhava priye||

Verse 58

उमोवाच। किमर्थं दुष्कृतं कृत्वा मानुषा भुवि नित्यशः। पुनस्तत्कर्मनाशाय प्रायश्चित्तानि कुर्वते।।

umovāca| kimarthaṃ duṣkṛtaṃ kṛtvā mānuṣā bhuvi nityaśaḥ| punastatkarmanāśāya prāyaścittāni kurvate||

Verse 59

सर्वपापहरं चेति हयमेधं वदन्ति च। प्रायश्चित्तानि चान्यानि पापनाशाय कुर्वते। तस्मान्मया संशयितं त्वं तच्छेत्तुमिहार्हसि।।

sarvapāpaharaṃ ceti hayamedhaṃ vadanti ca| prāyaścittāni cānyāni pāpanāśāya kurvate| tasmānmayā saṃśayitaṃ tvaṃ tacchettumihārhasi||

Verse 60

महेश्वर उवाच। स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वं समाहिता। संशयो हि महानेव पूर्वेषां च मनीषिणाम्।।

maheśvara uvāca| sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tatvaṃ samāhitā| saṃśayo hi mahāneva pūrveṣāṃ ca manīṣiṇām||

Verse 61

द्विधा तु क्रियते पापं सद्भिश्चासद्भिरेव च। अभिसन्धाय वा नित्यमन्यथा वा यदृच्छया।।

dvidhā tu kriyate pāpaṃ sadbhiścāsadbhireva ca| abhisandhāya vā nityamanyathā vā yadṛcchayā||

Verse 62

केवलं चाभिसन्धाय संरम्भाच्च करोति यत्। कर्मणस्तस्य नाशस्तु न कथंचन विद्यते।।

kevalaṃ cābhisandhāya saṃrambhācca karoti yat| karmaṇastasya nāśastu na kathaṃcana vidyate||

Verse 63

अभिसन्धिकृतस्यैव नैव नाशोस्ति कर्मणः। अश्वमेधसहस्रैश्च प्रायश्चित्तशतैरपि।।

abhisandhikṛtasyaiva naiva nāśosti karmaṇaḥ| aśvamedhasahasraiśca prāyaścittaśatairapi||

Verse 64

अन्यथा यत्कृतं पापं प्रमादाद्वा यदृच्छया। प्रायश्चित्ताश्वमेधाब्यां श्रेयसा तत्प्रणश्यति।।

anyathā yatkṛtaṃ pāpaṃ pramādādvā yadṛcchayā| prāyaścittāśvamedhābyāṃ śreyasā tatpraṇaśyati||

Verse 65

लोकसंव्यवहारार्थं प्रायश्चित्तादिरिष्यते। विद्ध्येवं पापके कार्ये निर्विशङ्का भव प्रिये।।

lokasaṃvyavahārārthaṃ prāyaścittādiriṣyate| viddhyevaṃ pāpake kārye nirviśaṅkā bhava priye||

Verse 66

इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||

Verse 67

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मानुषाश्चेतरा अपि। म्रियन्ते मानुषा लोके कारणाकारणादपि। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavandevadeveśa mānuṣāścetarā api| mriyante mānuṣā loke kāraṇākāraṇādapi| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 68

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि कारणाकारणादपि। यथाऽसुभिर्वियुज्यन्ते प्राणिनः प्राणिनिर्दर्यः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi kāraṇākāraṇādapi| yathā'subhirviyujyante prāṇinaḥ prāṇinirdaryaḥ||

Verse 69

तथैव ते प्राप्नुवन्ति यथैवात्मकृतं फलम्। विषदास्तु विषेणैव शस्त्रैः शस्त्रेण घातकाः।।

tathaiva te prāpnuvanti yathaivātmakṛtaṃ phalam| viṣadāstu viṣeṇaiva śastraiḥ śastreṇa ghātakāḥ||

Verse 70

एवमेव यथा लोके मानुषान्घ्नन्ति मानुषाः। कारणेनैव तेनाथ तता स्वप्राणनाशनम्। प्राप्नुवन्ति पुनर्देवि नास्ति तत्र विचारणा।।

evameva yathā loke mānuṣānghnanti mānuṣāḥ| kāraṇenaiva tenātha tatā svaprāṇanāśanam| prāpnuvanti punardevi nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 71

इति ते कथितं सर्वं कर्मपाकफलं प्रिये। भूयस्तव समासेन कथयिष्यामि तच्छृणु।।

iti te kathitaṃ sarvaṃ karmapākaphalaṃ priye| bhūyastava samāsena kathayiṣyāmi tacchṛṇu||

Verse 72

सत्यप्रमाणकरणान्नित्यमव्यभिचारि च। यैः पुरा मनुजैर्देवि यस्मिन्काले यथा कृतम्।।

satyapramāṇakaraṇānnityamavyabhicāri ca| yaiḥ purā manujairdevi yasminkāle yathā kṛtam||

Verse 73

येनैव कारणेनापि कर्म यत्तु शुभाशुभम्। तस्मन्काले तथा देवि कारणेनैव तेन तु।।

yenaiva kāraṇenāpi karma yattu śubhāśubham| tasmankāle tathā devi kāraṇenaiva tena tu||

Verse 74

प्राप्नुवन्ति नराः प्रेत्य निःसन्देहं शुभाशुभम्। इति सत्यं प्रजानीहि लोके तत्र विधिं प्रति।।

prāpnuvanti narāḥ pretya niḥsandehaṃ śubhāśubham| iti satyaṃ prajānīhi loke tatra vidhiṃ prati||

Verse 75

कर्मकर्ता नरो भोक्ता स नास्ति दिवि वा भुवि। न शक्यं कर्म चाभोक्तुं सदेवासुरमानुषैः।।

karmakartā naro bhoktā sa nāsti divi vā bhuvi| na śakyaṃ karma cābhoktuṃ sadevāsuramānuṣaiḥ||

Verse 76

कर्मणा ग्रथितो लोक आदिप्रभृति वर्तते। एतदुद्देशतः प्रोक्तं कर्मपाकफलं प्रति।।

karmaṇā grathito loka ādiprabhṛti vartate| etaduddeśataḥ proktaṃ karmapākaphalaṃ prati||

Verse 77

यदन्यच्च मया नोक्तं यस्मिंस्ते कर्मसङ्ग्रहे। बुद्धितर्केण तत्सर्वं तथा वेदितुमर्हसि। कथितं श्रोतुकामाया भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

yadanyacca mayā noktaṃ yasmiṃste karmasaṅgrahe| buddhitarkeṇa tatsarvaṃ tathā veditumarhasi| kathitaṃ śrotukāmāyā bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||