Adhyaya 222

Verse 1

महेश्वरेणोमांप्रति स्त्रीणां पुंश्चलीत्वादिदोषहेतुभूतदुष्कर्मकथनम्।। 1 ।। तथा प्राणिसाधारण्येन दास्यादिप्रयोजकदुष्कर्मकथनम्।। 2 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज। पुंश्चल्य इव या स्त्रीषु नीचवृत्तिरताः स्मृताः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

maheśvareṇomāṃprati strīṇāṃ puṃścalītvādidoṣahetubhūtaduṣkarmakathanam|| 1 || tathā prāṇisādhāraṇyena dāsyādiprayojakaduṣkarmakathanam|| 2 || umovāca| bhagavandevadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja| puṃścalya iva yā strīṣu nīcavṛttiratāḥ smṛtāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 2

महेश्वर उवाच। याः पुरा मनुजा देवि बुद्धिमोहसमन्विताः। कामरागसमायुक्ताः पतीनतिचरन्ति वै।।

maheśvara uvāca| yāḥ purā manujā devi buddhimohasamanvitāḥ| kāmarāgasamāyuktāḥ patīnaticaranti vai||

Verse 3

प्रतिकूलपरा यास्तु पतीन्प्रति यथा तथा। शौचं लज्जां तु विस्मृत्य यथेष्टपरिचारणाः।।

pratikūlaparā yāstu patīnprati yathā tathā| śaucaṃ lajjāṃ tu vismṛtya yatheṣṭaparicāraṇāḥ||

Verse 4

एवंयुक्तसमाचारा यमलोके सुदण्डिताः। यदि वै मानुषं जन्म लभेरंस्तास्तथाविधाः। बहुसाधारणा एव पुंश्चल्यश्च भवन्ति ताः।।

evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ| yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃstāstathāvidhāḥ| bahusādhāraṇā eva puṃścalyaśca bhavanti tāḥ||

Verse 5

पौश्चल्यं यत्तु तद्वृत्तं स्त्रीणां कष्टतमं स्मृतम्। ततःप्रभृति ता देवि पतन्त्येव न संशयः।।

pauścalyaṃ yattu tadvṛttaṃ strīṇāṃ kaṣṭatamaṃ smṛtam| tataḥprabhṛti tā devi patantyeva na saṃśayaḥ||

Verse 6

शोचन्ति चेत्तु तद्वृत्तं मनसा हितमाप्नुयुः।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश प्रमदा विधवा भृशम्।

śocanti cettu tadvṛttaṃ manasā hitamāpnuyuḥ|| umovāca| bhagavandevadeveśa pramadā vidhavā bhṛśam|

Verse 7

दृश्यन्ते मानुषा लोके सर्वकल्याणवर्जिताः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

dṛśyante mānuṣā loke sarvakalyāṇavarjitāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 8

महेश्वर उवाच। याः पुरा मनुजा देवि बुद्धिमोहसमन्विताः। कुटुम्बं तत्र वे पत्युर्नाशयन्ति वृथा तथा।।

maheśvara uvāca| yāḥ purā manujā devi buddhimohasamanvitāḥ| kuṭumbaṃ tatra ve patyurnāśayanti vṛthā tathā||

Verse 9

विषदाश्चाग्निदाश्चैव पतीन्प्रति सुनिर्दयाः। अन्यासां हि पतीन्यान्ति स्वपतिद्वेषकारणात्।।

viṣadāścāgnidāścaiva patīnprati sunirdayāḥ| anyāsāṃ hi patīnyānti svapatidveṣakāraṇāt||

Verse 10

एवंयुक्तसमाचारा यमलोके सुदण्डिताः। निरयस्थाश्चिरं कालं कथंचित्प्राप्य मानुषम्। तत्र ता भोगरहिता विधवास्तु भवन्ति वै।।

evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ| nirayasthāściraṃ kālaṃ kathaṃcitprāpya mānuṣam| tatra tā bhogarahitā vidhavāstu bhavanti vai||

Verse 11

उमोवाच। भगवन्प्रमदा लोके पत्यौ ज्ञातिषु सत्सुच। लिङ्गिन्यः सम्प्रदृश्यन्ते पाषण्डं मतमाश्रिताः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanpramadā loke patyau jñātiṣu satsuca| liṅginyaḥ sampradṛśyante pāṣaṇḍaṃ matamāśritāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 12

महेश्वर उवाच। याः पुरा भावदोषेणि लोभमोहसमन्विताः। परद्रव्यपरा लोभात्परेषां द्रव्यहारकाः।।

maheśvara uvāca| yāḥ purā bhāvadoṣeṇi lobhamohasamanvitāḥ| paradravyaparā lobhātpareṣāṃ dravyahārakāḥ||

Verse 13

अभ्यसूयापरा यास्तु सपत्नीनां प्रदूषकाः। ईर्ष्यापराः कोपनाश्च बन्धूनां विफलाः सदा।।

abhyasūyāparā yāstu sapatnīnāṃ pradūṣakāḥ| īrṣyāparāḥ kopanāśca bandhūnāṃ viphalāḥ sadā||

Verse 14

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि ताः स्त्रियः। अलक्षणसमायुक्ताः पाषण्डं धर्ममाश्रिताः। स्त्रियः प्रव्राजशीलाश्च भवन्त्येव न संशयः।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani tāḥ striyaḥ| alakṣaṇasamāyuktāḥ pāṣaṇḍaṃ dharmamāśritāḥ| striyaḥ pravrājaśīlāśca bhavantyeva na saṃśayaḥ||

Verse 15

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचित्कारुवृत्तिसमाश्रिताः। प्रदृश्यन्ते मनुष्येषु नीचकर्मरतास्तथा। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हति।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecitkāruvṛttisamāśritāḥ| pradṛśyante manuṣyeṣu nīcakarmaratāstathā| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhati||

Verse 16

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि स्तब्धमानयुता भृशम्। दर्पाहङ्कारसंयुक्ताः केवलात्मपरायणाः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi stabdhamānayutā bhṛśam| darpāhaṅkārasaṃyuktāḥ kevalātmaparāyaṇāḥ||

Verse 17

तादृशा मानुषा देवि पुनर्जन्मनि शोभने। कात्वो नटगन्धर्वाः सम्भवन्ति यथा तथा।।

tādṛśā mānuṣā devi punarjanmani śobhane| kātvo naṭagandharvāḥ sambhavanti yathā tathā||

Verse 18

नापिता बन्दिनश्चैव तथा वैतालिकाः प्रिये। एवंभूतास्त्वधोवृत्तिं जीवन्त्याश्रित्य मानवाः।।

nāpitā bandinaścaiva tathā vaitālikāḥ priye| evaṃbhūtāstvadhovṛttiṃ jīvantyāśritya mānavāḥ||

Verse 19

परप्रसाधनकरास्ते परैः कृतवेतनाः। परावमानस्य फलं भुञ्जते पौर्वदैहिकम्।।

paraprasādhanakarāste paraiḥ kṛtavetanāḥ| parāvamānasya phalaṃ bhuñjate paurvadaihikam||

Verse 20

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन। दासभूताः प्रदृश्यन्ते सर्वकर्मपरा भृशम्।।

umovāca| bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana| dāsabhūtāḥ pradṛśyante sarvakarmaparā bhṛśam||

Verse 21

आघातभर्त्सनसहाः पीड्यमानाश्च सर्वशः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

āghātabhartsanasahāḥ pīḍyamānāśca sarvaśaḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 22

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam||

Verse 23

ये पुरा मनुजा देवि परेषां वित्तहारकाः। ऋणवृद्धिकरं कृष्या न्यासदत्तं तथैव च।।

ye purā manujā devi pareṣāṃ vittahārakāḥ| ṛṇavṛddhikaraṃ kṛṣyā nyāsadattaṃ tathaiva ca||

Verse 24

निक्षेपकारणाद्दत्तपरद्रव्यापहारिणः। प्रमादाद्विस्मृतं नष्टं परेषां धनहारकाः।।

nikṣepakāraṇāddattaparadravyāpahāriṇaḥ| pramādādvismṛtaṃ naṣṭaṃ pareṣāṃ dhanahārakāḥ||

Verse 25

वधबन्धपरिक्लेशैर्दासत्वं कुर्वते परान्। तादृशा मरणं प्राप्ता दण्डिता यमशासनैः।।

vadhabandhaparikleśairdāsatvaṃ kurvate parān| tādṛśā maraṇaṃ prāptā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ||

Verse 26

कथञ्चित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते देवि सर्वथा। दासभूता भविष्यन्ति जन्मप्रभृति मानवाः।।

kathañcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te devi sarvathā| dāsabhūtā bhaviṣyanti janmaprabhṛti mānavāḥ||

Verse 27

तेषां कर्माणि कुर्वन्ति येषां ते धनहारकाः। आसमाप्तेः स्वपापस्य कुर्वन्तीति विनिश्चयः।।

teṣāṃ karmāṇi kurvanti yeṣāṃ te dhanahārakāḥ| āsamāpteḥ svapāpasya kurvantīti viniścayaḥ||

Verse 28

पशुभूतास्तथा चान्ये भवन्ति धनहारकाः। तत्तथा क्षीयते कर्म तेषां पूर्वापराधजम्। अतोऽन्यथा न तच्छक्यं कर्म भोक्तुं सुरासुरैः।।

paśubhūtāstathā cānye bhavanti dhanahārakāḥ| tattathā kṣīyate karma teṣāṃ pūrvāparādhajam| ato'nyathā na tacchakyaṃ karma bhoktuṃ surāsuraiḥ||

Verse 29

किन्तु मोक्षविधिस्तेषां सर्वता तत्प्रसादनम्। अयथावन्मोक्षकामः पुनर्जन्मनि चेष्यते।।

kintu mokṣavidhisteṣāṃ sarvatā tatprasādanam| ayathāvanmokṣakāmaḥ punarjanmani ceṣyate||

Verse 30

मोक्षकामी यथान्यायं कुर्वन्कर्माणि सर्वशः। भर्तुः प्रसादमाकाङ्क्षेदायासान्सर्वथा सहन्।।

mokṣakāmī yathānyāyaṃ kurvankarmāṇi sarvaśaḥ| bhartuḥ prasādamākāṅkṣedāyāsānsarvathā sahan||

Verse 31

प्रीतिपूर्वं तु यो भर्त्रा मुक्तो मुक्तः स्वपापतः। तथाभूतान्कर्मकरान्सदा सन्तोषयेत्पतिः।।

prītipūrvaṃ tu yo bhartrā mukto muktaḥ svapāpataḥ| tathābhūtānkarmakarānsadā santoṣayetpatiḥ||

Verse 32

यथार्हं कारयेत्कर्म दण्डकारणतः क्षिपेत्। वृद्धान्बालांस्तथा क्षीणान्पालयन्धर्ममाप्नुयात्।।

yathārhaṃ kārayetkarma daṇḍakāraṇataḥ kṣipet| vṛddhānbālāṃstathā kṣīṇānpālayandharmamāpnuyāt||

Verse 33

इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||