Adhyaya 221

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति प्राणिनामङ्गविकृत्यनपत्यतादिदोषहेतुभूतदुष्कर्मप्रतिपादनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश भूतपाल नमोस्तु ते। ह्रस्वाङ्गाश्चैव वक्राङ्गाः कुब्जा वामनकास्तथा।।

īśvareṇa pārvatīṃprati prāṇināmaṅgavikṛtyanapatyatādidoṣahetubhūtaduṣkarmapratipādanam|| 1 || umovāca| bhagavandevadeveśa bhūtapāla namostu te| hrasvāṅgāścaiva vakrāṅgāḥ kubjā vāmanakāstathā||

Verse 2

अपरे मानुषा देव दृश्यन्ते कुणिबाहवः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

apare mānuṣā deva dṛśyante kuṇibāhavaḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि लोभमोहसमन्विताः। धान्यमानान्विकुर्वन्ति क्रयविक्रयकारणात्।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi lobhamohasamanvitāḥ| dhānyamānānvikurvanti krayavikrayakāraṇāt||

Verse 4

कुलदोषं तदा देवि धृतमानेषु नित्यशः। अर्धापकर्षणं चैव सर्वेषां क्रयविक्रये।।

kuladoṣaṃ tadā devi dhṛtamāneṣu nityaśaḥ| ardhāpakarṣaṇaṃ caiva sarveṣāṃ krayavikraye||

Verse 5

अङ्गदोषकरा ये तु परेषां कोपकारणात्। मांसादाश्चैव ये मूर्खा अयथावत्प्रथाः सदा।।

aṅgadoṣakarā ye tu pareṣāṃ kopakāraṇāt| māṃsādāścaiva ye mūrkhā ayathāvatprathāḥ sadā||

Verse 6

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। ह्रस्वाङ्गा वामनाश्चैव कुब्जाश्चैव भवन्ति ते।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| hrasvāṅgā vāmanāścaiva kubjāścaiva bhavanti te||

Verse 7

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिद्दृश्यन्ते मानुषेषु वै। उन्मत्ताश्च पिशाचाश्च पर्यटन्तो यतस्ततः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ keciddṛśyante mānuṣeṣu vai| unmattāśca piśācāśca paryaṭanto yatastataḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 8

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि दर्पाहंकारसंयुताः। बहुधा प्रलपन्त्येव हसन्ति च परान्भृशम्।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi darpāhaṃkārasaṃyutāḥ| bahudhā pralapantyeva hasanti ca parānbhṛśam||

Verse 9

मोहयन्ति परान्भोगैर्मदनैर्लोभकारणात्। वृद्धान्गुरूंश्च ये मूर्खा वृथैवापहसन्ति च। शौण्डा विदग्धाः शास्त्रेषु सदैवानृतवादिनः।।

mohayanti parānbhogairmadanairlobhakāraṇāt| vṛddhāngurūṃśca ye mūrkhā vṛthaivāpahasanti ca| śauṇḍā vidagdhāḥ śāstreṣu sadaivānṛtavādinaḥ||

Verse 10

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। उन्मत्ताश्च पिशाचाश्च भवन्त्येव न संशयः।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| unmattāśca piśācāśca bhavantyeva na saṃśayaḥ||

Verse 11

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिन्निरपत्याः सुदुःखिताः। यतन्तो न लभन्त्येव अपत्यानि यतस्ततः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecinnirapatyāḥ suduḥkhitāḥ| yatanto na labhantyeva apatyāni yatastataḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 12

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि सर्वप्राणिषु निर्दयाः। घ्नन्ति बालांश्च भुञ्जन्ते मृगाणां पक्षिणामपि।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi sarvaprāṇiṣu nirdayāḥ| ghnanti bālāṃśca bhuñjante mṛgāṇāṃ pakṣiṇāmapi||

Verse 13

गुरुविद्वेषिणश्चैव परपुत्राभ्यसूयकाः। पितृपूजां न कुर्वन्ति यथोक्तां चाष्टकादिभिः।।

guruvidveṣiṇaścaiva paraputrābhyasūyakāḥ| pitṛpūjāṃ na kurvanti yathoktāṃ cāṣṭakādibhiḥ||

Verse 14

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। मानुष्यं वा चिरात्प्राप्य निरपत्या भवन्ति ते। पुत्रशोकयुताश्चापि नास्ति तत्र विचारणा।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| mānuṣyaṃ vā cirātprāpya nirapatyā bhavanti te| putraśokayutāścāpi nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 15

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचित्प्रदृश्यन्ते सुदुःखिताः। उद्वेगवासनिरताः सोद्वेगाश्च यतव्रताः।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecitpradṛśyante suduḥkhitāḥ| udvegavāsaniratāḥ sodvegāśca yatavratāḥ||

Verse 16

नित्यं शोकसमाविष्टा दुर्गताश्च तथैव च। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

nityaṃ śokasamāviṣṭā durgatāśca tathaiva ca| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 17

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा नित्यमुत्क्रोशनपरायणाः। भीषयन्ति परानित्यं विकुर्वन्ति तथैव च।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā nityamutkrośanaparāyaṇāḥ| bhīṣayanti parānityaṃ vikurvanti tathaiva ca||

Verse 18

ऋणवृद्धिकराश्चैव दरिद्रेभ्यो यथेष्टतः। ऋणार्थमभिगच्छन्ति सततं वृद्धिरूपकाः।।

ṛṇavṛddhikarāścaiva daridrebhyo yatheṣṭataḥ| ṛṇārthamabhigacchanti satataṃ vṛddhirūpakāḥ||

Verse 19

उद्विजन्ते हि तान्दृष्ट्वा धारकाः स्वार्थकारणात्। अतिवृद्धिर्न कर्तव्या दरिद्रेभ्यो यथेष्टतः।।

udvijante hi tāndṛṣṭvā dhārakāḥ svārthakāraṇāt| ativṛddhirna kartavyā daridrebhyo yatheṣṭataḥ||

Verse 20

ये श्वभिः क्रीडमानाश्च त्रासयन्ति वने मृगान्। प्राणिहिंसां तथा देवि कुर्वन्ति च यतस्ततः।।

ye śvabhiḥ krīḍamānāśca trāsayanti vane mṛgān| prāṇihiṃsāṃ tathā devi kurvanti ca yatastataḥ||

Verse 21

येषां गृहेषु वै श्वानस्त्रासयन्ति वृथा नरान्। एवंयुक्तसमाचाराः कालधर्मगताः पुनः।।

yeṣāṃ gṛheṣu vai śvānastrāsayanti vṛthā narān| evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmagatāḥ punaḥ||

Verse 22

पीडिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये। कथञ्चित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते दुःखसंयुताः।।

pīḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye| kathañcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhasaṃyutāḥ||

Verse 23

कुदेशे दुःखभूयिष्ठे व्याघातशतसङ्कुले। जायन्ते तत्र शोचन्तः सोद्वेगाश्च यतस्ततः।।

kudeśe duḥkhabhūyiṣṭhe vyāghātaśatasaṅkule| jāyante tatra śocantaḥ sodvegāśca yatastataḥ||

Verse 24

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिदैश्वर्यज्ञानसंयुताः। म्लेच्छभूमिषु दृश्यन्ते म्लेच्छैश्वर्यसमन्विताः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecidaiśvaryajñānasaṃyutāḥ| mlecchabhūmiṣu dṛśyante mlecchaiśvaryasamanvitāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 25

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि धनधान्यसमन्विताः। अयथावत्प्रयच्छन्ति श्रद्धावर्जितमेव वा।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi dhanadhānyasamanvitāḥ| ayathāvatprayacchanti śraddhāvarjitameva vā||

Verse 26

अपात्रेभ्यश्च ये दानं शौचमङ्गलवर्जिताः। ददत्येव च ये मूर्खाः श्लाघयाऽवज्ञयाऽपि वा।।

apātrebhyaśca ye dānaṃ śaucamaṅgalavarjitāḥ| dadatyeva ca ye mūrkhāḥ ślāghayā'vajñayā'pi vā||

Verse 27

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। कुदेशे म्लेच्छभूयिष्ठे दुर्गमे वनसंकटे। म्लेच्छाधिपत्यं सम्प्राप्य जायन्ते तत्रतत्र वै।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| kudeśe mlecchabhūyiṣṭhe durgame vanasaṃkaṭe| mlecchādhipatyaṃ samprāpya jāyante tatratatra vai||

Verse 28

उमोवाच। भगवन्भगनेत्रघ्न मानुषेषु च केचन। क्लीबा नपुंसकाश्चैव दृश्यन्ते षण्डकास्तथा।।

umovāca| bhagavanbhaganetraghna mānuṣeṣu ca kecana| klībā napuṃsakāścaiva dṛśyante ṣaṇḍakāstathā||

Verse 29

नीचकर्मरता नीचा नीचसक्यास्तथा भुवि। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

nīcakarmaratā nīcā nīcasakyāstathā bhuvi| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 30

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam||

Verse 31

ये पुरा मनुजा भूत्वा घोरकर्मरतास्तथा। पशुपंस्त्वोपगातेन जीवन्ति च रमन्ति च।।

ye purā manujā bhūtvā ghorakarmaratāstathā| paśupaṃstvopagātena jīvanti ca ramanti ca||

Verse 32

पुंस्त्वोपघातिनश्चैव नराणां कोपकारणात्। ये धूर्ताः स्त्रीषु गच्छन्ति अयथावद्यथेष्टतः।।

puṃstvopaghātinaścaiva narāṇāṃ kopakāraṇāt| ye dhūrtāḥ strīṣu gacchanti ayathāvadyatheṣṭataḥ||

Verse 33

कामविघ्नकरा ये तु द्वेषपैशुन्यकारणात्। एवंयुक्तसमाचाराः कालधर्मं गतास्तु ते। दण्डिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये।।

kāmavighnakarā ye tu dveṣapaiśunyakāraṇāt| evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmaṃ gatāstu te| daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye||

Verse 34

यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः। क्लीबा वर्षवराश्चैव षण्डकाश्च भवन्ति ते।।

yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ| klībā varṣavarāścaiva ṣaṇḍakāśca bhavanti te||

Verse 35

नीचकर्मपरा लोके निर्लज्जा वीतसम्भ्रमाः। परान्दीनान्बहिष्कृत्य ते भवन्ति स्वकर्मणा।।

nīcakarmaparā loke nirlajjā vītasambhramāḥ| parāndīnānbahiṣkṛtya te bhavanti svakarmaṇā||

Verse 36

यदि चेत्सम्प्रपश्येरंस्ते मुच्यन्ते हि कल्मषात्। अत्रापि ते प्रमाद्येयुः पतन्ति नरकालये।।

yadi cetsamprapaśyeraṃste mucyante hi kalmaṣāt| atrāpi te pramādyeyuḥ patanti narakālaye||

Verse 37

स्त्रीणामपि तथा देवि यथा पुंसां तु कर्मजम्। इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

strīṇāmapi tathā devi yathā puṃsāṃ tu karmajam| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||