Adhyaya 220

Verse 1

ईश्वरेणोमांप्रति अन्धत्वपङ्गुत्वादिनानादोषकारणीभूतानां दुष्कर्मणां विशिष्य कथनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मम प्रीतिविवर्धन। जात्यन्धाश्चैव दृश्यन्ते जाता वा नष्टचक्षुषः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

īśvareṇomāṃprati andhatvapaṅgutvādinānādoṣakāraṇībhūtānāṃ duṣkarmaṇāṃ viśiṣya kathanam|| 1 || umovāca| bhagavandevadeveśa mama prītivivardhana| jātyandhāścaiva dṛśyante jātā vā naṣṭacakṣuṣaḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 2

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam||

Verse 3

ये पुरा कामकारेणि परवेश्मसु लोलुपाः। परस्त्रियोऽभिवीक्षन्ते दुष्टेनैव स्वचक्षुषाः।।

ye purā kāmakāreṇi paraveśmasu lolupāḥ| parastriyo'bhivīkṣante duṣṭenaiva svacakṣuṣāḥ||

Verse 4

अन्धीकुर्वन्ति यन्मर्त्यान्क्रोधलोभसमन्विताः। लक्षणज्ञाश्च रूपेषु अयथावत्प्रदर्शकाः।।

andhīkurvanti yanmartyānkrodhalobhasamanvitāḥ| lakṣaṇajñāśca rūpeṣu ayathāvatpradarśakāḥ||

Verse 5

एवं युक्तसमाचाराः कालधर्मवशास्तु ते। दण्डिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये।।

evaṃ yuktasamācārāḥ kāladharmavaśāstu te| daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye||

Verse 6

यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथापि वा। स्वभावतो वा जाता वा अन्धा एव भवन्ति ते। अक्षिरोगयुता वाऽपि नास्ति तत्र विचारणा।।

yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāpi vā| svabhāvato vā jātā vā andhā eva bhavanti te| akṣirogayutā vā'pi nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 7

उमोवाच। मुखरोगयुताः केचिद्दृश्यन्ते सततं नराः। दन्तकण्ठकपोलस्थैर्व्याधिभिर्बहुपीडिताः।।

umovāca| mukharogayutāḥ keciddṛśyante satataṃ narāḥ| dantakaṇṭhakapolasthairvyādhibhirbahupīḍitāḥ||

Verse 8

आदिप्रभृति वै मर्त्या जाता वाऽप्यथ कारणात्। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

ādiprabhṛti vai martyā jātā vā'pyatha kāraṇāt| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 9

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā||

Verse 10

कुवक्तारस्तु ये देवि जिह्वया कटुकं भृशम्। असत्यं परुषं घोरं गुरून्प्रति परान्प्रति।।

kuvaktārastu ye devi jihvayā kaṭukaṃ bhṛśam| asatyaṃ paruṣaṃ ghoraṃ gurūnprati parānprati||

Verse 11

जिह्वाबाधां तदाऽन्येषां कुर्वते कोपकारणात्। प्रायशोऽनृतभूयिष्ठा नराः कार्यवशेन वा। तेषां जिह्वाप्रदेशस्था व्याधयः सम्भवन्ति ते।।

jihvābādhāṃ tadā'nyeṣāṃ kurvate kopakāraṇāt| prāyaśo'nṛtabhūyiṣṭhā narāḥ kāryavaśena vā| teṣāṃ jihvāpradeśasthā vyādhayaḥ sambhavanti te||

Verse 12

कुश्रोतारस्तु ये चार्यं परेषां कर्णनाशकाः। कर्णरोगान्बहुविधाँल्लभन्ते ते पुनर्भवे।।

kuśrotārastu ye cāryaṃ pareṣāṃ karṇanāśakāḥ| karṇarogānbahuvidhā~llabhante te punarbhave||

Verse 13

दन्तरोगशिरोरोगकर्णरोगास्तथैव च। अन्ये दुःखाश्रिता दोषाः सर्वे चात्मकृतं फलम्।।

dantarogaśirorogakarṇarogāstathaiva ca| anye duḥkhāśritā doṣāḥ sarve cātmakṛtaṃ phalam||

Verse 14

उमोवाच। पीड्यन्ते सततं देव मानुषेष्वेव केचन। कुक्षिपक्षाश्रितैर्दोषैर्व्याधिभिश्चोदराश्रितैः।।

umovāca| pīḍyante satataṃ deva mānuṣeṣveva kecana| kukṣipakṣāśritairdoṣairvyādhibhiścodarāśritaiḥ||

Verse 15

तीक्ष्णिशूलैश्च पीड्यन्ते नरा दुःखपरिप्लुताः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

tīkṣṇiśūlaiśca pīḍyante narā duḥkhapariplutāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 16

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि कामक्रोधवशा भृशम्। आत्मार्थमेव चाहारं भुञ्जन्ते निरपेक्षकाः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi kāmakrodhavaśā bhṛśam| ātmārthameva cāhāraṃ bhuñjante nirapekṣakāḥ||

Verse 17

अभक्ष्याहारदानैश्च विश्वस्तानां विषप्रदाः। अभक्ष्यभक्षदाश्चैव शौचमङ्गलवर्जिताः।।

abhakṣyāhāradānaiśca viśvastānāṃ viṣapradāḥ| abhakṣyabhakṣadāścaiva śaucamaṅgalavarjitāḥ||

Verse 18

मांसयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। कथञ्चित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते व्याधिपीडिताः।।

māṃsayuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| kathañcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te vyādhipīḍitāḥ||

Verse 19

तैस्तैर्बहुविधाकारैर्व्याधिभिर्दुःखसंश्रिताः। भवन्त्येवं तथा देवि यथा चैवं तथा कृतम्।।

taistairbahuvidhākārairvyādhibhirduḥkhasaṃśritāḥ| bhavantyevaṃ tathā devi yathā caivaṃ tathā kṛtam||

Verse 20

उमोवाच। दृश्यन्ते सततं देव व्याधिभिर्मेहनाश्रितैः। पीड्यमानास्तथा मर्त्या अश्मरीशर्करादिभिः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| dṛśyante satataṃ deva vyādhibhirmehanāśritaiḥ| pīḍyamānāstathā martyā aśmarīśarkarādibhiḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 21

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि परदारप्रधर्षकाः। तिर्यग्योनिषु धूर्ता वै मैथुनार्थं चरन्ति च।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi paradārapradharṣakāḥ| tiryagyoniṣu dhūrtā vai maithunārthaṃ caranti ca||

Verse 22

कामदोषेणि ये धूर्ताः कन्यासु विधवासु च। बलात्कारेण गच्छन्ति रूपदर्पसमन्विताः।।

kāmadoṣeṇi ye dhūrtāḥ kanyāsu vidhavāsu ca| balātkāreṇa gacchanti rūpadarpasamanvitāḥ||

Verse 23

तादृशा मरणं पुनर्जन्मनि शोभने। यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः। मेहनस्थैस्तथा घोरैः पीड्यन्ते व्यधिभिः प्रिये।।

tādṛśā maraṇaṃ punarjanmani śobhane| yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ| mehanasthaistathā ghoraiḥ pīḍyante vyadhibhiḥ priye||

Verse 24

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिद्दृश्यन्ते शोषिणः कृशाः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ keciddṛśyante śoṣiṇaḥ kṛśāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 25

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि मांसलुब्धाः सुलोलुपाः। आत्मार्थे स्वादुगृद्धाश्च परभोगोपतापिनः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi māṃsalubdhāḥ sulolupāḥ| ātmārthe svādugṛddhāśca parabhogopatāpinaḥ||

Verse 26

अभ्यसूयाश्चोपतापाः परभोगेषु ये नराः। एवं युक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने।।

abhyasūyāścopatāpāḥ parabhogeṣu ye narāḥ| evaṃ yuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane||

Verse 27

शेषव्याधियुतास्तत्र नरा धमनिसंतताः। भवन्त्येव नरा देवि पापकर्मोपभोगिनः।।

śeṣavyādhiyutāstatra narā dhamanisaṃtatāḥ| bhavantyeva narā devi pāpakarmopabhoginaḥ||

Verse 28

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचित्क्लिश्यन्ते कण्ठरोगिणः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecitkliśyante kaṇṭharogiṇaḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 29

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि परेषां रूपनाशनाः। आघातवधबन्धैश्च वृथा दण्डेन मोहिताः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi pareṣāṃ rūpanāśanāḥ| āghātavadhabandhaiśca vṛthā daṇḍena mohitāḥ||

Verse 30

इष्टनाशकरा ये तु अपथ्याहारदा नराः। चिकित्सका वा दुष्टास्च द्वेषलोभसमन्विताः।।

iṣṭanāśakarā ye tu apathyāhāradā narāḥ| cikitsakā vā duṣṭāsca dveṣalobhasamanvitāḥ||

Verse 31

निर्दयाः प्राणिहिंसायां मलदाश्चित्तनाशनाः। एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने।।

nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ maladāścittanāśanāḥ| evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane||

Verse 32

यदि वै मानुषं जन्म लभेरंस्तेषु दुःखिताः। अत्र ते क्लेशसंयुक्ताः कण्ठरोगशतैर्वृताः।।

yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃsteṣu duḥkhitāḥ| atra te kleśasaṃyuktāḥ kaṇṭharogaśatairvṛtāḥ||

Verse 33

केचित्त्वग्दोषसंयुक्ता व्रणकुष्ठैश्च संयुताः। श्वित्रकुष्ठयुता वाऽपि बहुधा कृच्छ्रसंयुताः। भवन्त्येव नरा देवि यथा तेन कृतं फलम्।।

kecittvagdoṣasaṃyuktā vraṇakuṣṭhaiśca saṃyutāḥ| śvitrakuṣṭhayutā vā'pi bahudhā kṛcchrasaṃyutāḥ| bhavantyeva narā devi yathā tena kṛtaṃ phalam||

Verse 34

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिदङ्गहीनाश्च पङ्गव। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecidaṅgahīnāśca paṅgava| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 35

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि लोभमोहसमावृताः। प्राणिनां प्राणहिंसार्थमङ्गविघ्नं प्रकुर्वते। शस्त्रेणोत्कृत्य वा देवि प्राणिनां चेष्टनाशकाः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi lobhamohasamāvṛtāḥ| prāṇināṃ prāṇahiṃsārthamaṅgavighnaṃ prakurvate| śastreṇotkṛtya vā devi prāṇināṃ ceṣṭanāśakāḥ||

Verse 36

एवं युक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। तदङ्गहीना वै प्रेत्य भवन्त्येव न संशयः। स्वभावतो वा जाता वा पङ्गवश्च भवन्ति ते।।

evaṃ yuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| tadaṅgahīnā vai pretya bhavantyeva na saṃśayaḥ| svabhāvato vā jātā vā paṅgavaśca bhavanti te||

Verse 37

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिद्ग्रन्थिभिः पिलकैस्तथा। क्लिश्यमानाः प्रदृश्यन्ते तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecidgranthibhiḥ pilakaistathā| kliśyamānāḥ pradṛśyante tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 38

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि ग्रन्थिभेदकरा नृणाम्। मुष्टिप्रहारपरुषा नृशंसाः पापकारिणः। पाटकास्तोटकाश्चैव शूलतुन्नास्तथैव च।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi granthibhedakarā nṛṇām| muṣṭiprahāraparuṣā nṛśaṃsāḥ pāpakāriṇaḥ| pāṭakāstoṭakāścaiva śūlatunnāstathaiva ca||

Verse 39

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। ग्रन्थिभिः पिलकैश्चैव क्लिश्यन्ते भृशदुःखिताः।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| granthibhiḥ pilakaiścaiva kliśyante bhṛśaduḥkhitāḥ||

Verse 40

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचित्पादरोगसमन्विताः। दृश्यन्ते सततं देव तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecitpādarogasamanvitāḥ| dṛśyante satataṃ deva tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 41

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि क्रोधलोभसमन्विताः। मनुजा देवतास्थानं स्वपादैर्भ्रंशयन्त्युत। जानुभिः पार्ष्णिभिश्चैव प्राणिहिंसां प्रकुर्वते।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi krodhalobhasamanvitāḥ| manujā devatāsthānaṃ svapādairbhraṃśayantyuta| jānubhiḥ pārṣṇibhiścaiva prāṇihiṃsāṃ prakurvate||

Verse 42

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। पादरोगैर्बहुविधैर्बाध्यन्ते विपदादिभिः।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| pādarogairbahuvidhairbādhyante vipadādibhiḥ||

Verse 43

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचिद्दृश्यन्ते बहवो भुवि। वातजैः पित्तजै रोगैर्युगपत्सान्निपातकैः।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ keciddṛśyante bahavo bhuvi| vātajaiḥ pittajai rogairyugapatsānnipātakaiḥ||

Verse 44

रोगैर्बहुविधैर्देव क्लिश्यमानाः सुदुःखिताः। असमस्तैः समस्तैश्च आढ्या वा दुर्गतास्तथा। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

rogairbahuvidhairdeva kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ| asamastaiḥ samastaiśca āḍhyā vā durgatāstathā| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 45

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam||

Verse 46

ये पुरा मनुजा देवि त्वासुरं भावमाश्रिताः। स्ववशाः कोपनपरा गुरुविद्वेषिणस्तथा।।

ye purā manujā devi tvāsuraṃ bhāvamāśritāḥ| svavaśāḥ kopanaparā guruvidveṣiṇastathā||

Verse 47

परेषां दुःखजनका मनोवाक्कायकर्मभिः। छिन्दन्भिन्दन्स्तुदन्नेव नित्यं प्राणिषु निर्दयाः।।

pareṣāṃ duḥkhajanakā manovākkāyakarmabhiḥ| chindanbhindanstudanneva nityaṃ prāṇiṣu nirdayāḥ||

Verse 48

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। यदि वै मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः। तत्र ते बहुभिर्घोरैस्तप्यन्ते व्याधिभिः प्रिये।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ| tatra te bahubhirghoraistapyante vyādhibhiḥ priye||

Verse 49

केचिद्वातादिसंयुक्ताः केचित्काससमन्विताः। ज्वरातिसारतृष्णाभिः पीड्यमानास्तथा परे।।

kecidvātādisaṃyuktāḥ kecitkāsasamanvitāḥ| jvarātisāratṛṣṇābhiḥ pīḍyamānāstathā pare||

Verse 50

पादगुल्मैश्च बहुभिः श्लेष्मदोषसमन्विताः। पादरोगैश्च विविधैर्व्रणकुष्ठभगंदरैः। आढ्या वा दुर्गता वाऽपि दृश्यन्ते व्याधिपीडिताः।

pādagulmaiśca bahubhiḥ śleṣmadoṣasamanvitāḥ| pādarogaiśca vividhairvraṇakuṣṭhabhagaṃdaraiḥ| āḍhyā vā durgatā vā'pi dṛśyante vyādhipīḍitāḥ|

Verse 51

एवमात्मकृतं कर्म भुञ्जन्ते तत्रतत्र ते। अभिभूतुं न शक्यं हि केनचित्स्वकृतं फलम्। इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

evamātmakṛtaṃ karma bhuñjante tatratatra te| abhibhūtuṃ na śakyaṃ hi kenacitsvakṛtaṃ phalam| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||