Adhyaya 219

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति शुभाशुभकर्मणोः सुखदुःखहेतुत्वकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन। ज्ञानविज्ञानसम्पन्ना बुद्धिमन्तो विचक्षणाः।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati śubhāśubhakarmaṇoḥ sukhaduḥkhahetutvakathanam|| 1 || umovāca| bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana| jñānavijñānasampannā buddhimanto vicakṣaṇāḥ||

Verse 2

दुर्गतास्तु प्रदृश्यन्ते यतमाना यथाविधि। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

durgatāstu pradṛśyante yatamānā yathāvidhi| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam||

Verse 4

ये पुरा मनुजा देवि श्रुतवन्तोपि केवलम्। निरा**** निरन्नाद्या भृशमात्मपरायणाः।।

ye purā manujā devi śrutavantopi kevalam| nirā**** nirannādyā bhṛśamātmaparāyaṇāḥ||

Verse 5

ते पुनर्जन्मनि शुभे ज्ञानबुद्धियुता अपि। निष्किञ्चना भवन्त्येव अनुप्तं हि न रोहति।।

te punarjanmani śubhe jñānabuddhiyutā api| niṣkiñcanā bhavantyeva anuptaṃ hi na rohati||

Verse 6

उमोवाच। मूर्खा लोके प्रदृश्यन्ते वृथा मूढा विचेतसः। ज्ञानविज्ञानरहिताः समृद्धाश्च समन्ततः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| mūrkhā loke pradṛśyante vṛthā mūḍhā vicetasaḥ| jñānavijñānarahitāḥ samṛddhāśca samantataḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 7

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि बालिशा अपि सर्वतः। समाचरन्ति दानानि दीनानुग्रहकारणात्।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi bāliśā api sarvataḥ| samācaranti dānāni dīnānugrahakāraṇāt||

Verse 8

अबुद्धिपूर्वं वा दानं ददत्येव यतस्ततः। ते पुनर्जन्मनि शुभे प्राप्नुवन्त्येव तत्तथा।।

abuddhipūrvaṃ vā dānaṃ dadatyeva yatastataḥ| te punarjanmani śubhe prāpnuvantyeva tattathā||

Verse 9

पण्डितोऽपण्डितो वाऽपि भुङ्क्ते दानफलं नरः। बुद्ध्याऽनपेक्षितं दानं सर्वथा तत्फलत्युत।।

paṇḍito'paṇḍito vā'pi bhuṅkte dānaphalaṃ naraḥ| buddhyā'napekṣitaṃ dānaṃ sarvathā tatphalatyuta||

Verse 10

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन। मेधाविनः श्रुतधरा भवन्ति विशदाक्षराः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana| medhāvinaḥ śrutadharā bhavanti viśadākṣarāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 11

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि गुरुशुश्रूषका भृशम्। ज्ञानार्थं ते तु सङ्गृह्य तीर्थतो विधिपूर्वकम्।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi guruśuśrūṣakā bhṛśam| jñānārthaṃ te tu saṅgṛhya tīrthato vidhipūrvakam||

Verse 12

विधिनैव परांश्चैव ग्राहयन्ति च नान्यथा। अश्लाघमाना ज्ञानेन प्रशान्ता यतवाचकाः। विद्यास्थानानि ये लोके स्थापयन्ति च यत्नतः।।

vidhinaiva parāṃścaiva grāhayanti ca nānyathā| aślāghamānā jñānena praśāntā yatavācakāḥ| vidyāsthānāni ye loke sthāpayanti ca yatnataḥ||

Verse 13

तादृश मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने। मेधाविनः श्रुतधरा भवन्ति विशदाक्षराः।।

tādṛśa maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane| medhāvinaḥ śrutadharā bhavanti viśadākṣarāḥ||

Verse 14

उमोवाच। अपरे मानुषा देव यतन्तोपि यतस्ततः। बहिष्कृताः प्रदृश्यन्ते श्रुतविज्ञानबुद्धितः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| apare mānuṣā deva yatantopi yatastataḥ| bahiṣkṛtāḥ pradṛśyante śrutavijñānabuddhitaḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 15

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि ज्ञानदर्पसमन्विताः। श्लाघमानाश्च तत्प्राप्य ज्ञानाहङ्कारमोहिताः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi jñānadarpasamanvitāḥ| ślāghamānāśca tatprāpya jñānāhaṅkāramohitāḥ||

Verse 16

वदन्ति ये परान्नित्यं ज्ञानाधिक्येन दर्पिताः। ज्ञानादसूयां कुर्वन्ति न सहन्ते च चापरान्।।

vadanti ye parānnityaṃ jñānādhikyena darpitāḥ| jñānādasūyāṃ kurvanti na sahante ca cāparān||

Verse 17

तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने। मानुष्यं सुचिरात्प्राप्य तत्र बोधविवर्जिताः। भवन्ति सततं देवि यतन्तो हीनमेधसः।।

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane| mānuṣyaṃ sucirātprāpya tatra bodhavivarjitāḥ| bhavanti satataṃ devi yatanto hīnamedhasaḥ||

Verse 18

उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचित्सर्वकल्याणसंयुताः। पुत्रैर्दारैर्गुणयुतैर्दासीदासपरिच्छदैः।।

umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecitsarvakalyāṇasaṃyutāḥ| putrairdārairguṇayutairdāsīdāsaparicchadaiḥ||

Verse 19

परमं बुद्धिसंयुक्ताः स्थानैश्वर्यपरिग्रहैः। व्याधिहीना नबाधाश्च रूपारोग्यबलैर्युताः।।

paramaṃ buddhisaṃyuktāḥ sthānaiśvaryaparigrahaiḥ| vyādhihīnā nabādhāśca rūpārogyabalairyutāḥ||

Verse 20

धनधान्येन सम्पन्नाः प्रासादैर्यानवाहनैः। सर्वोपभोगसंयुक्ता नानाचित्रैर्मनोहरैः।।

dhanadhānyena sampannāḥ prāsādairyānavāhanaiḥ| sarvopabhogasaṃyuktā nānācitrairmanoharaiḥ||

Verse 21

ज्ञातिभिः सह मोदन्ते अविघ्नं तु दिनेदिने। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

jñātibhiḥ saha modante avighnaṃ tu dinedine| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 22

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā||

Verse 23

ये पुरा मनुजा देवि आढ्या वा इतरेऽपि वा। श्रुतवृत्तसमायुक्ता दानकामाः श्रुतप्रियाः।।

ye purā manujā devi āḍhyā vā itare'pi vā| śrutavṛttasamāyuktā dānakāmāḥ śrutapriyāḥ||

Verse 24

परेङ्गितपरा नित्यं दातव्यमिति निश्चिताः। सत्यसन्धाः क्षमाशीला लोभमोहविवर्जिताः।।

pareṅgitaparā nityaṃ dātavyamiti niścitāḥ| satyasandhāḥ kṣamāśīlā lobhamohavivarjitāḥ||

Verse 25

दातारः पात्रतो दानं व्रतैर्नियमसंयुताः। स्वदुःखमिव संस्मृत्य परदुःखविवर्जिताः। सौम्यशीलाः शुभाचारा देवब्राह्मणपूजकाः।।

dātāraḥ pātrato dānaṃ vratairniyamasaṃyutāḥ| svaduḥkhamiva saṃsmṛtya paraduḥkhavivarjitāḥ| saumyaśīlāḥ śubhācārā devabrāhmaṇapūjakāḥ||

Verse 26

एवंशीलसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। दिवि वा भुवि वा देवि जायन्ते कर्मभोगिनः।।

evaṃśīlasamācārāḥ punarjanmani śobhane| divi vā bhuvi vā devi jāyante karmabhoginaḥ||

Verse 27

मानुषेष्वपि ये जातास्तादृशाः सम्भवन्ति ते। यादृशास्तु तथा प्रोक्ताः सर्वे कल्याणसंयुताः।।

mānuṣeṣvapi ye jātāstādṛśāḥ sambhavanti te| yādṛśāstu tathā proktāḥ sarve kalyāṇasaṃyutāḥ||

Verse 28

रूपं द्रव्यं बलं चायुर्भोगैश्वर्यं बलं श्रुतम्। इत्येतत्सर्वसाद्गुण्यं दानाद्भवति नान्यथा। तपोदानमयं सर्वमिति विद्धि शुभानने।।

rūpaṃ dravyaṃ balaṃ cāyurbhogaiśvaryaṃ balaṃ śrutam| ityetatsarvasādguṇyaṃ dānādbhavati nānyathā| tapodānamayaṃ sarvamiti viddhi śubhānane||

Verse 29

उमोवाच। अथ केचित्प्रदृश्यन्ते मानुषेष्वेव मानुषाः। दुर्गताः क्लेशभूयिष्ठा दानभोगविवर्जिताः।।

umovāca| atha kecitpradṛśyante mānuṣeṣveva mānuṣāḥ| durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā dānabhogavivarjitāḥ||

Verse 30

भयैस्त्रिभिः समाजुष्टा व्याधिक्षुद्भयसंयुताः। दुष्कलत्राभिभूताश्च सततं विघ्नदर्शकाः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

bhayaistribhiḥ samājuṣṭā vyādhikṣudbhayasaṃyutāḥ| duṣkalatrābhibhūtāśca satataṃ vighnadarśakāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 31

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि आसुरं भावमाश्रिताः। क्रोधलोभसमायुक्ता निरन्नाद्याश्च निष्क्रियाः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvamāśritāḥ| krodhalobhasamāyuktā nirannādyāśca niṣkriyāḥ||

Verse 32

नास्तिकाश्चैव धूर्ताश्च मूर्खाश्चात्मपरायणाः। परोपतापिनो देवि प्रायशः प्राणिनिर्दयाः।।

nāstikāścaiva dhūrtāśca mūrkhāścātmaparāyaṇāḥ| paropatāpino devi prāyaśaḥ prāṇinirdayāḥ||

Verse 33

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। कथंचित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते दुःखपीडिताः।।

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| kathaṃcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhapīḍitāḥ||

Verse 34

सर्वतः सम्भवन्त्येव पूर्वमात्मप्रमादतः। यथा ते पूर्वकथितास्तथा ते सम्भवन्त्युत।।

sarvataḥ sambhavantyeva pūrvamātmapramādataḥ| yathā te pūrvakathitāstathā te sambhavantyuta||

Verse 35

शुभाशुभं कृतं कर्म सुखदुःखफलोदयम्। इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

śubhāśubhaṃ kṛtaṃ karma sukhaduḥkhaphalodayam| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||