Adhyaya 218

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति प्राणिनां शुभाशुभकर्मानुसारेण शुभाशुभफलप्राप्तिकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश त्र्यक्ष भो वृषभध्वज। मानुषास्त्रिविधा देव दृश्यन्ते सततं विभो।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati prāṇināṃ śubhāśubhakarmānusāreṇa śubhāśubhaphalaprāptikathanam|| 1 || umovāca| bhagavandevadeveśa tryakṣa bho vṛṣabhadhvaja| mānuṣāstrividhā deva dṛśyante satataṃ vibho||

Verse 2

आसीना एव भुञ्जन्ते स्थानैश्वर्यपरिग्रहैः। अपरे यत्नपूर्वं तु लभन्ते भोगसङ्ग्रहम्।।

āsīnā eva bhuñjante sthānaiśvaryaparigrahaiḥ| apare yatnapūrvaṃ tu labhante bhogasaṅgraham||

Verse 3

अपरे यतमानाश्च न लभन्ते तु किञ्चन। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

apare yatamānāśca na labhante tu kiñcana| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 4

महेश्वर उवाच। न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि।।

maheśvara uvāca| nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini||

Verse 5

ये लोके मानुषा देवि दानधर्मपरायणाः। पात्राणि विधिवज्ज्ञात्वा दूरतोप्यनुमानतः।।

ye loke mānuṣā devi dānadharmaparāyaṇāḥ| pātrāṇi vidhivajjñātvā dūratopyanumānataḥ||

Verse 6

अभिगम्य स्वयं तत्र ग्राहयन्ति प्रसाद्य च। दानादि चेङ्गितैरेव तैरविज्ञातमेव वा।।

abhigamya svayaṃ tatra grāhayanti prasādya ca| dānādi ceṅgitaireva tairavijñātameva vā||

Verse 7

पुनर्जन्मनि ते देवि तादृशाः शोभना नराः। अयत्नतस्तु तान्येव फलानि प्राप्नुवन्त्युत।।

punarjanmani te devi tādṛśāḥ śobhanā narāḥ| ayatnatastu tānyeva phalāni prāpnuvantyuta||

Verse 8

आसीना एव भुञ्जन्ते भोगान्सुकृतभोगिनः।।

āsīnā eva bhuñjante bhogānsukṛtabhoginaḥ||

Verse 9

अपरे ये च दानानि ददत्येव प्रयाचिताः। यदायदाऽर्थिने दत्त्वा पुनर्दानं च याचिताः।।

apare ye ca dānāni dadatyeva prayācitāḥ| yadāyadā'rthine dattvā punardānaṃ ca yācitāḥ||

Verse 10

तावत्कालं ततो देवि पुनर्जन्मनि ते नराः। यत्नतः श्रमसंयुक्ताः पुनस्तान्प्राप्नुवन्ति च।।

tāvatkālaṃ tato devi punarjanmani te narāḥ| yatnataḥ śramasaṃyuktāḥ punastānprāpnuvanti ca||

Verse 11

याचिता अपि केचित्तु अदत्त्वैव कथञ्चन। अभ्यसूयापरा मर्त्या लोभोपहतचेतसः।।

yācitā api kecittu adattvaiva kathañcana| abhyasūyāparā martyā lobhopahatacetasaḥ||

Verse 12

ते पुनर्जन्मनि शुभे यतन्तो बहुधा नराः। न प्राप्नुवन्ति मनुजा मार्गन्तस्तेऽपि किञ्चन।।

te punarjanmani śubhe yatanto bahudhā narāḥ| na prāpnuvanti manujā mārgantaste'pi kiñcana||

Verse 13

नानुप्तं रोहते सस्यं तद्वद्दानफलं विदुः। यद्यद्ददाति पुरुषस्तत्तत्प्राप्नोति केवलम्।।

nānuptaṃ rohate sasyaṃ tadvaddānaphalaṃ viduḥ| yadyaddadāti puruṣastattatprāpnoti kevalam||

Verse 14

इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||

Verse 15

उमोवाच। भगवन्भगनेत्रघ्न केचिद्वार्धकसंयुताः। अभोगयोग्यकाले तु भोगांश्चैव धनानि च।।

umovāca| bhagavanbhaganetraghna kecidvārdhakasaṃyutāḥ| abhogayogyakāle tu bhogāṃścaiva dhanāni ca||

Verse 16

लभन्ते स्थविरा भूता भोगैश्वर्यं यतस्ततः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

labhante sthavirā bhūtā bhogaiśvaryaṃ yatastataḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 17

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्वं समाहिता।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā||

Verse 18

धर्मकार्यं चिरं कालं विस्मृत्य धनसंयुताः। प्राणान्तकाले सम्प्राप्ते व्याधिभिश्च निपीडिताः।।

dharmakāryaṃ ciraṃ kālaṃ vismṛtya dhanasaṃyutāḥ| prāṇāntakāle samprāpte vyādhibhiśca nipīḍitāḥ||

Verse 19

आरभन्ते पुनर्धर्मं दातुं दानानि वा नराः। ते पुनर्जन्मनि शुभे भूत्वा दुःखपरिप्लुताः।।

ārabhante punardharmaṃ dātuṃ dānāni vā narāḥ| te punarjanmani śubhe bhūtvā duḥkhapariplutāḥ||

Verse 20

अतीतयौवने काले स्थविरत्वमुपागताः। लभन्ते पूर्वदत्तानां फलानि शुभलक्षणे।।

atītayauvane kāle sthaviratvamupāgatāḥ| labhante pūrvadattānāṃ phalāni śubhalakṣaṇe||

Verse 21

एतत्कर्मफलं देवि कालयोगाद्भवत्युत।।

etatkarmaphalaṃ devi kālayogādbhavatyuta||

Verse 22

उमोवाच। भोगयुक्ता महादेव केचिद्व्याधिपरिप्लुताः। असमर्थाश्च तान्भोक्तं भवन्ति किमु कारणम्।।

umovāca| bhogayuktā mahādeva kecidvyādhipariplutāḥ| asamarthāśca tānbhoktaṃ bhavanti kimu kāraṇam||

Verse 23

महेश्वर उवाच। व्याधियोगपरिक्लिष्टा ये निराशाः स्वजविते। आरभन्ते तदा कर्तुं दानानि शुभलक्षणम्।।

maheśvara uvāca| vyādhiyogaparikliṣṭā ye nirāśāḥ svajavite| ārabhante tadā kartuṃ dānāni śubhalakṣaṇam||

Verse 24

ते पुनर्जन्मनि शुभे प्राप्य तानि फलान्युत। असमर्थाश्च तान्भोक्तुं व्याधितास्ते भवन्त्युत।।

te punarjanmani śubhe prāpya tāni phalānyuta| asamarthāśca tānbhoktuṃ vyādhitāste bhavantyuta||

Verse 25

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन। रूपयुक्ताः प्रदृश्यन्ते शुभाङ्गा प्रियदर्शनाः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana| rūpayuktāḥ pradṛśyante śubhāṅgā priyadarśanāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 26

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्वं समाहिता।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā||

Verse 27

ये पुरा मनुजा देवि लज्जायुक्ताः प्रियंवदाः। शक्ताः सुमधुरा नित्यं भूत्वा चैव स्वभावतः।।

ye purā manujā devi lajjāyuktāḥ priyaṃvadāḥ| śaktāḥ sumadhurā nityaṃ bhūtvā caiva svabhāvataḥ||

Verse 28

अमांसभोजिनश्चैव सदा प्राणिदयायुताः। प्रतिकर्मप्रदा वाऽपि वस्त्रदा धर्मकारणात्। भूमिशुद्धिकरा वाऽपि कारणादग्निपूजकाः।।

amāṃsabhojinaścaiva sadā prāṇidayāyutāḥ| pratikarmapradā vā'pi vastradā dharmakāraṇāt| bhūmiśuddhikarā vā'pi kāraṇādagnipūjakāḥ||

Verse 29

एवं युक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि ते नराः। रूपेण स्पृहणीयास्तु भवन्त्येव न संशयः।।

evaṃ yuktasamācārāḥ punarjanmani te narāḥ| rūpeṇa spṛhaṇīyāstu bhavantyeva na saṃśayaḥ||

Verse 30

उमोवाच। विरूपाश्च प्रदृश्यन्ते मानुषेष्वेव केचन। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| virūpāśca pradṛśyante mānuṣeṣveva kecana| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 31

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam||

Verse 32

रूपयोगात्पुरा मर्त्या दर्पाहंकारसंयुताः। विरूपहासकास्चैव स्तुतिनिन्दादिभिर्भृशम्।।

rūpayogātpurā martyā darpāhaṃkārasaṃyutāḥ| virūpahāsakāscaiva stutinindādibhirbhṛśam||

Verse 33

परोपतापनाश्चैव मांसादाश्च तथैव च। अभ्यसूयापराश्चैव अशुद्धाश्च तथा नराः।।

paropatāpanāścaiva māṃsādāśca tathaiva ca| abhyasūyāparāścaiva aśuddhāśca tathā narāḥ||

Verse 34

एवं युक्तसमाचारा यमलोके सुदण्डिताः। कथंचित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते रूपवर्जिताः। विरूपाः सम्भवन्त्येव नास्ति तत्र विचारणा।।

evaṃ yuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ| kathaṃcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te rūpavarjitāḥ| virūpāḥ sambhavantyeva nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 35

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश केचित्सौभाग्यसंयुताः। रूपभोग्यविहीनाश्च दृश्यन्ते प्रमदाप्रियाः। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavandevadeveśa kecitsaubhāgyasaṃyutāḥ| rūpabhogyavihīnāśca dṛśyante pramadāpriyāḥ| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 36

महेश्वर उवाच। ये पुरा मनुजा देवि सौम्यशीलाः प्रियंवदाः। स्वदारैरेव संतुष्टा दारेषु समवृत्तयः।।

maheśvara uvāca| ye purā manujā devi saumyaśīlāḥ priyaṃvadāḥ| svadāraireva saṃtuṣṭā dāreṣu samavṛttayaḥ||

Verse 37

दाक्षिण्येनैव वर्तन्ते प्रमदास्वप्रियास्वपि। न तु प्रत्यादिशन्त्येव स्त्रीदोषान्गुणसंश्रितान्।

dākṣiṇyenaiva vartante pramadāsvapriyāsvapi| na tu pratyādiśantyeva strīdoṣānguṇasaṃśritān|

Verse 38

अन्नपानीयदाः काले नृणां स्वादुप्रदाश्च ये। स्वदारवर्तिनश्चैव धृतिमन्तो निरत्ययाः।।

annapānīyadāḥ kāle nṛṇāṃ svādupradāśca ye| svadāravartinaścaiva dhṛtimanto niratyayāḥ||

Verse 39

एवं युक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने। मानुषास्ते भवन्त्येव सततं सुभगा भृशम्। अर्थादृतेऽपि ते देवि भवन्ति प्रमदाप्रियाः।।

evaṃ yuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane| mānuṣāste bhavantyeva satataṃ subhagā bhṛśam| arthādṛte'pi te devi bhavanti pramadāpriyāḥ||

Verse 40

उमोवाच। दुर्भगाः सम्प्रदृश्यन्ते आढ्या भोगयुता अपि। केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| durbhagāḥ sampradṛśyante āḍhyā bhogayutā api| kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 41

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā||

Verse 42

ये पुरा मनुजा देवि स्वदारेष्वनपेक्षया। यथेष्टवृत्तयश्चैव निर्लज्जा वीतसम्भ्रमाः।।

ye purā manujā devi svadāreṣvanapekṣayā| yatheṣṭavṛttayaścaiva nirlajjā vītasambhramāḥ||

Verse 43

परेषां विप्रियकरा वाङ्मनःकायकर्मभिः। निराश्रया निरानन्दाः स्त्रीणां हृदयकोपनाः।।

pareṣāṃ vipriyakarā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ| nirāśrayā nirānandāḥ strīṇāṃ hṛdayakopanāḥ||

Verse 44

एवं युक्तसमाचाराः पनर्जन्मनि ते नराः। दुर्भगास्तु भवन्त्येव स्त्रीणां हृदयविप्रियाः।

evaṃ yuktasamācārāḥ panarjanmani te narāḥ| durbhagāstu bhavantyeva strīṇāṃ hṛdayavipriyāḥ|

Verse 45

नास्ति तेषां रतिसुखं स्वदारेष्वपि किञ्चन।।

nāsti teṣāṃ ratisukhaṃ svadāreṣvapi kiñcana||