Adhyaya 217

Verse 1

पार्वत्या ब्राह्मण्यादिकं किं स्वाभाविकं उत कर्माधीनमिति प्रश्ने ईश्वरेण तस्य कर्माधीनत्वप्रतिपादनम्।। 1 ।। तथा प्राणिनां भोगाभोगादेः स्वस्वकर्मायत्तत्वप्रतिपादनम्।। 2 ।। उमोवाच। भगवन्भगनेत्रघ्न कालसूदन शङ्कर। इमे वर्णाश्च चत्वारो विहिताः स्वस्वभावतः। उताहो क्रियया वर्णाः सम्भवन्ति महेश्वर।।

pārvatyā brāhmaṇyādikaṃ kiṃ svābhāvikaṃ uta karmādhīnamiti praśne īśvareṇa tasya karmādhīnatvapratipādanam|| 1 || tathā prāṇināṃ bhogābhogādeḥ svasvakarmāyattatvapratipādanam|| 2 || umovāca| bhagavanbhaganetraghna kālasūdana śaṅkara| ime varṇāśca catvāro vihitāḥ svasvabhāvataḥ| utāho kriyayā varṇāḥ sambhavanti maheśvara||

Verse 2

एवं मे संशयप्रश्नस्तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि।।

evaṃ me saṃśayapraśnastaṃ me chettuṃ tvamarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। स्वभावादेव विद्यन्ते चत्वारो ब्राह्मणादयः। एकजात्या सुदुष्प्रापमन्यवर्णत्वमागतम्।।

maheśvara uvāca| svabhāvādeva vidyante catvāro brāhmaṇādayaḥ| ekajātyā suduṣprāpamanyavarṇatvamāgatam||

Verse 4

तच्च कर्मविशेषेण पुनर्जन्मनि जायते। तस्मात्तेषां प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं कर्मपाकजम्

tacca karmaviśeṣeṇa punarjanmani jāyate| tasmātteṣāṃ pravakṣyāmi tatsarvaṃ karmapākajam

Verse 5

ब्राह्मणस्तु नरो भूत्वा स्वजातिमनुपालयन्। दृढं ब्राह्मणकर्माणि वेदोक्तानि समाचरेत्।।

brāhmaṇastu naro bhūtvā svajātimanupālayan| dṛḍhaṃ brāhmaṇakarmāṇi vedoktāni samācaret||

Verse 6

सत्यार्जवपरो भूत्वा दानयज्ञपरस्तथा। सत्यां जात्यां समुदितो जातिधर्मान्न हापयेत्।।

satyārjavaparo bhūtvā dānayajñaparastathā| satyāṃ jātyāṃ samudito jātidharmānna hāpayet||

Verse 7

एवं संवर्तमानस्तु कालधर्मं गतः पुनः। स्वर्गलोके हि जायेत स्वर्गभोगाय भामिनि।।

evaṃ saṃvartamānastu kāladharmaṃ gataḥ punaḥ| svargaloke hi jāyeta svargabhogāya bhāmini||

Verse 8

तत्क्षये ब्राह्मणो भूत्वा तथैव नृषु जायते। एवंस्वकर्मणा मर्त्यः स्वजातिं लभते पुनः।।

tatkṣaye brāhmaṇo bhūtvā tathaiva nṛṣu jāyate| evaṃsvakarmaṇā martyaḥ svajātiṃ labhate punaḥ||

Verse 9

अपरस्तु तथा कश्चिद्ब्रह्मयोनिसमुद्भवः। अवमत्यैव तां जातिमज्ञानतमसा वृतः।।

aparastu tathā kaścidbrahmayonisamudbhavaḥ| avamatyaiva tāṃ jātimajñānatamasā vṛtaḥ||

Verse 10

अन्यथा वर्तमानस्तु जातिकर्माणि वर्जयेत्। शूद्रवद्विचरेल्लोके शूद्रकर्माभिलाषवान्। शूद्रैः सह चरन्नित्यं शौचमङ्गलवर्जितः।

anyathā vartamānastu jātikarmāṇi varjayet| śūdravadvicarelloke śūdrakarmābhilāṣavān| śūdraiḥ saha carannityaṃ śaucamaṅgalavarjitaḥ|

Verse 11

स चापि कालधर्मस्थो यमलोके सुदण्डितः। यदि जायेत मर्त्येषु शूद्र एवाभिजायते।।

sa cāpi kāladharmastho yamaloke sudaṇḍitaḥ| yadi jāyeta martyeṣu śūdra evābhijāyate||

Verse 12

शूद्र एव भवेद्देवि ब्राह्मणोऽपि स्वकर्मणा।।

śūdra eva bhaveddevi brāhmaṇo'pi svakarmaṇā||

Verse 13

तथैव शूद्रस्त्वपरः शूद्रकर्माणि वर्जयेत्। सत्यार्जवपरो भूत्वा दानधर्मपरस्तथा। मन्त्रब्राह्मणसत्कर्ता मनसा ब्राह्मणप्रियः।।

tathaiva śūdrastvaparaḥ śūdrakarmāṇi varjayet| satyārjavaparo bhūtvā dānadharmaparastathā| mantrabrāhmaṇasatkartā manasā brāhmaṇapriyaḥ||

Verse 14

एवं युक्तसमाचारः शूद्रोपि मरणं गतः। स्वर्गलोके हि जायेत तत्क्षये नृषु जायते। ब्राह्मणानां कुले मुख्ये वेदस्वाध्यायसंयुते।।

evaṃ yuktasamācāraḥ śūdropi maraṇaṃ gataḥ| svargaloke hi jāyeta tatkṣaye nṛṣu jāyate| brāhmaṇānāṃ kule mukhye vedasvādhyāyasaṃyute||

Verse 15

एवमेव सदा लोके शूद्रो ब्राह्मण्यमाप्नुयात्।।

evameva sadā loke śūdro brāhmaṇyamāpnuyāt||

Verse 16

एवं क्षत्रियवैश्याश्च जातिधर्मेण संयुताः। स्वकर्मणैव जायन्ते विशिष्टेष्वधमेषु च।।

evaṃ kṣatriyavaiśyāśca jātidharmeṇa saṃyutāḥ| svakarmaṇaiva jāyante viśiṣṭeṣvadhameṣu ca||

Verse 17

एवं जातिविपर्यासः प्रेत्यभावे भवेन्नृणाम्। अन्यथा तु न शक्यं तल्लोकसंस्थितिकारणात्।।

evaṃ jātiviparyāsaḥ pretyabhāve bhavennṛṇām| anyathā tu na śakyaṃ tallokasaṃsthitikāraṇāt||

Verse 18

तस्माज्जातिं विशिष्टां तु कथंचित्प्राप्य पण्डितः। सर्वथा तां तथा रक्षेन्न पुनर्भ्रश्यते यथा। इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

tasmājjātiṃ viśiṣṭāṃ tu kathaṃcitprāpya paṇḍitaḥ| sarvathā tāṃ tathā rakṣenna punarbhraśyate yathā| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||

Verse 19

उमोवाच। जन्मप्रभृति कः शुद्धो लभेज्जन्मफलं नरः। शोभनाशोभनं सर्वमधइकारवशात्स्वकम्।।

umovāca| janmaprabhṛti kaḥ śuddho labhejjanmaphalaṃ naraḥ| śobhanāśobhanaṃ sarvamadhaikāravaśātsvakam||

Verse 20

महेश्वर उवाच। कर्म कुर्वन्न लिप्येत आर्जवेन समाचरेत्। आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभे योजयेत्परान्।।

maheśvara uvāca| karma kurvanna lipyeta ārjavena samācaret| ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhe yojayetparān||

Verse 21

शठेषु शठवत्कुर्योदार्यष्वार्यवदाचरेत्। आपत्सु नावसीदेच्च घोरान्सङ्ग्रामयेत्परात्। साम्नैव सर्वकार्याणि कर्तुं पूर्वं समारभेत्।।

śaṭheṣu śaṭhavatkuryodāryaṣvāryavadācaret| āpatsu nāvasīdecca ghorānsaṅgrāmayetparāt| sāmnaiva sarvakāryāṇi kartuṃ pūrvaṃ samārabhet||

Verse 22

अनर्थाधर्मशोकानां यथा न प्राप्नुयात्स्वयम्। प्रीयते तत्तथा कर्तुमेतद्वृत्तं समासतः।।

anarthādharmaśokānāṃ yathā na prāpnuyātsvayam| prīyate tattathā kartumetadvṛttaṃ samāsataḥ||

Verse 23

एवं वृत्तं समासाद्य गृहमाश्रित्य मानवाः। निराहारा निरुद्वेगाः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम्।।

evaṃ vṛttaṃ samāsādya gṛhamāśritya mānavāḥ| nirāhārā nirudvegāḥ prāpnuvantyuttamāṃ gatim||

Verse 24

एतज्जन्मफलं नित्यं सर्वेषां गृहवासिनाम्। एवं गृहस्थितैर्नित्यं वर्तितव्यमिति स्थितिः। एतत्सर्वं मया प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

etajjanmaphalaṃ nityaṃ sarveṣāṃ gṛhavāsinām| evaṃ gṛhasthitairnityaṃ vartitavyamiti sthitiḥ| etatsarvaṃ mayā proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 25

उमोवाच। सुरासुरपते देव वरद प्रीतिवर्धन। मानुषेष्वेव ये के चिदाढ्याः क्लेशविवर्जिताः। भुञ्जाना विविधान्भोगान्दृश्यन्ते निरुपद्रवाः।।

umovāca| surāsurapate deva varada prītivardhana| mānuṣeṣveva ye ke cidāḍhyāḥ kleśavivarjitāḥ| bhuñjānā vividhānbhogāndṛśyante nirupadravāḥ||

Verse 26

अपरे क्लेशसंयुक्ता दरिद्रा भोगवर्जिताः।।

apare kleśasaṃyuktā daridrā bhogavarjitāḥ||

Verse 27

किमर्थं मानुषे लोके न समत्वेन कल्पिताः। एतच्छ्रोतुं महादेव कौतूहलमतीव मे।।

kimarthaṃ mānuṣe loke na samatvena kalpitāḥ| etacchrotuṃ mahādeva kautūhalamatīva me||

Verse 28

महेश्वर उवाच। न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामासि भामिनि। शृणु तत्सर्वमखिलं मानुषाणां हितं वचः।।

maheśvara uvāca| nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini| śṛṇu tatsarvamakhilaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ||

Verse 29

आदिसर्गे पुरा ब्रह्मा समत्वेनासृजत्प्रजाः। नित्यं न भवतो ह्यस्य रागद्वेषौ प्रजापतेः। तदा तस्मात्सुराः सर्वे बभूवुः समतो नराः।।

ādisarge purā brahmā samatvenāsṛjatprajāḥ| nityaṃ na bhavato hyasya rāgadveṣau prajāpateḥ| tadā tasmātsurāḥ sarve babhūvuḥ samato narāḥ||

Verse 30

एवं संवर्तमाने तु युगे कालविपर्ययात्। केचित्प्रपेदिरे तत्र विषमं बुद्धिमोहिताः।।

evaṃ saṃvartamāne tu yuge kālaviparyayāt| kecitprapedire tatra viṣamaṃ buddhimohitāḥ||

Verse 31

तेषां हानिं ततो दृष्ट्वा तुल्यानामेव भामिनि। ब्राह्मणास्ते समाजग्मुस्तत्तत्कारणवेदकाः।।

teṣāṃ hāniṃ tato dṛṣṭvā tulyānāmeva bhāmini| brāhmaṇāste samājagmustattatkāraṇavedakāḥ||

Verse 32

कर्तुं नार्हसि देवेश पक्षपातं त्वमीदृशम्। पुत्रभावे समे देव किमर्थं नो भवेत्कलिः।।

kartuṃ nārhasi deveśa pakṣapātaṃ tvamīdṛśam| putrabhāve same deva kimarthaṃ no bhavetkaliḥ||

Verse 33

एवमेतैरुपालब्धो ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। यूयं मा ब्रूत मे दोषं स्वकृतं स्मरथ प्रजाः।।

evametairupālabdho brahmā vacanamabravīt| yūyaṃ mā brūta me doṣaṃ svakṛtaṃ smaratha prajāḥ||

Verse 34

युष्माभिरेव युष्माकं ग्रथितं हि शुभाशुभम्। यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते। स्वकृतस्य फलं भुङ्क्ते नान्यस्तद्बोक्तुमर्हति।।

yuṣmābhireva yuṣmākaṃ grathitaṃ hi śubhāśubham| yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute| svakṛtasya phalaṃ bhuṅkte nānyastadboktumarhati||

Verse 35

एवं संबोधितास्तेन कालकर्त्रा स्वयंभुवा। पुनर्विवृत्य कर्माणि शुभान्येव प्रपेदिरे।।

evaṃ saṃbodhitāstena kālakartrā svayaṃbhuvā| punarvivṛtya karmāṇi śubhānyeva prapedire||

Verse 36

एवं विज्ञाततत्वास्ते दानधर्मपरायणाः। शुभानि विधिवत्कृत्वा कालधर्मगताः पुनः। तानि दानफलान्येव भुञ्जते सुखभोगिनः।।

evaṃ vijñātatatvāste dānadharmaparāyaṇāḥ| śubhāni vidhivatkṛtvā kāladharmagatāḥ punaḥ| tāni dānaphalānyeva bhuñjate sukhabhoginaḥ||

Verse 37

स्वकृतं तु नरस्तस्मात्स्वयमेव प्रपद्यते।।

svakṛtaṃ tu narastasmātsvayameva prapadyate||

Verse 38

अपरे धर्मकामेभ्यो निवृत्ताश्च शुभेक्षणे। कदर्या निरनुक्रोशाः प्रायेणात्मपरायणाः।।

apare dharmakāmebhyo nivṛttāśca śubhekṣaṇe| kadaryā niranukrośāḥ prāyeṇātmaparāyaṇāḥ||

Verse 39

तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने। दरिद्राः क्लेशभूयिष्ठा भवन्त्येव न संशयः।।

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane| daridrāḥ kleśabhūyiṣṭhā bhavantyeva na saṃśayaḥ||

Verse 40

उमोवाच। मानुषेष्वथ ये केचिद्धनधान्यसमन्विताः। भोगहीनाः प्रदृश्यन्ते सर्वभोगेषु सत्स्वपि। न भुञ्जते किमर्थं ते तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| mānuṣeṣvatha ye keciddhanadhānyasamanvitāḥ| bhogahīnāḥ pradṛśyante sarvabhogeṣu satsvapi| na bhuñjate kimarthaṃ te tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 41

महेश्वर उवाच। परैः संचोदिता धर्मं कुर्वते न स्वकामतः। स्वयं श्रद्धां बहिष्कृत्य कुर्वन्ति च रुदन्ति च।।

maheśvara uvāca| paraiḥ saṃcoditā dharmaṃ kurvate na svakāmataḥ| svayaṃ śraddhāṃ bahiṣkṛtya kurvanti ca rudanti ca||

Verse 42

तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने। फलानि तानि सम्प्राप्य भुञ्जते न कदाचन। रक्षन्तो वर्धयन्तश्च आसते निधिपालवत्।।

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane| phalāni tāni samprāpya bhuñjate na kadācana| rakṣanto vardhayantaśca āsate nidhipālavat||

Verse 43

उमोवाच। केचिद्धनवियुक्ताश्च भोगयुक्ता महेश्वर। मानुषाः सम्प्रदृश्यन्ते तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| keciddhanaviyuktāśca bhogayuktā maheśvara| mānuṣāḥ sampradṛśyante tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 44

महेश्वर उवाच। आनृशंस्यपरा ये तु धर्मकामाश्चि दुर्गताः। परोपकारं कुर्वन्ति दीनानुग्रहकारणात्।।

maheśvara uvāca| ānṛśaṃsyaparā ye tu dharmakāmāści durgatāḥ| paropakāraṃ kurvanti dīnānugrahakāraṇāt||

Verse 45

प्रतिपद्युः परधनं नष्टं वाऽन्यैर्नरैर्हृतम्। नित्यं ये दातुमनसो नरा वित्तेष्वसत्स्वपि।।

pratipadyuḥ paradhanaṃ naṣṭaṃ vā'nyairnarairhṛtam| nityaṃ ye dātumanaso narā vitteṣvasatsvapi||

Verse 46

कालधर्मवशं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि ते नराः। एते धनविहीनाश्च भोगयुक्ता भवन्त्युत।।

kāladharmavaśaṃ prāptāḥ punarjanmani te narāḥ| ete dhanavihīnāśca bhogayuktā bhavantyuta||

Verse 47

धर्मदानोपदेशं वा कर्तव्यमिति निश्चयः। इति ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

dharmadānopadeśaṃ vā kartavyamiti niścayaḥ| iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||