Adhyaya 216

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति त्रिवर्गनिरूपणम्।। 1 ।। महेश्वर उवाच। पशवः पशुबन्धेषु ये हन्यन्तेऽध्वरेषु च। यूपे निबध्य मन्त्रैश्च यथान्यायं यथाविधि। मन्त्राहुतिविपूतास्ते स्वर्गं यान्ति यशस्विनि।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati trivarganirūpaṇam|| 1 || maheśvara uvāca| paśavaḥ paśubandheṣu ye hanyante'dhvareṣu ca| yūpe nibadhya mantraiśca yathānyāyaṃ yathāvidhi| mantrāhutivipūtāste svargaṃ yānti yaśasvini||

Verse 2

तर्पिता यज्ञभागेषु तेषां मांसैर्वरानने। अग्नयस्त्रिदशाश्चैव लोकपाला महेश्वराः।

tarpitā yajñabhāgeṣu teṣāṃ māṃsairvarānane| agnayastridaśāścaiva lokapālā maheśvarāḥ|

Verse 3

तेषु तुष्टेषु जायेत यस्य यज्ञस्य यत्फलम्। तेन संयुज्यते देवि यजमानो न संशयः।।

teṣu tuṣṭeṣu jāyeta yasya yajñasya yatphalam| tena saṃyujyate devi yajamāno na saṃśayaḥ||

Verse 4

सपत्नीकः सपुत्रश्चि पित्रा च भ्रातृभिः सह। ये तत्र दीक्षिता देवि सर्वे स्वर्गं प्रयान्ति ते।।

sapatnīkaḥ saputraści pitrā ca bhrātṛbhiḥ saha| ye tatra dīkṣitā devi sarve svargaṃ prayānti te||

Verse 5

एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 6

उमोवाच। भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे महाद्युते। श्रोतुमिच्छाम्यहं वृत्तं सर्वेषां गृहमेधिनाम्।।

umovāca| bhagavansarvabhūteśa śūlapāṇe mahādyute| śrotumicchāmyahaṃ vṛttaṃ sarveṣāṃ gṛhamedhinām||

Verse 7

कीदृशं चरितं तेषां त्रिवर्गसहितं प्रभो। प्रत्यायतिः कथं तेषां जीवनार्थमुदाहृतम्।।

kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ trivargasahitaṃ prabho| pratyāyatiḥ kathaṃ teṣāṃ jīvanārthamudāhṛtam||

Verse 8

वर्तमानाः कथं सर्वे प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम्। एतत्सर्वं समासेन वक्तुमर्हसि मानदः।।

vartamānāḥ kathaṃ sarve prāpnuvantyuttamāṃ gatim| etatsarvaṃ samāsena vaktumarhasi mānadaḥ||

Verse 9

महेश्वर उवाच। न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि। प्रायशो लोकसद्वृत्तमिष्यते गृहवासिनाम्।।

maheśvara uvāca| nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini| prāyaśo lokasadvṛttamiṣyate gṛhavāsinām||

Verse 10

तेषां संरक्षणार्थाय राजानः संस्कृता भुवि। सर्वेषामथ मर्त्यानां वृत्तिं सामान्यतः शृणुः।।

teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya rājānaḥ saṃskṛtā bhuvi| sarveṣāmatha martyānāṃ vṛttiṃ sāmānyataḥ śṛṇuḥ||

Verse 11

विद्या वार्ता च सेवा च कारुत्वं नाट्यता तथा। इत्यते जीवनार्थाय मर्त्यानां विहिताः प्रिये।।

vidyā vārtā ca sevā ca kārutvaṃ nāṭyatā tathā| ityate jīvanārthāya martyānāṃ vihitāḥ priye||

Verse 12

अपि जन्मफलं तावन्मानुषाणां विशेषतः। विहितं तत्स्ववृत्तेन तन्मे शृणु समाहिताः।।

api janmaphalaṃ tāvanmānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ| vihitaṃ tatsvavṛttena tanme śṛṇu samāhitāḥ||

Verse 13

कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं सुखदुःखयुताः परे। सर्वेषां प्राणिनां तस्मान्मानुष्ये वृत्तिरिष्यते।।

karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ sukhaduḥkhayutāḥ pare| sarveṣāṃ prāṇināṃ tasmānmānuṣye vṛttiriṣyate||

Verse 14

विद्यायोगस्तु सर्वेषां पूर्वमेव विधीयते। कार्याकार्यं विजानन्ति विद्यया देवि नान्यथा।।

vidyāyogastu sarveṣāṃ pūrvameva vidhīyate| kāryākāryaṃ vijānanti vidyayā devi nānyathā||

Verse 15

विद्यया स्फीयते ज्ञानं ज्ञानात्तत्वनिदर्शनम्। दृष्टतत्वो विनीतात्मा सर्वार्थस्य च भाजनम्।।

vidyayā sphīyate jñānaṃ jñānāttatvanidarśanam| dṛṣṭatatvo vinītātmā sarvārthasya ca bhājanam||

Verse 16

शक्यं विद्याविनीतेन लोके संजीवनं शुभम्।।

śakyaṃ vidyāvinītena loke saṃjīvanaṃ śubham||

Verse 17

आत्मानं विद्यया तस्मात्पूर्वं वृत्वा तु भाजनम्। वश्येन्द्रियो जितक्रोधो भूतात्मानं तु भावयेत्। भावयित्वा तदाऽऽत्मानं पूजनीयः सतामपि।।

ātmānaṃ vidyayā tasmātpūrvaṃ vṛtvā tu bhājanam| vaśyendriyo jitakrodho bhūtātmānaṃ tu bhāvayet| bhāvayitvā tadā''tmānaṃ pūjanīyaḥ satāmapi||

Verse 18

कुलानुवृत्तं वृत्तं वा पूर्वमात्मा समाश्रयेत्। इत्येतत्कुलवासाय दानकर्म यथा पुरा।।

kulānuvṛttaṃ vṛttaṃ vā pūrvamātmā samāśrayet| ityetatkulavāsāya dānakarma yathā purā||

Verse 19

यदि चेद्विद्यया चैव वृत्तिं काङ्क्षेदथात्मनः। राजविद्यानुवादेऽपि लोकविद्यामथापि वा। तीर्थतश्चापि गृह्णीयाच्छुश्रूषादिगुणैर्युतः।।

yadi cedvidyayā caiva vṛttiṃ kāṅkṣedathātmanaḥ| rājavidyānuvāde'pi lokavidyāmathāpi vā| tīrthataścāpi gṛhṇīyācchuśrūṣādiguṇairyutaḥ||

Verse 20

ग्रन्थतश्चार्थतश्चैव दृढं कुर्यात्प्रयत्नतः। एवं विद्याफलं देवि प्राप्नुयान्नान्यथा नरः। न्यायाद्विद्याफलानीच्छेदधर्मं तत्र वर्जयेत्।।

granthataścārthataścaiva dṛḍhaṃ kuryātprayatnataḥ| evaṃ vidyāphalaṃ devi prāpnuyānnānyathā naraḥ| nyāyādvidyāphalānīcchedadharmaṃ tatra varjayet||

Verse 21

यदिच्छेद्वार्तया वृत्तिं काङ्क्षेत विधिपूर्वकम्। क्षेत्रे जलोपपन्ने च तद्योग्यां कृषिमाचरेत्।।

yadicchedvārtayā vṛttiṃ kāṅkṣeta vidhipūrvakam| kṣetre jalopapanne ca tadyogyāṃ kṛṣimācaret||

Verse 22

वाणिज्यं वा यथाकालं कुर्यात्तद्देशयोगतः। मूल्यमर्थं प्रयासं च विचार्यैव व्ययोदयौ।।

vāṇijyaṃ vā yathākālaṃ kuryāttaddeśayogataḥ| mūlyamarthaṃ prayāsaṃ ca vicāryaiva vyayodayau||

Verse 23

पशुसंजीवनं चैव दश गाः पोषयेद्ध्रुवम्। बहुप्रकारा बहवः पशवस्तस्य साधकाः।।

paśusaṃjīvanaṃ caiva daśa gāḥ poṣayeddhruvam| bahuprakārā bahavaḥ paśavastasya sādhakāḥ||

Verse 24

यः कश्चित्सेवया वृत्तिं काङ्क्षेत मतिमान्नरः। यतात्मा श्रवणीयानां भवेद्वै सम्प्रयोजकः।।

yaḥ kaścitsevayā vṛttiṃ kāṅkṣeta matimānnaraḥ| yatātmā śravaṇīyānāṃ bhavedvai samprayojakaḥ||

Verse 25

बुद्ध्या वा कर्मयोगाद्वा बोधनाद्वा समाश्रयेत्। मार्गतस्तु समाश्रित्य तदा तत्सम्प्रयोजयेत्।।

buddhyā vā karmayogādvā bodhanādvā samāśrayet| mārgatastu samāśritya tadā tatsamprayojayet||

Verse 26

यथायथा सु तुष्येत तथा संतोषयेत्तु तम्। अनुजीविगुणोपेतः कुर्यादात्मार्थमाश्रितम्।।

yathāyathā su tuṣyeta tathā saṃtoṣayettu tam| anujīviguṇopetaḥ kuryādātmārthamāśritam||

Verse 27

विप्रियं नाचरेत्तस्य एषा सेवा समासतः। विप्रयोगात्पुरा तेन गतिमन्यां न लक्षयेत्।।

vipriyaṃ nācarettasya eṣā sevā samāsataḥ| viprayogātpurā tena gatimanyāṃ na lakṣayet||

Verse 28

कारुकर्म च नाट्यं च प्रायशो नीचयोनिषु। तयोरपि यथायोगं न्यायतः कर्मवेतनम्।।

kārukarma ca nāṭyaṃ ca prāyaśo nīcayoniṣu| tayorapi yathāyogaṃ nyāyataḥ karmavetanam||

Verse 29

आजीवेभ्योऽपि सर्वभ्यः स्वार्जवाद्वेतनं हरेत्। अनार्जवादाहरतस्तत्तु पापाय कल्पते।।

ājīvebhyo'pi sarvabhyaḥ svārjavādvetanaṃ haret| anārjavādāharatastattu pāpāya kalpate||

Verse 30

सर्वेषां पूर्वमारम्भांश्चिन्तयेन्नयपूर्वकम्। आत्मशक्तिमुपायांश्च देशकालौ च युक्तितः। कारणानि प्रयासं च प्रक्षेपं च फलोदयम्।।

sarveṣāṃ pūrvamārambhāṃścintayennayapūrvakam| ātmaśaktimupāyāṃśca deśakālau ca yuktitaḥ| kāraṇāni prayāsaṃ ca prakṣepaṃ ca phalodayam||

Verse 31

एवमादीनि सञ्चिन्त्य दृष्ट्वा दैवानुकूलताम्। अतः परं समारम्भेद्यत्रात्महितमाहितम्।।

evamādīni sañcintya dṛṣṭvā daivānukūlatām| ataḥ paraṃ samārambhedyatrātmahitamāhitam||

Verse 32

वृत्तिमेव समासाद्य तां सदा परिपालयेत्। देवमानुषविघ्नेभ्यो न पुनर्मन्यते यथा।।

vṛttimeva samāsādya tāṃ sadā paripālayet| devamānuṣavighnebhyo na punarmanyate yathā||

Verse 33

पालयन्वर्धयन्भुञ्जंस्तां प्राप्य न विनाशयेत्। क्षीयते गिरिसङ्काशमश्नतो ह्यनपेक्षया।।

pālayanvardhayanbhuñjaṃstāṃ prāpya na vināśayet| kṣīyate girisaṅkāśamaśnato hyanapekṣayā||

Verse 34

आजीवेभ्यो धनं प्राप्य चतुर्धा विभजेद्बुधः। धर्मायार्थाय कामाय आपत्प्रशमनाय च।।

ājīvebhyo dhanaṃ prāpya caturdhā vibhajedbudhaḥ| dharmāyārthāya kāmāya āpatpraśamanāya ca||

Verse 35

चतुर्ष्वपि विभागेषु विधानं शृणु शोभने।।

caturṣvapi vibhāgeṣu vidhānaṃ śṛṇu śobhane||

Verse 36

यज्ञार्थं चान्नदानार्थं दीनानुग्रहकारणात्। देवब्राह्मणपूजार्थं पितृपूजार्थमेव च।।

yajñārthaṃ cānnadānārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt| devabrāhmaṇapūjārthaṃ pitṛpūjārthameva ca||

Verse 37

मूलार्थं सन्निवासार्थं क्रियानित्यैश्चि धार्मिकैः। एवमादिषु चान्येषु धर्मार्थं संत्यजेद्धनम्।।

mūlārthaṃ sannivāsārthaṃ kriyānityaiści dhārmikaiḥ| evamādiṣu cānyeṣu dharmārthaṃ saṃtyajeddhanam||

Verse 38

धर्मकार्ये धनं दद्यादनवेक्ष्य फलोदयम्। ऐश्वर्यस्थानलाभार्थं राजवाल्लभ्यकारणात्।।

dharmakārye dhanaṃ dadyādanavekṣya phalodayam| aiśvaryasthānalābhārthaṃ rājavāllabhyakāraṇāt||

Verse 39

वार्तायां च समारम्भेऽमात्यमित्रपरिग्रहे। आवाहे च विवाहे च पुत्राणां वृत्तिकारणात्।।

vārtāyāṃ ca samārambhe'mātyamitraparigrahe| āvāhe ca vivāhe ca putrāṇāṃ vṛttikāraṇāt||

Verse 40

अर्थोदयसमावाप्तावनर्थस्य विघातने। एवमादिषु चान्येषु अर्थार्थं विसृजेद्धनम्।।

arthodayasamāvāptāvanarthasya vighātane| evamādiṣu cānyeṣu arthārthaṃ visṛjeddhanam||

Verse 41

अनुबन्धं हेतुयुक्तं दृष्ट्वा वित्तं परित्यजेत्। अनर्थं बाधते ह्यर्थो अर्तं चैव फलान्युत।।

anubandhaṃ hetuyuktaṃ dṛṣṭvā vittaṃ parityajet| anarthaṃ bādhate hyartho artaṃ caiva phalānyuta||

Verse 42

नाधनाः प्राप्नुन्त्यर्थं नरा यत्नशतैरपि। तस्माद्धनं रक्षितव्यं दातव्यं च विधानतः।।

nādhanāḥ prāpnuntyarthaṃ narā yatnaśatairapi| tasmāddhanaṃ rakṣitavyaṃ dātavyaṃ ca vidhānataḥ||

Verse 43

शरीरपोषणार्थाय आहारस्य विशोषणे। नट*****धर्वसंयोगे कामयात्राविहारयोः।।

śarīrapoṣaṇārthāya āhārasya viśoṣaṇe| naṭa*****dharvasaṃyoge kāmayātrāvihārayoḥ||

Verse 44

मनःप्रियाणां संयोगे प्रीतिदाने तथैव च। एवमादिषु चान्येषु कामार्तं विसृजेद्धनम्।।

manaḥpriyāṇāṃ saṃyoge prītidāne tathaiva ca| evamādiṣu cānyeṣu kāmārtaṃ visṛjeddhanam||

Verse 45

विचार्य गुणदोषांस्तु त्रयाणां तत्र संत्यजेत्। चतुर्थं सन्निदध्याच्च आपदर्थं शुचिस्मिते।।

vicārya guṇadoṣāṃstu trayāṇāṃ tatra saṃtyajet| caturthaṃ sannidadhyācca āpadarthaṃ śucismite||

Verse 46

राज्यभ्रंशविनाशार्थं दुर्भिक्षार्थं च शोभने। महाव्याधिविमोक्षार्थं वार्धकस्यैव कारणात्।।

rājyabhraṃśavināśārthaṃ durbhikṣārthaṃ ca śobhane| mahāvyādhivimokṣārthaṃ vārdhakasyaiva kāraṇāt||

Verse 47

शत्रूणां प्रतिकाराय साहसैश्चाप्यमर्षणात्। प्रस्थाने चान्यदेशार्थमापदां विप्रमोक्षणे। एवमादि समुद्दिश्य सन्निदध्यात्स्वकं धनम्।।

śatrūṇāṃ pratikārāya sāhasaiścāpyamarṣaṇāt| prasthāne cānyadeśārthamāpadāṃ vipramokṣaṇe| evamādi samuddiśya sannidadhyātsvakaṃ dhanam||

Verse 48

सुखमर्थवतां लोके कृच्छ्राणां विप्रमोक्षणम्। यस्य नास्ति धनं किञ्चित्तस्य लोकद्वयं न च।।

sukhamarthavatāṃ loke kṛcchrāṇāṃ vipramokṣaṇam| yasya nāsti dhanaṃ kiñcittasya lokadvayaṃ na ca||

Verse 49

अशनादिन्द्रियाणीव सर्वमर्थात्प्रवर्तते। निधानमात्रं यस्तेषामन्यथा विलयं व्रजेत्। एवं देवि मनुष्याणां लोकानां जीवनं प्रति।।

aśanādindriyāṇīva sarvamarthātpravartate| nidhānamātraṃ yasteṣāmanyathā vilayaṃ vrajet| evaṃ devi manuṣyāṇāṃ lokānāṃ jīvanaṃ prati||

Verse 50

एवं लोकस्य वृत्तस्य लोकवृत्तं पुनः शृणु। धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं च परमं यशः।।

evaṃ lokasya vṛttasya lokavṛttaṃ punaḥ śṛṇu| dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ ca paramaṃ yaśaḥ||

Verse 51

त्रिवर्गो हि वशे युक्तः सर्वेषां संविधीयते। तथा संवर्तमानास्तु लोकयोर्हितमाप्नुयुः।।

trivargo hi vaśe yuktaḥ sarveṣāṃ saṃvidhīyate| tathā saṃvartamānāstu lokayorhitamāpnuyuḥ||

Verse 52

काल्योत्थानं च शौचं च देवब्राह्मणभक्तितः। गुरुणामेव शुश्रूषा ब्राह्मणेष्वभिवादनम्।।

kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca devabrāhmaṇabhaktitaḥ| guruṇāmeva śuśrūṣā brāhmaṇeṣvabhivādanam||

Verse 53

प्रत्युत्थानं च वृद्धानां देवस्थानप्रणामनम्। आभिमुख्यं पुरस्कृत्य अतिथीनां च पूजनम्।।

pratyutthānaṃ ca vṛddhānāṃ devasthānapraṇāmanam| ābhimukhyaṃ puraskṛtya atithīnāṃ ca pūjanam||

Verse 54

वृद्धोपदेशकरणं श्रवणं हितपथ्ययोः। पोषणं भूत्यवर्गस्य सान्त्वदानपरिग्रहे।।

vṛddhopadeśakaraṇaṃ śravaṇaṃ hitapathyayoḥ| poṣaṇaṃ bhūtyavargasya sāntvadānaparigrahe||

Verse 55

न्यायतः कर्मकरणमन्यायाहितवर्जितम्। सम्यग्वृत्तं स्वदारेषु दोषाणां प्रतिषेधनम्।।

nyāyataḥ karmakaraṇamanyāyāhitavarjitam| samyagvṛttaṃ svadāreṣu doṣāṇāṃ pratiṣedhanam||

Verse 56

पुत्राणां विनयं कुर्यात्तत्तत्कार्यनियोजनम्। वर्जनं चाशुभार्थानां शुभानां जोषणं तथा।।

putrāṇāṃ vinayaṃ kuryāttattatkāryaniyojanam| varjanaṃ cāśubhārthānāṃ śubhānāṃ joṣaṇaṃ tathā||

Verse 57

कुलोचितानां धर्माणां यतावत्परिपालनम्। कुलसन्धारणं चैव पौरुषेणैव सर्वशः। एवमादि शुभं सर्वं तस्य वृत्तमिति स्थितम्।।

kulocitānāṃ dharmāṇāṃ yatāvatparipālanam| kulasandhāraṇaṃ caiva pauruṣeṇaiva sarvaśaḥ| evamādi śubhaṃ sarvaṃ tasya vṛttamiti sthitam||

Verse 58

वृद्धसेवी भवेन्नित्यं हितार्थं ज्ञानकाङ्क्षया। परार्थं नाहरेद्द्रव्यमनामन्त्र्य तु सर्वथा। न याचेत परान्धीरः स्वबाहुबलमाश्रयेत्।।

vṛddhasevī bhavennityaṃ hitārthaṃ jñānakāṅkṣayā| parārthaṃ nāhareddravyamanāmantrya tu sarvathā| na yāceta parāndhīraḥ svabāhubalamāśrayet||

Verse 59

स्वशरीरं सदा रक्षेदाहाराचारयोरपि। हितं पथ्यं सदाहारं जीर्णं भुञ्जीत मात्रया।।

svaśarīraṃ sadā rakṣedāhārācārayorapi| hitaṃ pathyaṃ sadāhāraṃ jīrṇaṃ bhuñjīta mātrayā||

Verse 60

देवतातिथिसत्कारं कृत्वा सर्वं यथाविधि। शेषं भुञ्जेच्छुचिर्भूत्वा न च भाषेत विप्रियम्।।

devatātithisatkāraṃ kṛtvā sarvaṃ yathāvidhi| śeṣaṃ bhuñjecchucirbhūtvā na ca bhāṣeta vipriyam||

Verse 61

प्रतिश्रयं च पानीयं बलिं भिक्षां च सर्वतः। गृहस्थवासी सततं तद्याद्गाश्चैव पोषयेत्।।

pratiśrayaṃ ca pānīyaṃ baliṃ bhikṣāṃ ca sarvataḥ| gṛhasthavāsī satataṃ tadyādgāścaiva poṣayet||

Verse 62

बहिर्निष्क्रमणं चैव कुर्यात्कारणतोपि वा। मध्याह्ने वाऽर्धरात्रे वा गमनाय न रोचयेत्।।

bahirniṣkramaṇaṃ caiva kuryātkāraṇatopi vā| madhyāhne vā'rdharātre vā gamanāya na rocayet||

Verse 63

विषयान्नावगाहेत स्वशक्त्या तु समाचरेत्। यथाऽऽयव्ययता लोके गृहस्थानां प्रपूजितम्।।

viṣayānnāvagāheta svaśaktyā tu samācaret| yathā''yavyayatā loke gṛhasthānāṃ prapūjitam||

Verse 64

अयशस्करमर्थघ्नं कर्म यत्परपीडनम्। भयाद्वा यदि लोभाद्वा न कुर्वीत कदाचन।।

ayaśaskaramarthaghnaṃ karma yatparapīḍanam| bhayādvā yadi lobhādvā na kurvīta kadācana||

Verse 65

बुद्धिपूर्वं समालोक्य दूरतो गुणदोषतः। आरभेत तदा कर्भ शुभं वा यदि वेतरत्।।

buddhipūrvaṃ samālokya dūrato guṇadoṣataḥ| ārabheta tadā karbha śubhaṃ vā yadi vetarat||

Verse 66

आत्मसाक्षी भवेन्नित्यमात्मनस्तु शुभाशुभे। मनसा कर्मणा वाचा न च काङ्क्षेत पातकम्।।

ātmasākṣī bhavennityamātmanastu śubhāśubhe| manasā karmaṇā vācā na ca kāṅkṣeta pātakam||