Adhyaya 215

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति राज्ञां मृगयायां मृगहिंसाया धर्मत्वप्रतिपादनम्।। 1 ।। तथा सदृष्टान्तप्रदर्शनं ब्राह्मणमहिमप्रशो सनपूर्वकं तेषाभदण्ड्यत्वकथनम्।। 2 ।। तथा सामान्येन राजधर्मकथनम्।। 3 ।। महेश्वर उवाच। मृगयात्रां तु वक्ष्यामि शृणु तां धर्मिचारिणि। मृगान्हत्वा महीपालो यथा पापैर्न लिप्यते।।

īśvareṇa pārvatīṃprati rājñāṃ mṛgayāyāṃ mṛgahiṃsāyā dharmatvapratipādanam|| 1 || tathā sadṛṣṭāntapradarśanaṃ brāhmaṇamahimapraśo sanapūrvakaṃ teṣābhadaṇḍyatvakathanam|| 2 || tathā sāmānyena rājadharmakathanam|| 3 || maheśvara uvāca| mṛgayātrāṃ tu vakṣyāmi śṛṇu tāṃ dharmicāriṇi| mṛgānhatvā mahīpālo yathā pāpairna lipyate||

Verse 2

निर्मानुषामिमां सर्वे मृगा इच्छन्ति मेदिनीम्। भक्षयन्ति च सस्यानि शासितव्या नृपेण ते।।

nirmānuṣāmimāṃ sarve mṛgā icchanti medinīm| bhakṣayanti ca sasyāni śāsitavyā nṛpeṇa te||

Verse 3

दुष्टानां शासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम्। कर्तव्यं भूमिपालेन नित्यं कार्येषु चार्जवम्। स्वर्गं मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः।।

duṣṭānāṃ śāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam| kartavyaṃ bhūmipālena nityaṃ kāryeṣu cārjavam| svargaṃ mṛgāśca gacchanti svayaṃ nṛpatinā hatāḥ||

Verse 4

यथा गावो ह्यगोपालास्तथा राष्ट्रमनायकम्। तस्मादंशास्तु देवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। राज्ये नियुक्ता राष्ट्रेषु प्रजापालनकारणात्।।

yathā gāvo hyagopālāstathā rāṣṭramanāyakam| tasmādaṃśāstu devānāṃ gandharvoragarakṣasām| rājye niyuktā rāṣṭreṣu prajāpālanakāraṇāt||

Verse 5

अशिष्टशासने चैव शिष्टानां परिपालने। तेषां चर्यां प्रवक्ष्यामि श्रूयतामनुपूर्वशः।।

aśiṣṭaśāsane caiva śiṣṭānāṃ paripālane| teṣāṃ caryāṃ pravakṣyāmi śrūyatāmanupūrvaśaḥ||

Verse 6

यथा प्रचरतां तेषां पार्थिवानां यशस्विनाम्। राष्ट्रं धर्मो धनं चैव यशः कीर्तिश्च वर्धते।।

yathā pracaratāṃ teṣāṃ pārthivānāṃ yaśasvinām| rāṣṭraṃ dharmo dhanaṃ caiva yaśaḥ kīrtiśca vardhate||

Verse 7

नृपाणां पूर्वमेवायं धर्मो धर्मभृतांवर। सभाप्रपातटाकानि देवतायतनानि च। ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्या नृपसत्तमैः।।

nṛpāṇāṃ pūrvamevāyaṃ dharmo dharmabhṛtāṃvara| sabhāprapātaṭākāni devatāyatanāni ca| brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyā nṛpasattamaiḥ||

Verse 8

ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः। कुलमुत्सादयेयुस्ते क्रोधाविष्टा द्विजातयः।।

brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ| kulamutsādayeyuste krodhāviṣṭā dvijātayaḥ||

Verse 9

ध्मायमानो यता ह्यग्निर्निर्दहेत्सर्वमिन्धनम्। तथा क्रोधाग्निना विप्रा दहेयुः पृथिवीमिमाम्। न हि विप्रेषु क्रुद्धेषु राज्यं भुञ्जन्ति भूमिपाः।।

dhmāyamāno yatā hyagnirnirdahetsarvamindhanam| tathā krodhāgninā viprā daheyuḥ pṛthivīmimām| na hi vipreṣu kruddheṣu rājyaṃ bhuñjanti bhūmipāḥ||

Verse 10

परिभूय द्विजान्मोहाद्वातापिनहुषादयः। सबन्धुमित्रा नष्टास्ते दग्धा ब्राह्मणमन्युभिः। शरीरं चापि शक्रस्य कृतं भगनिरन्तरम्।।

paribhūya dvijānmohādvātāpinahuṣādayaḥ| sabandhumitrā naṣṭāste dagdhā brāhmaṇamanyubhiḥ| śarīraṃ cāpi śakrasya kṛtaṃ bhaganirantaram||

Verse 11

ततो देवगणाः सर्वे इन्द्रस्यार्थे महामुनिम्। प्रसादं कारयामासुः प्रणासस्तुतिवन्दनैः।।

tato devagaṇāḥ sarve indrasyārthe mahāmunim| prasādaṃ kārayāmāsuḥ praṇāsastutivandanaiḥ||

Verse 12

तेन प्रीतेन सुश्रोणि गौतमेन महात्मना। तच्छरीरं तु शक्रस्य सहस्रभगचिह्नितम्। कृतं नेत्रसहस्रेण क्षणेनैव निरन्तरम्।।

tena prītena suśroṇi gautamena mahātmanā| taccharīraṃ tu śakrasya sahasrabhagacihnitam| kṛtaṃ netrasahasreṇa kṣaṇenaiva nirantaram||

Verse 13

छित्त्वा मेषस्य वृषणौ गौतमेनाभिमन्त्रितौ। इन्द्रस्य वृषणौ भूत्वा क्षिप्रं वै श्लेषमागतौ।।

chittvā meṣasya vṛṣaṇau gautamenābhimantritau| indrasya vṛṣaṇau bhūtvā kṣipraṃ vai śleṣamāgatau||

Verse 14

एवं विप्रेषु क्रुद्धेषु देवराजः शतक्रतुः। अशक्तः शासितुं राज्यं किंपुनर्मानुषा भुवि।।

evaṃ vipreṣu kruddheṣu devarājaḥ śatakratuḥ| aśaktaḥ śāsituṃ rājyaṃ kiṃpunarmānuṣā bhuvi||

Verse 15

क्रोधाविष्टो दहेद्विप्रः शुष्केन्धनमिवानलः। भस्मीकृत्य जगत्सर्वं सृजेदन्यज्जगत्पुनः।।

krodhāviṣṭo dahedvipraḥ śuṣkendhanamivānalaḥ| bhasmīkṛtya jagatsarvaṃ sṛjedanyajjagatpunaḥ||

Verse 16

अदेवानपि देवान्स कुर्याद्देवानदेवताः। तस्मान्नोत्पादयेन्मन्युं मन्युप्रहरणा द्विजाः।।

adevānapi devānsa kuryāddevānadevatāḥ| tasmānnotpādayenmanyuṃ manyupraharaṇā dvijāḥ||

Verse 17

महत्स्वप्यपराधेषु शासनं नार्हति द्विजः। न च शस्त्रनिपातानि न च प्राणैर्वियोजनम्। दृश्यते त्रिषु लोकेषु ब्राह्ममानामनिन्दिते।।

mahatsvapyaparādheṣu śāsanaṃ nārhati dvijaḥ| na ca śastranipātāni na ca prāṇairviyojanam| dṛśyate triṣu lokeṣu brāhmamānāmanindite||

Verse 18

क्रोधाश्च विपुला घोराः प्रसादाश्चाप्यनुत्तमाः। तस्मान्नोत्पादयेत्क्रोधं नित्यं पूज्या द्विजातयः।।

krodhāśca vipulā ghorāḥ prasādāścāpyanuttamāḥ| tasmānnotpādayetkrodhaṃ nityaṃ pūjyā dvijātayaḥ||

Verse 19

दृश्यते न स लोकेऽस्मिन्भूते वाऽथ भविष्यति। क्रुद्धेषु यो वै विप्रेषु राज्यं भुङ्क्ते नराधिपः।।

dṛśyate na sa loke'sminbhūte vā'tha bhaviṣyati| kruddheṣu yo vai vipreṣu rājyaṃ bhuṅkte narādhipaḥ||

Verse 20

न चैवापहसेद्विप्रान्नि चैवोपालभेच्च तान्। कालमासाद्य कुप्येच्च काले कुर्यादनुग्रहम्।।

na caivāpahasedviprānni caivopālabhecca tān| kālamāsādya kupyecca kāle kuryādanugraham||

Verse 21

सम्प्रहासश्च भृत्येषु न कर्तव्यो नराधिपैः। लघुत्वं चैव प्राप्नोति आज्ञा चास्य निवर्तते।।

samprahāsaśca bhṛtyeṣu na kartavyo narādhipaiḥ| laghutvaṃ caiva prāpnoti ājñā cāsya nivartate||

Verse 22

भृत्यानां सम्प्रहासेन पार्थिवः परिभूयते। अयाच्यानि च याचन्ति अवक्तव्यं ब्रुवन्ति च।।

bhṛtyānāṃ samprahāsena pārthivaḥ paribhūyate| ayācyāni ca yācanti avaktavyaṃ bruvanti ca||

Verse 23

पूर्वमप्यर्पितैर्लोभैः परितोषं न यान्ति ते। तस्माद्भृत्येषु नृपतिः सम्प्रहासं विवर्जयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 215 ।।

pūrvamapyarpitairlobhaiḥ paritoṣaṃ na yānti te| tasmādbhṛtyeṣu nṛpatiḥ samprahāsaṃ vivarjayet|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 215 ||

Verse 24

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। सगोत्रेषु विशेषेण सर्वोपायैर्न विश्वसेत्।।

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset| sagotreṣu viśeṣeṇa sarvopāyairna viśvaset||

Verse 25

विश्वासाद्भयमुत्पन्नं हन्याद्वृक्षमिवाशनिः। प्रमादाद्धन्यते राजा लोभेन च वशीकृतः। तस्मात्प्रमादं लोभं च न च कुर्यान्न विश्वसेत्।।

viśvāsādbhayamutpannaṃ hanyādvṛkṣamivāśaniḥ| pramādāddhanyate rājā lobhena ca vaśīkṛtaḥ| tasmātpramādaṃ lobhaṃ ca na ca kuryānna viśvaset||

Verse 26

भयार्तानां भयत्राता दीनानुग्रहकारणात्। कार्याकार्यविशेषज्ञो नित्यं राष्ट्रहिते रतः।।

bhayārtānāṃ bhayatrātā dīnānugrahakāraṇāt| kāryākāryaviśeṣajño nityaṃ rāṣṭrahite rataḥ||

Verse 27

सत्यसन्धः स्थितो राज्ये प्रजापालनतत्परः। अलुब्धो न्यायवादी च षड्भागमुपजीवति।।

satyasandhaḥ sthito rājye prajāpālanatatparaḥ| alubdho nyāyavādī ca ṣaḍbhāgamupajīvati||

Verse 28

कार्याकार्यविशेषज्ञः सर्वं धर्मेण पश्यति। स्वराष्ट्रेषु दयां कुर्यादकार्ये न प्रवर्तते।।

kāryākāryaviśeṣajñaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati| svarāṣṭreṣu dayāṃ kuryādakārye na pravartate||

Verse 29

ये चैवैनं प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः। शत्रुं च मित्रवत्पश्येदपराधविवर्जितम्।

ye caivainaṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ| śatruṃ ca mitravatpaśyedaparādhavivarjitam|

Verse 30

अपराधानुरूपेण दुष्टं दण्डेन शासयेत्। धर्मः प्रवर्तते तत्र यत्र दण्डरुचिर्नृपः। न धर्मो विद्यते तत्र यत्र राजा क्षमान्वितः।। पूर्वमप्युचितैर्लाभैरिति ठ.पाठः।।

aparādhānurūpeṇa duṣṭaṃ daṇḍena śāsayet| dharmaḥ pravartate tatra yatra daṇḍarucirnṛpaḥ| na dharmo vidyate tatra yatra rājā kṣamānvitaḥ|| pūrvamapyucitairlābhairiti ṭha.pāṭhaḥ||

Verse 31

अशिष्टशासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम्। वध्यांश्च घातयेद्यस्तु अवध्यानपरिरक्षति।। नाधर्मो विद्यते तत्रेति थ.पाठः।।

aśiṣṭaśāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam| vadhyāṃśca ghātayedyastu avadhyānaparirakṣati|| nādharmo vidyate tatreti tha.pāṭhaḥ||

Verse 32

अवध्या ब्राह्मणा गावो दूताश्चैव पिता तथा। विद्यां ग्राहयते यश्च ये च पूर्वोपकारिणः। स्त्रियश्चैव न हन्तव्या यच्च सर्वातिथिर्नरः।।

avadhyā brāhmaṇā gāvo dūtāścaiva pitā tathā| vidyāṃ grāhayate yaśca ye ca pūrvopakāriṇaḥ| striyaścaiva na hantavyā yacca sarvātithirnaraḥ||

Verse 33

धरणीं गां हिरण्यं च सिद्धान्नं च तिलान्घृतम्। ददन्नित्यं द्विजातिभ्यो मुच्यते राजकिल्बिषात्।।

dharaṇīṃ gāṃ hiraṇyaṃ ca siddhānnaṃ ca tilānghṛtam| dadannityaṃ dvijātibhyo mucyate rājakilbiṣāt||

Verse 34

एवं चरति यो नित्यं राजा राष्ट्रहिते रतः। तस्य राष्ट्रं धनं धर्मो यशः कीर्तिश्च वर्धते। न च पापैर्न चानर्थैर्युज्यते स नराधिपः।।

evaṃ carati yo nityaṃ rājā rāṣṭrahite rataḥ| tasya rāṣṭraṃ dhanaṃ dharmo yaśaḥ kīrtiśca vardhate| na ca pāpairna cānarthairyujyate sa narādhipaḥ||

Verse 35

षड्भागमुपभुञ्जानः प्रजा राजा न रक्षति। स्वचक्रपरचक्राभ्यां धर्मैर्वा विक्रमेण वा।।

ṣaḍbhāgamupabhuñjānaḥ prajā rājā na rakṣati| svacakraparacakrābhyāṃ dharmairvā vikrameṇa vā||

Verse 36

निरुद्योगो नृपो यश्च परराष्ट्रनिघातने। स्वराष्ट्रं निष्प्रतापस्य परचक्रेण हन्यते।।

nirudyogo nṛpo yaśca pararāṣṭranighātane| svarāṣṭraṃ niṣpratāpasya paracakreṇa hanyate||

Verse 37

यत्पापं सकलं राजा हतराष्ट्रः प्रपद्यते।। मातुलं भागिनेयं वा मातरं श्वशुरं गुरुम्।

yatpāpaṃ sakalaṃ rājā hatarāṣṭraḥ prapadyate|| mātulaṃ bhāgineyaṃ vā mātaraṃ śvaśuraṃ gurum|

Verse 38

पितरं वर्जयित्वैकं हन्याद्धातकमागतम्।।

pitaraṃ varjayitvaikaṃ hanyāddhātakamāgatam||

Verse 39

स्वस्य राष्ट्रस्य रक्षार्थं युद्यमानश्च यो हतः। सङ्ग्रामे परचक्रेण श्रूयतां तस्य या गतिः।।

svasya rāṣṭrasya rakṣārthaṃ yudyamānaśca yo hataḥ| saṅgrāme paracakreṇa śrūyatāṃ tasya yā gatiḥ||

Verse 40

विमानेन वरारोहे अप्सरोगणसेवितः। शक्रलोकमितो याति सङ्ग्रामे निहतो नृपः।।

vimānena varārohe apsarogaṇasevitaḥ| śakralokamito yāti saṅgrāme nihato nṛpaḥ||

Verse 41

यावन्तो रोमकूपाः स्युस्तस्य गात्रेषु सुन्दरि। तावद्वर्षसहस्राणि शक्रलोके महीयते।।

yāvanto romakūpāḥ syustasya gātreṣu sundari| tāvadvarṣasahasrāṇi śakraloke mahīyate||

Verse 42

यदि वै मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते। राजा वा राजमात्रो वा भूयो भवति वीर्यवान्।।

yadi vai mānuṣe loke kadācidupapadyate| rājā vā rājamātro vā bhūyo bhavati vīryavān||

Verse 43

तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं स्वराष्ट्रपरिपालनम्। व्यवहाराश्च चारश्च सततं सत्यसन्धता।।

tasmādyatnena kartavyaṃ svarāṣṭraparipālanam| vyavahārāśca cāraśca satataṃ satyasandhatā||

Verse 44

अप्रमादः प्रमोदश्च व्यवसायेऽप्यचण्डता। भरणं चैव भृत्यानां वाहनानां च पोषणम्।।

apramādaḥ pramodaśca vyavasāye'pyacaṇḍatā| bharaṇaṃ caiva bhṛtyānāṃ vāhanānāṃ ca poṣaṇam||

Verse 45

योधानां चैव सत्कारः कृते कर्मण्यमोघता। श्रेय एव नरेन्द्राणामिह चैव परत्र च।।

yodhānāṃ caiva satkāraḥ kṛte karmaṇyamoghatā| śreya eva narendrāṇāmiha caiva paratra ca||