Adhyaya 213

Verse 1

ईश्वरेण हिंसाया दुस्त्यजत्वनिरूपणपूर्वकमर्हिंसाप्रशंसनम्।। 1 ।। उमोवाच। देवदेव महादेव सर्वदेवनमस्कृत। यानि धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामि तान्यहम्।।

īśvareṇa hiṃsāyā dustyajatvanirūpaṇapūrvakamarhiṃsāpraśaṃsanam|| 1 || umovāca| devadeva mahādeva sarvadevanamaskṛta| yāni dharmarahasyāni śrotumicchāmi tānyaham||

Verse 2

महेश्वर उवाच। रहस्यं श्रूयतां देवि मानुषाणां सुखावहम्। नपुंसकेषु वन्ध्यासु वियोनौ पृथिवीतले।।

maheśvara uvāca| rahasyaṃ śrūyatāṃ devi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham| napuṃsakeṣu vandhyāsu viyonau pṛthivītale||

Verse 3

उत्सर्गो रेतसस्तेषु न कार्यो धर्मकाङ्क्षिभिः। एतेषु बीजं प्रक्षिप्तं न च रोहति वै प्रिये।।

utsargo retasasteṣu na kāryo dharmakāṅkṣibhiḥ| eteṣu bījaṃ prakṣiptaṃ na ca rohati vai priye||

Verse 4

यत्र वा तत्र वा बीजं धर्मार्थीं नोत्सृजेत्पुनः। नरो बीजविनाशेन लिप्यते ब्रह्महत्यया।।

yatra vā tatra vā bījaṃ dharmārthīṃ notsṛjetpunaḥ| naro bījavināśena lipyate brahmahatyayā||

Verse 5

अहिंसा परमो धर्म अहिंसा परमं सुखम्। अहिंसा धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु परमं पदम्।।

ahiṃsā paramo dharma ahiṃsā paramaṃ sukham| ahiṃsā dharmaśāstreṣu sarveṣu paramaṃ padam||

Verse 6

देवतातिथिशुश्रूषा सततं धर्मशीलता। वेदाध्ययनयज्ञाश्च तपो दानं दमस्तथा।।

devatātithiśuśrūṣā satataṃ dharmaśīlatā| vedādhyayanayajñāśca tapo dānaṃ damastathā||

Verse 7

आचार्यगुरुशुश्रूषा तीर्थाभिगमनं तथा। अहिंसाया वरारोहे कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।

ācāryaguruśuśrūṣā tīrthābhigamanaṃ tathā| ahiṃsāyā varārohe kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm||

Verse 8

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं परमार्चितम्।।

etatte paramaṃ guhyamākhyātaṃ paramārcitam||

Verse 9

उमोवाच। यद्यधर्मस्तु हिंसायां किमर्थममरोत्तम। यज्ञेषु पशुबन्धेषु हन्यन्ते पशवो द्विजैः।।

umovāca| yadyadharmastu hiṃsāyāṃ kimarthamamarottama| yajñeṣu paśubandheṣu hanyante paśavo dvijaiḥ||

Verse 10

कथं च भगवन्भूयो हिंसमाना नराधिपाः। स्वर्गं सुदुर्गमं यान्ति तदा स्म रिपुसूदन।।

kathaṃ ca bhagavanbhūyo hiṃsamānā narādhipāḥ| svargaṃ sudurgamaṃ yānti tadā sma ripusūdana||

Verse 11

यस्यैव गोसहस्राणि विंशतिः स्वादिकानि तु। अहन्यहनि हन्यन्ते द्विजानां मांसकारणात्।।

yasyaiva gosahasrāṇi viṃśatiḥ svādikāni tu| ahanyahani hanyante dvijānāṃ māṃsakāraṇāt||

Verse 12

समांसं तु स दत्त्वाऽन्नं रन्तिदेवो नराधिपः। कथं स्वर्गमनुप्राप्तः परं कौतूहलं हि मे।।

samāṃsaṃ tu sa dattvā'nnaṃ rantidevo narādhipaḥ| kathaṃ svargamanuprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 13

किन्तु धर्मं न शृण्वन्ति न श्रद्दधति वा श्रुतम्। मृयां वै विनिर्गत्य मृगान्हन्ति नराधिपाः।।

kintu dharmaṃ na śṛṇvanti na śraddadhati vā śrutam| mṛyāṃ vai vinirgatya mṛgānhanti narādhipāḥ||

Verse 14

एतत्सर्वं विशेषेण विस्तरेण वृषध्वज। श्रोतुमिच्छामि सर्वज्ञ तत्त्वमद्य ममोच्यताम्।।

etatsarvaṃ viśeṣeṇa vistareṇa vṛṣadhvaja| śrotumicchāmi sarvajña tattvamadya mamocyatām||

Verse 15

ईश्वर उवाच। बहुमान्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः। श्रूयतां कारणं चात्र यथाऽनेकविधं भवेत्।।

īśvara uvāca| bahumānyamidaṃ devi nāsti kaścidahiṃsakaḥ| śrūyatāṃ kāraṇaṃ cātra yathā'nekavidhaṃ bhavet||

Verse 16

दृश्यते चापि लोकेऽस्मिन्न हि कश्चिदहिंसकः। धरणीसंश्रिता देवि सुसूक्ष्मांश्चैव मध्यमान्।।

dṛśyate cāpi loke'sminna hi kaścidahiṃsakaḥ| dharaṇīsaṃśritā devi susūkṣmāṃścaiva madhyamān||

Verse 17

सञ्चरंश्चरणाभ्यां च हन्ति जीवाननेकशः। अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि यो जीवः शयनासनात्। उपाविशञ्शयानश्च हन्ति जीवाननेकशः।।

sañcaraṃścaraṇābhyāṃ ca hanti jīvānanekaśaḥ| ajñānājjñānato vā'pi yo jīvaḥ śayanāsanāt| upāviśañśayānaśca hanti jīvānanekaśaḥ||

Verse 18

शिरोवस्त्रेषु ये जीवा नरणां स्वेदसम्भवाः। तांश्च हिंसन्ति सततं दंशांश्च मशकानपि।।

śirovastreṣu ye jīvā naraṇāṃ svedasambhavāḥ| tāṃśca hiṃsanti satataṃ daṃśāṃśca maśakānapi||

Verse 19

जले जीवास्तथाऽऽकाशे पृथिवी जीवमालिनी। एवं जीवाकुले लोके कोसौ स्याद्यस्त्वहिंसकः।।

jale jīvāstathā''kāśe pṛthivī jīvamālinī| evaṃ jīvākule loke kosau syādyastvahiṃsakaḥ||

Verse 20

स्थूलमध्यमसूक्ष्मैश्च स्वेदवारिमहीरुहैः। दृश्यरूपैरदृश्यैश्च नानारूपैश्च भामिनि।।

sthūlamadhyamasūkṣmaiśca svedavārimahīruhaiḥ| dṛśyarūpairadṛśyaiśca nānārūpaiśca bhāmini||

Verse 21

जीवैस्ततमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा। अन्योन्यं ते च हिंसन्ति दुर्बलान्बलवत्तराः।।

jīvaistatamidaṃ sarvamākāśaṃ pṛthivī tathā| anyonyaṃ te ca hiṃsanti durbalānbalavattarāḥ||

Verse 22

मत्स्या मत्स्यान्ग्रसन्तीह खगाश्चैव खगांस्तथा। सरीसृपैश्च जीवन्ति कपोताद्या विहङ्गमाः।।

matsyā matsyāngrasantīha khagāścaiva khagāṃstathā| sarīsṛpaiśca jīvanti kapotādyā vihaṅgamāḥ||

Verse 23

भूचराः खेचराश्चान्ये क्रव्यादा मांसगृद्धिनः। समृद्धाः परमांसैस्तु भक्षेरंस्तेऽपि चापरैः।।

bhūcarāḥ khecarāścānye kravyādā māṃsagṛddhinaḥ| samṛddhāḥ paramāṃsaistu bhakṣeraṃste'pi cāparaiḥ||

Verse 24

सत्वैः सत्वानि जीवन्ति शतशोथ सहस्रशः। अपीडयित्वा नैवान्यं जीवा जीवन्ति सुन्दरि।।

satvaiḥ satvāni jīvanti śataśotha sahasraśaḥ| apīḍayitvā naivānyaṃ jīvā jīvanti sundari||

Verse 25

स्थूलकायस्य सत्वस्य खरस्य महिषस्य च। जीवस्यैकस्य मांसेन पयसा रुधिरेण वा। तृप्यन्ते बहवो जीवाः क्रव्यादा मांसजीविनः।।

sthūlakāyasya satvasya kharasya mahiṣasya ca| jīvasyaikasya māṃsena payasā rudhireṇa vā| tṛpyante bahavo jīvāḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ||

Verse 26

एको जीवसहस्राणि सदा खादति मानवः। अन्नाद्यस्य च भोगेन दान्यसंज्ञानि यानि तु।।

eko jīvasahasrāṇi sadā khādati mānavaḥ| annādyasya ca bhogena dānyasaṃjñāni yāni tu||

Verse 27

मांसधान्यैः सबीजैश्च भोजनं परिवर्जयेत्।।

māṃsadhānyaiḥ sabījaiśca bhojanaṃ parivarjayet||

Verse 28

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रं तथाऽपि वा। धान्यानि यो न हिंसेताहिंसकः परिकीर्तितः।।

trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātraṃ tathā'pi vā| dhānyāni yo na hiṃsetāhiṃsakaḥ parikīrtitaḥ||

Verse 29

नाश्नाति यावतो जीवस्तावत्पुण्येन युज्यते। आहारस्य वियोगेन शरीरं परितप्यते।।

nāśnāti yāvato jīvastāvatpuṇyena yujyate| āhārasya viyogena śarīraṃ paritapyate||

Verse 30

तप्यमाने शरीरे तु शरीरे चेन्द्रियाणि तु। वशे तिष्ठन्ति सुश्रोणि नृपाणामिव किंकराः।।

tapyamāne śarīre tu śarīre cendriyāṇi tu| vaśe tiṣṭhanti suśroṇi nṛpāṇāmiva kiṃkarāḥ||

Verse 31

निरुणद्धीन्द्रियाण्येव स सुखी स विचक्षणः। इन्द्रियाणां निरोधेन दानेन च दमेन च। नरः सर्वमवाप्नोति मनसा यद्यधिच्छति।।

niruṇaddhīndriyāṇyeva sa sukhī sa vicakṣaṇaḥ| indriyāṇāṃ nirodhena dānena ca damena ca| naraḥ sarvamavāpnoti manasā yadyadhicchati||

Verse 32

एवं मूलमर्हिसाया उपवासः प्रकीर्तितः।।

evaṃ mūlamarhisāyā upavāsaḥ prakīrtitaḥ||

Verse 33

आहारं कुरुते यस्तु भूमिमाक्रमते च यः। सर्वे ते हिंसका देवि यथा धर्मेषु दृश्यते।।

āhāraṃ kurute yastu bhūmimākramate ca yaḥ| sarve te hiṃsakā devi yathā dharmeṣu dṛśyate||

Verse 34

यथैवाहिंसको देवि तत्वतो ज्ञायते नरः। तथा ते सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि।।

yathaivāhiṃsako devi tatvato jñāyate naraḥ| tathā te sampravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi||

Verse 35

फलानि मूलपर्णानि भस्म वा योपि भक्षयेत्। अलेख्यमिव निश्चेष्टं तं मन्येऽहमहिंसकम्।।

phalāni mūlaparṇāni bhasma vā yopi bhakṣayet| alekhyamiva niśceṣṭaṃ taṃ manye'hamahiṃsakam||

Verse 36

आरम्भा हिंसया युक्ता धूमेनाग्निरिवावृताः। तस्माद्यस्तु निराहारस्तं मन्येऽहमहिंसकम्।।

ārambhā hiṃsayā yuktā dhūmenāgnirivāvṛtāḥ| tasmādyastu nirāhārastaṃ manye'hamahiṃsakam||

Verse 37

यस्तु सर्वं समुत्सृज्य दीक्षित्वा नियतः शुचिः। कृत्वा मण्डलमर्यादां सङ्कल्पं कुरुते नरः।।

yastu sarvaṃ samutsṛjya dīkṣitvā niyataḥ śuciḥ| kṛtvā maṇḍalamaryādāṃ saṅkalpaṃ kurute naraḥ||

Verse 38

यावज्जीवमनाशित्वा कालकाङ्क्षी दृढव्रतः। ध्यानेन तपसा युक्तस्तं मन्येऽहमहिंसकम्।।

yāvajjīvamanāśitvā kālakāṅkṣī dṛḍhavrataḥ| dhyānena tapasā yuktastaṃ manye'hamahiṃsakam||

Verse 39

अन्यथा हि न पश्यामि नरो यः स्यादहिंसकः। बहु चिन्त्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः।।

anyathā hi na paśyāmi naro yaḥ syādahiṃsakaḥ| bahu cintyamidaṃ devi nāsti kaścidahiṃsakaḥ||

Verse 40

यतो यतो महाभागे हिंसा स्यान्महती ततः। निवृत्तो मधुमांसाभ्यां हिंसा त्वल्पतरा भवेत्।।

yato yato mahābhāge hiṃsā syānmahatī tataḥ| nivṛtto madhumāṃsābhyāṃ hiṃsā tvalpatarā bhavet||

Verse 41

निवृत्तिः परमो धर्मो निवृत्तिः परमं सुखम्। मनसा विनिवृत्तानां धर्मस्य निचयो महान्।।

nivṛttiḥ paramo dharmo nivṛttiḥ paramaṃ sukham| manasā vinivṛttānāṃ dharmasya nicayo mahān||

Verse 42

मनःपूर्वागमा धर्मा अधर्माश्च न संशयः। मनसा बध्यते चापि मुच्यते चापि मानवः।।

manaḥpūrvāgamā dharmā adharmāśca na saṃśayaḥ| manasā badhyate cāpi mucyate cāpi mānavaḥ||

Verse 43

निगृहीते भवेत्स्वर्गो विसृष्टे नरको ध्रुवः। घातकः शस्त्रमुद्यम्य मनसा चिन्तयेद्यदि।।

nigṛhīte bhavetsvargo visṛṣṭe narako dhruvaḥ| ghātakaḥ śastramudyamya manasā cintayedyadi||

Verse 44

आयुःक्षयं गतेऽन्येषां मृते तु प्रहराम्यहम्। इति यो घातको हन्यान्न स पापेन लिप्यते।।

āyuḥkṣayaṃ gate'nyeṣāṃ mṛte tu praharāmyaham| iti yo ghātako hanyānna sa pāpena lipyate||

Verse 45

विधिना निहताः पूर्वं निमित्तं स तु घातकः। विधिर्हि बलवान्देवि दुस्त्यजं वै पुराकृतम्।।

vidhinā nihatāḥ pūrvaṃ nimittaṃ sa tu ghātakaḥ| vidhirhi balavāndevi dustyajaṃ vai purākṛtam||

Verse 46

जीवाः पुराकृतेनैव तिर्यग्योनिसरीसृपाः। नानायोनिषु जायन्ते स्वकर्मपरिवेष्टिताः।।

jīvāḥ purākṛtenaiva tiryagyonisarīsṛpāḥ| nānāyoniṣu jāyante svakarmapariveṣṭitāḥ||

Verse 47

नानाविधविचित्राङ्गा नानाशौर्यपराक्रमाः। नानाभूमिप्रदेशेषु नानाहारश्च जन्तवः।।

nānāvidhavicitrāṅgā nānāśauryaparākramāḥ| nānābhūmipradeśeṣu nānāhāraśca jantavaḥ||

Verse 48

जायमानस्य जीवस्य मृत्युः पूर्वं प्रजायते। सुखं वा यदि वा दुःखं यथापूर्वं कृतं तु वा।।

jāyamānasya jīvasya mṛtyuḥ pūrvaṃ prajāyate| sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ yathāpūrvaṃ kṛtaṃ tu vā||

Verse 49

प्राप्नुवन्ति नरा मृत्युं यदा यत्र च येन च। नातिक्रान्तुं हि शक्यः स्यान्निदेशः पूर्वकर्मणः।।

prāpnuvanti narā mṛtyuṃ yadā yatra ca yena ca| nātikrāntuṃ hi śakyaḥ syānnideśaḥ pūrvakarmaṇaḥ||

Verse 50

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु विधिर्जागर्ति जन्तुषु। न हि तस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यो न च मध्यमः।।

apramattaḥ pramatteṣu vidhirjāgarti jantuṣu| na hi tasya priyaḥ kaścinna dveṣyo na ca madhyamaḥ||

Verse 51

समः सर्वेषु भूतेषु कालः कालं निरीक्षते। गतायुषो ह्याक्षिपते जीवः सर्वस्य देहिनः।।

samaḥ sarveṣu bhūteṣu kālaḥ kālaṃ nirīkṣate| gatāyuṣo hyākṣipate jīvaḥ sarvasya dehinaḥ||

Verse 52

यथा येन च मर्तव्यं नान्यथा म्रियते हि सः। दृश्यते न च लोकेऽस्मिन्भूतो भव्यो द्विधा पुनः।।

yathā yena ca martavyaṃ nānyathā mriyate hi saḥ| dṛśyate na ca loke'sminbhūto bhavyo dvidhā punaḥ||

Verse 53

विज्ञानैर्विक्रमैर्वाऽपि नानामन्त्रौषधैरपि। यो हि वञ्चयितुं शक्तो विधेस्तु नियतां गतिम्।।

vijñānairvikramairvā'pi nānāmantrauṣadhairapi| yo hi vañcayituṃ śakto vidhestu niyatāṃ gatim||

Verse 54

एष तेऽभिहितो देवि जीवहिंसाविधिक्रमः।।

eṣa te'bhihito devi jīvahiṃsāvidhikramaḥ||