Adhyaya 212

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति विस्तरेण राजधर्मकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। देवदेव नमस्तुभ्यं त्र्यक्ष भो वृषभध्वज। श्रुतं मे भगवन्सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वर।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati vistareṇa rājadharmakathanam|| 1 || umovāca| devadeva namastubhyaṃ tryakṣa bho vṛṣabhadhvaja| śrutaṃ me bhagavansarvaṃ tvatprasādānmaheśvara||

Verse 2

सङ्गृहीतं मया तच्च तव वाक्यमनुत्तमम्। इदानीमस्ति संदेहो मानुषेष्विह कश्चन।।

saṅgṛhītaṃ mayā tacca tava vākyamanuttamam| idānīmasti saṃdeho mānuṣeṣviha kaścana||

Verse 3

तुल्यप्राणशिरःकायो राजाऽयमिति मृश्यते। केन कर्मविपाकेन सर्वप्राधान्यमर्हति।।

tulyaprāṇaśiraḥkāyo rājā'yamiti mṛśyate| kena karmavipākena sarvaprādhānyamarhati||

Verse 4

स चापि दण्डयन्मर्त्यान्भर्त्सयन्विधमन्नपि। प्रेत्यभावे कथं लोकाँल्लभते पुण्यकर्मणा। राजवृत्तमहं तस्माच्छ्रोतुमिच्छामि मानद।।

sa cāpi daṇḍayanmartyānbhartsayanvidhamannapi| pretyabhāve kathaṃ lokā~llabhate puṇyakarmaṇā| rājavṛttamahaṃ tasmācchrotumicchāmi mānada||

Verse 5

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि राजधर्मं शुभानने।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi rājadharmaṃ śubhānane||

Verse 6

राजायत्तं हि यत्सर्वं लोकवृत्तं शुभाशुभम्। महतस्तपसो देवि फलं राज्यमिति स्मृतम्।।

rājāyattaṃ hi yatsarvaṃ lokavṛttaṃ śubhāśubham| mahatastapaso devi phalaṃ rājyamiti smṛtam||

Verse 7

तपोदानमयं राज्यं परं स्थानं विधीयते। तस्माद्राज्ञः सदा मर्त्याः प्रणमन्ति यतस्ततः।।

tapodānamayaṃ rājyaṃ paraṃ sthānaṃ vidhīyate| tasmādrājñaḥ sadā martyāḥ praṇamanti yatastataḥ||

Verse 8

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि। तस्मात्तस्यैव चरितं जगत्पथ्यं शृणु प्रिये।।

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini| tasmāttasyaiva caritaṃ jagatpathyaṃ śṛṇu priye||

Verse 9

अराजके पुरा त्वासीत्प्रजानां सङ्कुलं महत्। तदृष्ट्वा सङ्कुलं ब्रह्मा मनुं राज्ये न्यवेदयत्। तदाप्रभृति संदृष्टं राज्ञां वृत्तं शुभाशुभम्।।

arājake purā tvāsītprajānāṃ saṅkulaṃ mahat| tadṛṣṭvā saṅkulaṃ brahmā manuṃ rājye nyavedayat| tadāprabhṛti saṃdṛṣṭaṃ rājñāṃ vṛttaṃ śubhāśubham||

Verse 10

तन्मे शृणु वरारोहे तस्य पथ्यं जगद्धितम्। यथा प्रेत्य लभेत्स्वर्गं यथा वीर्यं यशस्तथा।।

tanme śṛṇu varārohe tasya pathyaṃ jagaddhitam| yathā pretya labhetsvargaṃ yathā vīryaṃ yaśastathā||

Verse 11

पित्र्यं वा भूतपूर्वं वा स्वयमुत्पाद्य वा पुनः। राज्यधर्ममनुष्ठाय विधिवद्भोक्तुमर्हति।।

pitryaṃ vā bhūtapūrvaṃ vā svayamutpādya vā punaḥ| rājyadharmamanuṣṭhāya vidhivadbhoktumarhati||

Verse 12

आत्मानमेव प्रथमं विनयैरुपपादयेत्। अनु भृत्यान्प्रजाः पश्चादित्येष विनयक्रमः।।

ātmānameva prathamaṃ vinayairupapādayet| anu bhṛtyānprajāḥ paścādityeṣa vinayakramaḥ||

Verse 13

स्वामिनं चोषमां कृत्वा प्रजास्तद्वृत्तकाङ्क्षया। स्वयं विनयसम्पन्ना भवन्तीह शुभेक्षणे।।

svāminaṃ coṣamāṃ kṛtvā prajāstadvṛttakāṅkṣayā| svayaṃ vinayasampannā bhavantīha śubhekṣaṇe||

Verse 14

स्वस्मात्पूर्वतरा राजा विनयत्येव वै प्रजाः। अपहास्यो भवेत्तादृक्स्वदोषस्यानवेक्षणात्।।

svasmātpūrvatarā rājā vinayatyeva vai prajāḥ| apahāsyo bhavettādṛksvadoṣasyānavekṣaṇāt||

Verse 15

विद्याभ्यासैर्वृद्धयोगैरात्मानं विनयं नयेत्। विद्या धर्मार्थफलिनी तद्विदो वृद्धसंज्ञिताः।।

vidyābhyāsairvṛddhayogairātmānaṃ vinayaṃ nayet| vidyā dharmārthaphalinī tadvido vṛddhasaṃjñitāḥ||

Verse 16

इन्द्रियाणां जयो देवि अत ऊर्ध्वमुदाहृतः। अजये सुमहान्दोषो राजानं विनिपातयेत्।।

indriyāṇāṃ jayo devi ata ūrdhvamudāhṛtaḥ| ajaye sumahāndoṣo rājānaṃ vinipātayet||

Verse 17

पञ्चैव स्ववशे कृत्वा तदर्थान्पञ्च शोषयेत्। षडुत्सृज्य यथायोगं ज्ञानेन विनयेन च। सास्त्रचक्षुर्नयपरो भूत्वा भृत्यान्समाहरेत्।।

pañcaiva svavaśe kṛtvā tadarthānpañca śoṣayet| ṣaḍutsṛjya yathāyogaṃ jñānena vinayena ca| sāstracakṣurnayaparo bhūtvā bhṛtyānsamāharet||

Verse 18

वृत्तश्रुतकुलोपेतानुपधाबिः परीक्षितान्। अमात्यानुपधातीतान्सोपसर्पाञ्जितेन्द्रियान्। योजयेत यथायोगं यथार्हं स्वेषु कर्मसु।।

vṛttaśrutakulopetānupadhābiḥ parīkṣitān| amātyānupadhātītānsopasarpāñjitendriyān| yojayeta yathāyogaṃ yathārhaṃ sveṣu karmasu||

Verse 19

अमात्या बुद्धिसम्पन्ना राष्ट्रं बहुजनप्रियम्। दुराधर्षं पुरश्रेष्ठं कोशः कृच्छ्रसहः स्मृतः।।

amātyā buddhisampannā rāṣṭraṃ bahujanapriyam| durādharṣaṃ puraśreṣṭhaṃ kośaḥ kṛcchrasahaḥ smṛtaḥ||

Verse 20

अनुरक्तं बलं साम्नामद्वैधं मन्त्रमेव च। एताः प्रकृतयः स्वेषु स्वामी विनयतत्ववित्।

anuraktaṃ balaṃ sāmnāmadvaidhaṃ mantrameva ca| etāḥ prakṛtayaḥ sveṣu svāmī vinayatatvavit|

Verse 21

प्रजानां रक्षणार्थाय सर्वमेतद्विनिर्मितम्। आभिः करणभूताभिः कुर्याल्लोकहितं नृपः।।

prajānāṃ rakṣaṇārthāya sarvametadvinirmitam| ābhiḥ karaṇabhūtābhiḥ kuryāllokahitaṃ nṛpaḥ||

Verse 22

आत्मरक्षा नरेन्द्रस्य प्रजारक्षार्थमिष्यते। तस्मात्सततमात्मानं संरक्षेदप्रमादवान्।।

ātmarakṣā narendrasya prajārakṣārthamiṣyate| tasmātsatatamātmānaṃ saṃrakṣedapramādavān||

Verse 23

भोजनाच्छादनस्नानाद्बहिर्निष्क्रमणादपि। नित्यं स्त्रीगणसंयोगाद्रक्षेदात्मानमात्मवान्।।

bhojanācchādanasnānādbahirniṣkramaṇādapi| nityaṃ strīgaṇasaṃyogādrakṣedātmānamātmavān||

Verse 24

स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च शश्त्रादपि विषादपि। सततं पुत्रदारेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान्।।

svebhyaścaiva parebhyaśca śaśtrādapi viṣādapi| satataṃ putradārebhyo rakṣedātmānamātmavān||

Verse 25

सर्वेभ्य एव स्थानेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान्। प्रजानां रक्षणार्थाय प्रजाहितकरो भवेत्।।

sarvebhya eva sthānebhyo rakṣedātmānamātmavān| prajānāṃ rakṣaṇārthāya prajāhitakaro bhavet||

Verse 26

प्रजाकार्यं तु तत्कार्यं प्रजासौख्यं तु तत्सुखम्। प्रजाप्रियं प्रियं तस्य स्वहितं तु प्रजाहितम्। प्रजार्तं तस्य सर्वस्वमात्मार्थं न विधीयते।

prajākāryaṃ tu tatkāryaṃ prajāsaukhyaṃ tu tatsukham| prajāpriyaṃ priyaṃ tasya svahitaṃ tu prajāhitam| prajārtaṃ tasya sarvasvamātmārthaṃ na vidhīyate|

Verse 27

प्रकृतीनां हि रक्षार्थं रागद्वेषौ व्युदस्य च। उभयोः पक्षयोर्वादं श्रुत्वा चैव यथातथम्। तमर्थं विमृशेद्बुद्ध्या स्वयमातत्वदर्शनात्।।

prakṛtīnāṃ hi rakṣārthaṃ rāgadveṣau vyudasya ca| ubhayoḥ pakṣayorvādaṃ śrutvā caiva yathātatham| tamarthaṃ vimṛśedbuddhyā svayamātatvadarśanāt||

Verse 28

तत्वविद्भिश्च बहुभिर्वृद्धैः सह नरोत्तमैः। कर्तारमपराधं च देशकालौ नयानयौ।।

tatvavidbhiśca bahubhirvṛddhaiḥ saha narottamaiḥ| kartāramaparādhaṃ ca deśakālau nayānayau||

Verse 29

ज्ञात्वा सम्यग्यथाशास्त्रं ततो दण्डं नयेन्नृषु। एवं कुर्वंल्लभेद्धर्मं पक्षपातविवर्जनात्।।

jñātvā samyagyathāśāstraṃ tato daṇḍaṃ nayennṛṣu| evaṃ kurvaṃllabheddharmaṃ pakṣapātavivarjanāt||

Verse 30

प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामनुमानेन वा पुनः। बोद्धव्यं सततं राज्ञा देशवृत्तं शुभाशुभम्।।

pratyakṣāptopadeśābhyāmanumānena vā punaḥ| boddhavyaṃ satataṃ rājñā deśavṛttaṃ śubhāśubham||

Verse 31

चारैः कर्मप्रवृत्त्या च तद्विज्ञाय विचारयेत्। अशुभं निर्हरेत्सद्यो जोषयेच्छुभमात्मनः।।

cāraiḥ karmapravṛttyā ca tadvijñāya vicārayet| aśubhaṃ nirharetsadyo joṣayecchubhamātmanaḥ||

Verse 32

गर्ह्यान्विगर्हयेदेव पूज्यान्सम्पूजयेत्तथा। दण्ड्यांश्च दण्डयेद्देवि नात्र कार्या विचारणा।।

garhyānvigarhayedeva pūjyānsampūjayettathā| daṇḍyāṃśca daṇḍayeddevi nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 33

पञ्चावेक्षन्सदा मन्त्रं कुर्याद्बुद्धियुतैर्नरैः। कुलवृत्तश्रुतोपेतैर्नित्यं मन्त्रपरो भवेत्।।

pañcāvekṣansadā mantraṃ kuryādbuddhiyutairnaraiḥ| kulavṛttaśrutopetairnityaṃ mantraparo bhavet||

Verse 34

कामकारेण वै मुख्यैर्न च मन्त्रमना भवेत्। राजा राष्ट्रहितापेक्षं सत्यधर्माणि कारयेत्।।

kāmakāreṇa vai mukhyairna ca mantramanā bhavet| rājā rāṣṭrahitāpekṣaṃ satyadharmāṇi kārayet||

Verse 35

सर्वोद्योगं स्वयं कुर्याद्दुर्गादिषु सदा नृषु। देशवृद्धिकरान्भृत्यानप्रमादेन कारयेत्।।

sarvodyogaṃ svayaṃ kuryāddurgādiṣu sadā nṛṣu| deśavṛddhikarānbhṛtyānapramādena kārayet||

Verse 36

देशक्षयकरान्सर्वानप्रियांश्च विवर्जयेत्। अहन्यहनि सम्पश्येदनुजीविगणं स्वयम्।।

deśakṣayakarānsarvānapriyāṃśca vivarjayet| ahanyahani sampaśyedanujīvigaṇaṃ svayam||

Verse 37

सुमुखः सुप्रियो दत्त्वा सम्यग्वृत्तं समाचरेत्। अधर्म्यं परुषं तीक्ष्णं वाक्यं वक्तुं न चार्हति।।

sumukhaḥ supriyo dattvā samyagvṛttaṃ samācaret| adharmyaṃ paruṣaṃ tīkṣṇaṃ vākyaṃ vaktuṃ na cārhati||

Verse 38

असंविश्वास्य वचनं वक्तुं सत्सु न चार्हति। नरेनरे गुणान्दोषान्सम्यग्वेदितुमर्हति।।

asaṃviśvāsya vacanaṃ vaktuṃ satsu na cārhati| narenare guṇāndoṣānsamyagveditumarhati||

Verse 39

स्वेङ्गितं वृणुयाद्धैर्यं न कुर्यात्क्षुद्रसंविदम्। परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत्।।

sveṅgitaṃ vṛṇuyāddhairyaṃ na kuryātkṣudrasaṃvidam| pareṅgitajño lokeṣu bhūtvā saṃsargamācaret||

Verse 40

स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि। अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः।।

svataśca parataścaiva parasparabhayādapi| amānuṣabhayebhyaśca svāḥ prajāḥ pālayennṛpaḥ||

Verse 41

लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः। निग्राह्या एव ते राज्ञा सङ्गृहीत्वा यतस्ततः।।

lubdhāḥ kaṭhorāścāpyasya mānavā dasyuvṛttayaḥ| nigrāhyā eva te rājñā saṅgṛhītvā yatastataḥ||

Verse 42

कुमारान्विनयोद्बोधैर्जन्मप्रभृति योजयेत्। तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत्।।

kumārānvinayodbodhairjanmaprabhṛti yojayet| teṣāmātmaguṇopetaṃ yauvarājyena yojayet||

Verse 43

प्रकृतीनां यथा न स्याद्राज्यभ्रंशो भवेद्भयम्। एतत्संचिन्तयेन्नित्यं तद्विधानं तथार्हति।।

prakṛtīnāṃ yathā na syādrājyabhraṃśo bhavedbhayam| etatsaṃcintayennityaṃ tadvidhānaṃ tathārhati||

Verse 44

अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने। आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते।।

arājakaṃ kṣaṇamapi rājyaṃ na syāddhi śobhane| ātmano'nuvidhānāya yauvarājyaṃ sadeṣyate||

Verse 45

कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम्। अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति।।

kulajānāṃ ca vaidyānāṃ śrotriyāṇāṃ tapasvinām| anyeṣāṃ vṛttiyuktānāṃ viśeṣaṃ kartumarhati||

Verse 46

आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत्। दुर्गाद्राष्ट्रात्समुद्राच्च वणिग्भ्यः पुरुषात्ययात्।।

ātmārthaṃ rājyatantrārthaṃ kośārthaṃ ca samācaret| durgādrāṣṭrātsamudrācca vaṇigbhyaḥ puruṣātyayāt||

Verse 47

परात्मगुणसाराभ्यां भृत्यपोषणमाचरेत्। वाहनानां प्रकुर्वीत पोषणं योधकर्मसु।।

parātmaguṇasārābhyāṃ bhṛtyapoṣaṇamācaret| vāhanānāṃ prakurvīta poṣaṇaṃ yodhakarmasu||

Verse 48

सादरः सततं भूत्वा अवेक्षाव्रतमाचरेत्। चतुर्दा विभजेत्कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात्।।

sādaraḥ satataṃ bhūtvā avekṣāvratamācaret| caturdā vibhajetkośaṃ dharmabhṛtyātmakāraṇāt||

Verse 49

आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु। अनाथान्व्यथितान्वृद्धान्स्वे देशे पोषयेन्नृपः।।

āpadarthaṃ ca nītijño deśakālavaśena tu| anāthānvyathitānvṛddhānsve deśe poṣayennṛpaḥ||

Verse 50

सन्धिं च विग्रहं चैव तद्विशेषांस्तथा पारन्। यथावत्संविमृश्यैव बुद्धिपूर्वं समाचरेत्।।

sandhiṃ ca vigrahaṃ caiva tadviśeṣāṃstathā pāran| yathāvatsaṃvimṛśyaiva buddhipūrvaṃ samācaret||

Verse 51

सर्वेषां सम्प्रियो भूत्वा मण्डलं सततं चरेत्। शुभेष्वपि च कार्येषु च चैकान्तः समाचरेत्।।

sarveṣāṃ sampriyo bhūtvā maṇḍalaṃ satataṃ caret| śubheṣvapi ca kāryeṣu ca caikāntaḥ samācaret||

Verse 52

स्वतश्च परतश्चैव व्यसनानि विमृश्य सः। परेणि धार्मिकान्योगान्नातीयाद्द्वेषलोभतः।।

svataśca parataścaiva vyasanāni vimṛśya saḥ| pareṇi dhārmikānyogānnātīyāddveṣalobhataḥ||

Verse 53

रक्ष्यत्वं वै प्रजाधर्मः क्षत्रधर्मस्तु रक्षणम्। कुनृपैः पीडितास्तस्मात्प्रजाः सर्वत्र पालयेत्।।

rakṣyatvaṃ vai prajādharmaḥ kṣatradharmastu rakṣaṇam| kunṛpaiḥ pīḍitāstasmātprajāḥ sarvatra pālayet||

Verse 54

यात्राकालेऽनवेक्ष्यैव पश्चात्कोपफलोदयः। तद्युक्ताश्चापदश्चैव शासनादिति चिन्तयेत्।।

yātrākāle'navekṣyaiva paścātkopaphalodayaḥ| tadyuktāścāpadaścaiva śāsanāditi cintayet||

Verse 55

व्यसनेभ्यो बलं रक्षेन्नयतो व्ययतोपि वा। प्रायशो वर्जयेद्युद्धं प्राणरक्षणकारणात्।।

vyasanebhyo balaṃ rakṣennayato vyayatopi vā| prāyaśo varjayedyuddhaṃ prāṇarakṣaṇakāraṇāt||

Verse 56

कारणादेवि योद्धव्यं नात्मनः परदोषतः। सुयुद्धे प्राणमोक्षश्च तस्य धर्माय इष्यते।।

kāraṇādevi yoddhavyaṃ nātmanaḥ paradoṣataḥ| suyuddhe prāṇamokṣaśca tasya dharmāya iṣyate||

Verse 57

अभियुक्तो बलवता कुर्यादापद्विधिं नृपः। अनुनीय तथा सर्वान्प्रजानां हितकारणात्।।

abhiyukto balavatā kuryādāpadvidhiṃ nṛpaḥ| anunīya tathā sarvānprajānāṃ hitakāraṇāt||

Verse 58

अन्यप्रकृतियुक्तानां राज्ञां वृत्तिविचारिणाम्। अन्यांश्चापत्प्रपन्नानां न तान्संयोक्तुमर्हति।।

anyaprakṛtiyuktānāṃ rājñāṃ vṛttivicāriṇām| anyāṃścāpatprapannānāṃ na tānsaṃyoktumarhati||

Verse 59

शुभाशुभं यदा देवि व्रतं तूभयसाधनम्। आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभं योजयेत्परान्।

śubhāśubhaṃ yadā devi vrataṃ tūbhayasādhanam| ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhaṃ yojayetparān|

Verse 60

एवमुद्देशतः प्रोक्तमलेपत्वं यथा भवेत्। एष देवि समासेन राजधर्मः प्रकीर्तितः।।

evamuddeśataḥ proktamalepatvaṃ yathā bhavet| eṣa devi samāsena rājadharmaḥ prakīrtitaḥ||

Verse 61

एवं संवर्तमानस्तु दण्डयन्भर्त्सयन्प्रजाः। निष्कल्मषमवाप्नोति पद्मपत्रमिवाम्भसा।।

evaṃ saṃvartamānastu daṇḍayanbhartsayanprajāḥ| niṣkalmaṣamavāpnoti padmapatramivāmbhasā||

Verse 62

एवं संवर्तमानस्य कालधर्मो यदा भवेत्। स्वर्गलोके तदा राजा त्रिदशैः सह तोष्यते।।

evaṃ saṃvartamānasya kāladharmo yadā bhavet| svargaloke tadā rājā tridaśaiḥ saha toṣyate||

Verse 63

द्विविधं राज्यवृत्तं च न्यायभाग्यसमन्वितम्। एवं न्यायानुगं वृत्तं कथितं ते शुभेक्षणे।।

dvividhaṃ rājyavṛttaṃ ca nyāyabhāgyasamanvitam| evaṃ nyāyānugaṃ vṛttaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe||

Verse 64

राज्यं न्यायानुगं तात बुद्धिशास्त्रानुगं भवेत्। धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च स्वर्ग्यं चैव तथा भवेत्।।

rājyaṃ nyāyānugaṃ tāta buddhiśāstrānugaṃ bhavet| dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca svargyaṃ caiva tathā bhavet||

Verse 65

राज्यं भाग्यानुगं नाम अयथावत्प्रदृश्यते। तत्तु शास्त्रविनिर्मुक्तं सतां कोपकरं भवेत्। अधर्म्यमयशस्यं च दुरन्तं च भवेद्ध्रुवम्।।

rājyaṃ bhāgyānugaṃ nāma ayathāvatpradṛśyate| tattu śāstravinirmuktaṃ satāṃ kopakaraṃ bhavet| adharmyamayaśasyaṃ ca durantaṃ ca bhaveddhruvam||

Verse 66

यत्र स्वच्छन्दतः सर्वं क्रियते कर्म राजभिः। तत्र भाग्यवशाद्भृत्या लभन्ते न विशेषतः।।

yatra svacchandataḥ sarvaṃ kriyate karma rājabhiḥ| tatra bhāgyavaśādbhṛtyā labhante na viśeṣataḥ||

Verse 67

यत्र दण्ड्या न दण्ड्यन्ते पूज्यन्ते वा नराधमाः। यत्र सन्तोपि हन्यन्ते तत्र भाग्यानुगं भवेत्।।

yatra daṇḍyā na daṇḍyante pūjyante vā narādhamāḥ| yatra santopi hanyante tatra bhāgyānugaṃ bhavet||

Verse 68

शुभाशुभं यथा यत्र विपरीतं प्रदृश्यते। राज्ञि चासुरपक्षे तु तत्र भाग्यानुगं भवेत्।।

śubhāśubhaṃ yathā yatra viparītaṃ pradṛśyate| rājñi cāsurapakṣe tu tatra bhāgyānugaṃ bhavet||

Verse 69

भाग्यानुगे तु राजानो वर्तमाना यथातथा। प्राप्याकीर्तिमनर्थं च इह लोके शुभेक्षणे।।

bhāgyānuge tu rājāno vartamānā yathātathā| prāpyākīrtimanarthaṃ ca iha loke śubhekṣaṇe||

Verse 70

परत्र सुमहाघोरं तमः प्राप्य दुरत्ययम्। तिष्ठन्ति नरके देवि प्रलयान्तादिति स्थितिः।।

paratra sumahāghoraṃ tamaḥ prāpya duratyayam| tiṣṭhanti narake devi pralayāntāditi sthitiḥ||

Verse 71

मोक्षं दुष्कृतिनां चापि विद्यते कालपर्ययात्। नास्त्येव मोक्षणं देवि राज्ञां दुष्कृतिकारिणाम्।।

mokṣaṃ duṣkṛtināṃ cāpi vidyate kālaparyayāt| nāstyeva mokṣaṇaṃ devi rājñāṃ duṣkṛtikāriṇām||

Verse 72

एतत्सर्वं समासेन राजवृत्तं शुभाशुभम्। कथितं ते महाभागे भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

etatsarvaṃ samāsena rājavṛttaṃ śubhāśubham| kathitaṃ te mahābhāge bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||