Adhyaya 211

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतीप्रति निवृत्तिधर्मफलकथनम्।। 1 ।। तथा गार्हस्थ्यप्रशंसनपूर्वकं तद्धर्मफलादिकथनम्।। 2 ।। उमोवाच। उक्तस्त्वया त्रिवर्गस्य धर्मश्च परमः शुभः। सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीतु मे।

maheśvareṇa pārvatīprati nivṛttidharmaphalakathanam|| 1 || tathā gārhasthyapraśaṃsanapūrvakaṃ taddharmaphalādikathanam|| 2 || umovāca| uktastvayā trivargasya dharmaśca paramaḥ śubhaḥ| sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃstaṃ bravītu me|

Verse 2

महेश्वर उवाच। ब्रह्मणा लोकसंसारे सृष्टा धात्रा गुणार्थिना। लोकांस्तारयितुं युक्ता मर्त्येषु क्षितिदेवताः।।

maheśvara uvāca| brahmaṇā lokasaṃsāre sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā| lokāṃstārayituṃ yuktā martyeṣu kṣitidevatāḥ||

Verse 3

तेषु तावत्प्रवक्ष्यामि धर्मं शुभफलोदयम्। ब्राह्मणेष्वभयो धर्मः परमः शुभलक्षणः।।

teṣu tāvatpravakṣyāmi dharmaṃ śubhaphalodayam| brāhmaṇeṣvabhayo dharmaḥ paramaḥ śubhalakṣaṇaḥ||

Verse 4

इमे च धर्मा लोकानां पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा। पृथिव्यां सद्द्विजैर्नित्यं कीर्त्यमानं निबोध मे।।

ime ca dharmā lokānāṃ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā| pṛthivyāṃ saddvijairnityaṃ kīrtyamānaṃ nibodha me||

Verse 5

स्वदारनिरतिर्धर्मो नित्यं जप्यं तथैव च। सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम्।।

svadāraniratirdharmo nityaṃ japyaṃ tathaiva ca| sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam||

Verse 6

शूद्रो धर्मपरो नित्यं शुश्रूषानिरतो भवेत्।।

śūdro dharmaparo nityaṃ śuśrūṣānirato bhavet||

Verse 7

त्रैविद्यो ब्राह्मणो वृद्धो न चाध्ययनजीवकः। त्रिवर्गस्य व्यतिक्रान्तं तस्य धर्मः सनातनः।।

traividyo brāhmaṇo vṛddho na cādhyayanajīvakaḥ| trivargasya vyatikrāntaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 8

षट् कर्माणि च प्रोक्तानि सृष्टानि ब्रह्मणा पुरा। धर्मिष्ठानि वरिष्ठानि तानितानि शृणूत्तमे।।

ṣaṭ karmāṇi ca proktāni sṛṣṭāni brahmaṇā purā| dharmiṣṭhāni variṣṭhāni tānitāni śṛṇūttame||

Verse 9

यजनं याजनं चैव दानं पात्रे प्रतिग्रहः। अध्यापनमध्ययनं षट्कर्मा धर्मभागृजुः।।

yajanaṃ yājanaṃ caiva dānaṃ pātre pratigrahaḥ| adhyāpanamadhyayanaṃ ṣaṭkarmā dharmabhāgṛjuḥ||

Verse 10

नित्यः स्वाध्यायतो धर्मः नित्ययज्ञः सनातनः। दानं प्रशंसते नित्यं ब्राह्मणेषु त्रिकर्मसु।।

nityaḥ svādhyāyato dharmaḥ nityayajñaḥ sanātanaḥ| dānaṃ praśaṃsate nityaṃ brāhmaṇeṣu trikarmasu||

Verse 11

अयमेव परो धर्मः संवृतः सत्सु विद्यते। गर्भस्थाने विशुद्धानां धर्मस्य नियमो महान्।।

ayameva paro dharmaḥ saṃvṛtaḥ satsu vidyate| garbhasthāne viśuddhānāṃ dharmasya niyamo mahān||

Verse 12

पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा ऋतुनित्योऽनसूयकः। दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः।।

pañcayajñaviśuddhātmā ṛtunityo'nasūyakaḥ| dānto brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ||

Verse 13

चक्षुःश्रोत्रमनोजिह्वास्निग्धवर्णप्रदः सदा। अतिथ्यभ्यागतरतः शेषान्नकृतभोजनः।।

cakṣuḥśrotramanojihvāsnigdhavarṇapradaḥ sadā| atithyabhyāgatarataḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ||

Verse 14

पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा। दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिकः।।

pādyamarghyaṃ yathānyāyamāsanaṃ śayanaṃ tathā| dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva yo dadāti sa dhārmikaḥ||

Verse 15

प्रातरुत्थाय वै पश्चाद्भोजने तु निमन्त्रयेत्। सत्कृत्याऽनुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः।।

prātarutthāya vai paścādbhojane tu nimantrayet| satkṛtyā'nuvrajedyaśca tasya dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 16

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते। तदहं कीर्तयिष्यामि त्रिवर्गेषु च यद्यथा।।

pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate| tadahaṃ kīrtayiṣyāmi trivargeṣu ca yadyathā||

Verse 17

एकेनांशेन धर्मार्थः कर्तव्यो हितमिच्छता। एकेनांशेन कामार्थमेकमंशं विवर्धयेत्।।

ekenāṃśena dharmārthaḥ kartavyo hitamicchatā| ekenāṃśena kāmārthamekamaṃśaṃ vivardhayet||

Verse 18

निवृत्तिलक्षणः पुण्यो धर्मो मोक्षो विधीयते। तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि तां शृणुष्व समाहिता।।

nivṛttilakṣaṇaḥ puṇyo dharmo mokṣo vidhīyate| tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi tāṃ śṛṇuṣva samāhitā||

Verse 19

सर्वभूतदया धर्मो निवृत्तेः परम सदा। बुभुक्षितं पिपासार्तमतिथिं श्रान्तमागतम्। अर्चयन्ति वरारोहे तेषामपि फलं महत्।।

sarvabhūtadayā dharmo nivṛtteḥ parama sadā| bubhukṣitaṃ pipāsārtamatithiṃ śrāntamāgatam| arcayanti varārohe teṣāmapi phalaṃ mahat||

Verse 20

पात्रमित्येव दातव्यं सर्वस्मै धर्मकाङ्क्षिभिः। आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति।।

pātramityeva dātavyaṃ sarvasmai dharmakāṅkṣibhiḥ| āgamiṣyati yatpātraṃ tatpātraṃ tārayiṣyati||

Verse 21

काले सम्प्राप्तमतिथिं भोक्तुकाममुपस्थितम्। यस्तं सम्भावयेत्तत्र व्यासोऽयं समुपस्थितः।।

kāle samprāptamatithiṃ bhoktukāmamupasthitam| yastaṃ sambhāvayettatra vyāso'yaṃ samupasthitaḥ||

Verse 22

तस्य पूजां यथाशक्त्या सौम्यचित्तः प्रयोजयेत्। चित्तमूलो भवेद्धर्मो धर्ममूलं भवेद्यशः।।

tasya pūjāṃ yathāśaktyā saumyacittaḥ prayojayet| cittamūlo bhaveddharmo dharmamūlaṃ bhavedyaśaḥ||

Verse 23

तस्मात्सौम्येन चित्तेन दातव्यं देवि सर्वथा। सौम्यचित्तस्तु यो दद्यात्तद्धि दानमनुत्तमम्।।

tasmātsaumyena cittena dātavyaṃ devi sarvathā| saumyacittastu yo dadyāttaddhi dānamanuttamam||

Verse 24

यथाम्बुबिन्दुभिः सूक्ष्मैः पतद्भिर्मेदिनीतले। केदाराश्च तटाकानि सरांसि सरितस्तथा।।

yathāmbubindubhiḥ sūkṣmaiḥ patadbhirmedinītale| kedārāśca taṭākāni sarāṃsi saritastathā||

Verse 25

तोयपूर्णानि दृश्यन्ते अप्रतर्क्योऽतिशोभने। अल्पमल्पमपि ह्येकं दीयमानं विवर्धते।।

toyapūrṇāni dṛśyante apratarkyo'tiśobhane| alpamalpamapi hyekaṃ dīyamānaṃ vivardhate||

Verse 26

पीडयाऽपि च भृत्यानां दानमेव विशिष्यते। पुत्रदारधनं धान्यं न मृताननुगच्छति।।

pīḍayā'pi ca bhṛtyānāṃ dānameva viśiṣyate| putradāradhanaṃ dhānyaṃ na mṛtānanugacchati||

Verse 27

श्रेयो दानं च भोगश्च धनं प्राप्य यशस्विनि। दानेन हि महाभागा भवन्ति मनुजाधिपाः।।

śreyo dānaṃ ca bhogaśca dhanaṃ prāpya yaśasvini| dānena hi mahābhāgā bhavanti manujādhipāḥ||

Verse 28

नास्ति भूमौ दानसमं नास्ति दानसमो निधिः। नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम्।।

nāsti bhūmau dānasamaṃ nāsti dānasamo nidhiḥ| nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param||

Verse 29

आश्रमे यस्तु तप्येत तपो मूलफलाशनः। आदित्याभिमुखो भूत्वा जटावल्कलसंवृतः। मण्डूकशायी हेमन्ते ग्रीष्मे पञ्चतपा भवेत्।।

āśrame yastu tapyeta tapo mūlaphalāśanaḥ| ādityābhimukho bhūtvā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ| maṇḍūkaśāyī hemante grīṣme pañcatapā bhavet||

Verse 30

सम्यक्तपश्चरन्तीह श्रद्दधाना वनाश्रमे। गृहाश्रमस्य ते देवि कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।

samyaktapaścarantīha śraddadhānā vanāśrame| gṛhāśramasya te devi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm||

Verse 31

उमोवाच। गृहाश्रमस्य या चर्या व्रतानि नियमाश्च ये। तथा च देवताः पूज्याः सततं गृहमेधिना।।

umovāca| gṛhāśramasya yā caryā vratāni niyamāśca ye| tathā ca devatāḥ pūjyāḥ satataṃ gṛhamedhinā||

Verse 32

यद्यच्च परिहर्तव्यं गृहीणातिथिपर्वसु। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वया विभो।।

yadyacca parihartavyaṃ gṛhīṇātithiparvasu| tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyamānaṃ tvayā vibho||

Verse 33

महेश्वर उवाच। गृहाश्रमस्य यन्मूलं फलं धर्मोऽयमुत्तमम्। पादैश्चतुर्भिः सततं धर्मो यत्र प्रतिष्ठितः।।

maheśvara uvāca| gṛhāśramasya yanmūlaṃ phalaṃ dharmo'yamuttamam| pādaiścaturbhiḥ satataṃ dharmo yatra pratiṣṭhitaḥ||

Verse 34

सारभूतं वरारोहे दध्नो घृतमिवोद्धृतम्। तदहं ते प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि।।

sārabhūtaṃ varārohe dadhno ghṛtamivoddhṛtam| tadahaṃ te pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi||

Verse 35

दंपत्यलङ्करिष्णुश्च गृहदानरतिर्नरः। कलत्रसौख्यं विन्देत नास्ति तत्र विचारणा।।

daṃpatyalaṅkariṣṇuśca gṛhadānaratirnaraḥ| kalatrasaukhyaṃ vindeta nāsti tatra vicāraṇā||

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषो वाऽपि दम्पतीन्पूजयन्ति ते। मनोभिलषितान्कामान्प्राप्नुवन्ति न संशयः।।

striyo vā puruṣo vā'pi dampatīnpūjayanti te| manobhilaṣitānkāmānprāpnuvanti na saṃśayaḥ||

Verse 37

शुश्रूषन्ते ये पितरं मातरं च गृहाश्रमे। भर्तारं चैव या नारी अग्निहोत्रं च ये द्विजाः।।

śuśrūṣante ye pitaraṃ mātaraṃ ca gṛhāśrame| bhartāraṃ caiva yā nārī agnihotraṃ ca ye dvijāḥ||

Verse 38

तेषुतेषु च प्रीणन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः। पितरः पितृलोकस्थाः स्वधर्मेण स रज्यते।।

teṣuteṣu ca prīṇanti devā indrapurogamāḥ| pitaraḥ pitṛlokasthāḥ svadharmeṇa sa rajyate||

Verse 39

उमोवाच। मातापितृवियुक्तानां का चर्या गृहमेधिनाम्। विधवानां च नारीणां भवानेव ब्रवीतु मे।।

umovāca| mātāpitṛviyuktānāṃ kā caryā gṛhamedhinām| vidhavānāṃ ca nārīṇāṃ bhavāneva bravītu me||

Verse 40

महेश्वर उवाच। देवतातिथिशुश्रूषा गुरुवृद्धाभिवादनम्। अहिंसा सर्वभूतानामलोभः सत्यसन्धता।।

maheśvara uvāca| devatātithiśuśrūṣā guruvṛddhābhivādanam| ahiṃsā sarvabhūtānāmalobhaḥ satyasandhatā||

Verse 41

ब्रह्मचर्यं शरण्यत्वाशौचं पूर्वाभिभाषणम्। कृतज्ञत्वमपैशुन्यं सततं धर्मशीलता।।

brahmacaryaṃ śaraṇyatvāśaucaṃ pūrvābhibhāṣaṇam| kṛtajñatvamapaiśunyaṃ satataṃ dharmaśīlatā||

Verse 42

दिने द्विरभिषेकं च पितृदैवतपूजनम्। गवाह्निकप्रदानं च संविभागोऽतिथिष्वपि।।

dine dvirabhiṣekaṃ ca pitṛdaivatapūjanam| gavāhnikapradānaṃ ca saṃvibhāgo'tithiṣvapi||

Verse 43

दीपप्रतिश्रयं चैव दद्यात्पाद्यासनं तथा। पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा द्वादशेऽप्यष्टमेऽथवा। तदुर्दशे पञ्चदशे ब्रह्मचारी सदा भवेत्।।

dīpapratiśrayaṃ caiva dadyātpādyāsanaṃ tathā| pañcame'hani ṣaṣṭhe vā dvādaśe'pyaṣṭame'thavā| tadurdaśe pañcadaśe brahmacārī sadā bhavet||

Verse 44

श्मश्रुकर्म शिरोभ्यङ्गमञ्जनं दन्तधावनम्। नैतेष्वहस्तु कुर्वीत तेषु लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता।।

śmaśrukarma śirobhyaṅgamañjanaṃ dantadhāvanam| naiteṣvahastu kurvīta teṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitā||

Verse 45

व्रतोपवासनियमस्तपो दानं च शक्तितः। भरणं भृत्यवर्गस्य दीनानामनुकम्पनम्।।

vratopavāsaniyamastapo dānaṃ ca śaktitaḥ| bharaṇaṃ bhṛtyavargasya dīnānāmanukampanam||

Verse 46

परदारान्निवृत्तिश्च स्वदारेषु रतिः सदा। शरीरमेकं दंपत्योर्विधात्रा पूर्वनिर्मितम्। तस्मात्स्वदारनिरतो ब्रह्मचारी विधीयते।।

paradārānnivṛttiśca svadāreṣu ratiḥ sadā| śarīramekaṃ daṃpatyorvidhātrā pūrvanirmitam| tasmātsvadāranirato brahmacārī vidhīyate||

Verse 47

शीलवृत्तविनीतस्य निगृहीतेन्द्रियस्य च। आर्जवे वर्तमानस्य सर्वभूतहितैषिणः।।

śīlavṛttavinītasya nigṛhītendriyasya ca| ārjave vartamānasya sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ||

Verse 48

प्रियातिथेश्च क्षान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च। गृहाश्रमपदस्थस्य किमन्यैः कृत्यमाश्रमैः।।

priyātitheśca kṣāntasya dharmārjitadhanasya ca| gṛhāśramapadasthasya kimanyaiḥ kṛtyamāśramaiḥ||

Verse 49

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः। तथा गृहाश्रमं प्राप्य सर्वे जीवन्ति चाश्रमाः।।

yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ| tathā gṛhāśramaṃ prāpya sarve jīvanti cāśramāḥ||

Verse 50

राजानः सर्वपाषण्डाः सर्वे रङ्गोपजीविनः। व्यालग्रहाश्च डम्याश्च चोरा राजभटास्तथा।।

rājānaḥ sarvapāṣaṇḍāḥ sarve raṅgopajīvinaḥ| vyālagrahāśca ḍamyāśca corā rājabhaṭāstathā||

Verse 51

सविद्याः सर्वजीवज्ञाः सर्वे वै विचिकित्सकाः। दूराध्वानं प्रपन्नाश्च क्षीणपथ्योदना नराः। एते चान्ये च बहवस्तर्कयन्ति गृहाश्रमम्।।

savidyāḥ sarvajīvajñāḥ sarve vai vicikitsakāḥ| dūrādhvānaṃ prapannāśca kṣīṇapathyodanā narāḥ| ete cānye ca bahavastarkayanti gṛhāśramam||

Verse 52

मार्जारा मूषिकाः श्वानः सूकराश्च शुकास्तथा। कपोतका कावटकाः सरीसृपनिषेवणाः। अरण्यवासिनश्चान्ये सङ्घा ये मृगपक्षिणाम्।।

mārjārā mūṣikāḥ śvānaḥ sūkarāśca śukāstathā| kapotakā kāvaṭakāḥ sarīsṛpaniṣevaṇāḥ| araṇyavāsinaścānye saṅghā ye mṛgapakṣiṇām||

Verse 53

एवं बहुविधा देवि लोकेऽस्मिन्सचराचराः। गृहे क्षेत्रे बिले चैव शतशोऽथ सहस्रशः।।

evaṃ bahuvidhā devi loke'sminsacarācarāḥ| gṛhe kṣetre bile caiva śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 54

गृहस्थेन कृतं कर्म सर्वैस्तैरिह भुज्यते। उपयुक्तं च यत्तेषां मतिमान्नानुशोचति।।

gṛhasthena kṛtaṃ karma sarvaistairiha bhujyate| upayuktaṃ ca yatteṣāṃ matimānnānuśocati||

Verse 55

धर्म इत्येव सह्कल्प्य यस्तु तस्य फलं शृणु। सर्वयज्ञप्रणीतस्य हयमेधेन यत्फलम्। वर्षे स द्वादशे देवि फलेनैतेन युज्यते।।

dharma ityeva sahkalpya yastu tasya phalaṃ śṛṇu| sarvayajñapraṇītasya hayamedhena yatphalam| varṣe sa dvādaśe devi phalenaitena yujyate||

Verse 56

आशापाशविमोक्षं च विधिधर्ममनुत्तमम्। वृक्षमूलचरो नित्यं शून्यागारिनिवेशनमम्।।

āśāpāśavimokṣaṃ ca vidhidharmamanuttamam| vṛkṣamūlacaro nityaṃ śūnyāgāriniveśanamam||

Verse 57

नदीपुलिनशायी च नदीतीरमनुव्रजन्। विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यः स्नेहबन्धेन वै द्विजः।

nadīpulinaśāyī ca nadītīramanuvrajan| vimuktaḥ sarvasaṅgebhyaḥ snehabandhena vai dvijaḥ|

Verse 58

आत्मन्येवात्मना भावं समायोज्येह तेन वै। आत्मभूतो यताहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा।।

ātmanyevātmanā bhāvaṃ samāyojyeha tena vai| ātmabhūto yatāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā||

Verse 59

पवित्रनित्यो युक्तश्च तस्य धर्मःक सनातनः। नैकत्र रमते सक्तो न चैकग्रामगोचरः। युक्तोऽप्यटति यो युक्तो न चैकपुलिनाश्रयः।।

pavitranityo yuktaśca tasya dharmaḥka sanātanaḥ| naikatra ramate sakto na caikagrāmagocaraḥ| yukto'pyaṭati yo yukto na caikapulināśrayaḥ||

Verse 60

एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथे स्थितः।।

eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathe sthitaḥ||