Adhyaya 210

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति ऋषीणां कर्मफलविशेषादिकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश तेषां कर्मफलं प्रभो। श्रोतुमिच्छाम्यहं देव प्रसादात्ते वरप्रद।।

īśvareṇa pārvatīṃprati ṛṣīṇāṃ karmaphalaviśeṣādikathanam|| 1 || umovāca| bhagavandevadeveśa teṣāṃ karmaphalaṃ prabho| śrotumicchāmyahaṃ deva prasādātte varaprada||

Verse 2

महेश्वर उवाच। वानप्रस्थगतं सर्वं फलपाकं शृणु प्रिये।।

maheśvara uvāca| vānaprasthagataṃ sarvaṃ phalapākaṃ śṛṇu priye||

Verse 3

अग्नियोगं व्रजन्ग्रीष्मे ततो द्वादशवार्षिकम्। रुद्रलोकेऽभिजायेत विधिदृष्टेन कर्मणा।।

agniyogaṃ vrajangrīṣme tato dvādaśavārṣikam| rudraloke'bhijāyeta vidhidṛṣṭena karmaṇā||

Verse 4

उपवासव्रतं कुर्वन्वर्षाकाले दृढव्रतः। सोमलोकेऽभिजायेत नरो द्वादशवार्षिकम्।।

upavāsavrataṃ kurvanvarṣākāle dṛḍhavrataḥ| somaloke'bhijāyeta naro dvādaśavārṣikam||

Verse 5

काष्ठवन्मौनमास्थाय नरो द्वादशवार्षिकम्। मरुतां लोकमास्थाय तत्र भोगैश्च युज्यते।।

kāṣṭhavanmaunamāsthāya naro dvādaśavārṣikam| marutāṃ lokamāsthāya tatra bhogaiśca yujyate||

Verse 6

कुशशर्करसंयुक्ते स्थण्डिले संविशन्मुनिः। यक्षलोकेऽभिजायेत सहस्राणि चतुर्दश।।

kuśaśarkarasaṃyukte sthaṇḍile saṃviśanmuniḥ| yakṣaloke'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa||

Verse 7

वर्षाणां भोगसंयुक्तो नरो द्वादशवार्षिकम्। वीरासनगतो यस्तु कण्टकाफलकाश्रितः। गन्धर्वेष्वभिजायेत नरो द्वादशवार्षिकम्।।

varṣāṇāṃ bhogasaṃyukto naro dvādaśavārṣikam| vīrāsanagato yastu kaṇṭakāphalakāśritaḥ| gandharveṣvabhijāyeta naro dvādaśavārṣikam||

Verse 8

वीरस्थायी चोर्ध्वबाहुर्नरो द्वादशवार्षिकम्। देवलोकेऽभिजायेत दिव्यभोगसमन्वितः।।

vīrasthāyī cordhvabāhurnaro dvādaśavārṣikam| devaloke'bhijāyeta divyabhogasamanvitaḥ||

Verse 9

पादाङ्गुष्ठेन यस्तिष्ठेदूर्ध्वबाहुर्जितेन्द्रियः। इन्द्रलोकेऽभिजायेत सहस्राणि चतुर्दश।

pādāṅguṣṭhena yastiṣṭhedūrdhvabāhurjitendriyaḥ| indraloke'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa|

Verse 10

आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम्। नागलोकेऽभिजायेत संवत्सरगणान्बहून्।।

āhāraniyamaṃ kṛtvā munirdvādaśavārṣikam| nāgaloke'bhijāyeta saṃvatsaragaṇānbahūn||

Verse 11

एवं दृढव्रता देवि वानप्रस्थाश्च कर्मभिः। स्थानेषु तत्र तिष्ठन्ति तत्तद्भोगसमन्विताः।।

evaṃ dṛḍhavratā devi vānaprasthāśca karmabhiḥ| sthāneṣu tatra tiṣṭhanti tattadbhogasamanvitāḥ||

Verse 12

तेभ्यो भ्रष्टाः पुनर्देवि जायन्ते नृषु भोगिनः। वर्णोत्तमकुलेष्वेव धनधान्यसमन्विताः।।

tebhyo bhraṣṭāḥ punardevi jāyante nṛṣu bhoginaḥ| varṇottamakuleṣveva dhanadhānyasamanvitāḥ||

Verse 13

एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 14

उमोवाच। एषां यथा वराणां तु धर्ममिच्छामि मानद। कृपया परयाऽऽविष्टस्तन्मे ब्रूहि महेश्वर।।

umovāca| eṣāṃ yathā varāṇāṃ tu dharmamicchāmi mānada| kṛpayā parayā''viṣṭastanme brūhi maheśvara||

Verse 15

महेश्वर उवाच। धर्मं यथा वराणां त्वं शृणु भामिनि तत्परा।।

maheśvara uvāca| dharmaṃ yathā varāṇāṃ tvaṃ śṛṇu bhāmini tatparā||

Verse 16

व्रतोपवासशुद्धाङ्गास्तीर्थस्नानपरायणाः। धृतिमन्तःक क्षमायुक्ताः सत्यव्रतपरायणाः।।

vratopavāsaśuddhāṅgāstīrthasnānaparāyaṇāḥ| dhṛtimantaḥka kṣamāyuktāḥ satyavrataparāyaṇāḥ||

Verse 17

पक्षमासोपवासैश्च कर्शिता धर्मदर्शिनः। वर्षैः शीतातपैश्चैव कुर्वन्तः परमं तपः।।

pakṣamāsopavāsaiśca karśitā dharmadarśinaḥ| varṣaiḥ śītātapaiścaiva kurvantaḥ paramaṃ tapaḥ||

Verse 18

कालयोगेन गच्छन्ति शक्रलोकं शुचिस्मिते। तत्र ते भोगसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विताः।।

kālayogena gacchanti śakralokaṃ śucismite| tatra te bhogasaṃyuktā divyagandhasamanvitāḥ||

Verse 19

दिव्यभूषणसंयुक्ता विमानवरसंयुताः। विचरन्ति यथाकामं दिव्यस्त्रीगणसंयुताः। एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

divyabhūṣaṇasaṃyuktā vimānavarasaṃyutāḥ| vicaranti yathākāmaṃ divyastrīgaṇasaṃyutāḥ| etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 20

उमोवाच। तेषां चक्रचराणां च धर्ममिच्छामि वै प्रभो।।

umovāca| teṣāṃ cakracarāṇāṃ ca dharmamicchāmi vai prabho||

Verse 21

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु शाकटिकं शुभे।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu śākaṭikaṃ śubhe||

Verse 22

संवहन्तो धुरं दानैः शकटानां तु सर्वदा। प्रार्थयन्ते यथाकालं शकटैर्भैक्षचर्यया।।

saṃvahanto dhuraṃ dānaiḥ śakaṭānāṃ tu sarvadā| prārthayante yathākālaṃ śakaṭairbhaikṣacaryayā||

Verse 23

तपोर्जनपरा धीरास्तपसा क्षीणकल्मषाः। पर्यटन्तो दिशः सर्वाः कामक्रोधविवर्जिताः।।

taporjanaparā dhīrāstapasā kṣīṇakalmaṣāḥ| paryaṭanto diśaḥ sarvāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ||

Verse 24

तेनैव कालयोगेन त्रिदिवं यान्ति शोभने। तत्र प्रमुदिता भोगैर्विचरन्ति यथासुखम्।।

tenaiva kālayogena tridivaṃ yānti śobhane| tatra pramuditā bhogairvicaranti yathāsukham||

Verse 25

एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 26

उमोवाच। वैखानसानां वै धर्मं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।।

umovāca| vaikhānasānāṃ vai dharmaṃ śrotumicchāmyahaṃ prabho||

Verse 27

महेश्वर उवाच। ते वै वैखानसा नाम वानप्रस्थाः शुभेक्षणे। तीव्रेण तपसा युक्ता दीप्तिमन्तः स्वतेजसा। सत्यव्रतपरा धीरास्तेषां निष्कल्मषं तपः।।

maheśvara uvāca| te vai vaikhānasā nāma vānaprasthāḥ śubhekṣaṇe| tīvreṇa tapasā yuktā dīptimantaḥ svatejasā| satyavrataparā dhīrāsteṣāṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ||

Verse 28

अश्मकुट्टास्तथाऽन्ये च दन्तोलूखलिनस्तथा। शीर्णपर्णाशिनश्चान्ये उञ्छवृत्तास्तथा परे।।

aśmakuṭṭāstathā'nye ca dantolūkhalinastathā| śīrṇaparṇāśinaścānye uñchavṛttāstathā pare||

Verse 29

कपोतवृत्तयश्चान्ये कापोतीं वृत्तिमाश्रिताः। पशुप्रचारनिरताः फेनपाश्च तथा परे।।

kapotavṛttayaścānye kāpotīṃ vṛttimāśritāḥ| paśupracāraniratāḥ phenapāśca tathā pare||

Verse 30

मृगवन्मृगचर्यायां सञ्चरन्ति तथा परे। अब्भक्षा वायुभक्षाश्च निराहारास्तथैव च।।

mṛgavanmṛgacaryāyāṃ sañcaranti tathā pare| abbhakṣā vāyubhakṣāśca nirāhārāstathaiva ca||

Verse 31

केचिच्चरन्ति सद्विष्णोः पादपूजनमुत्तमम्। सञ्चरन्ति तपो घोरं व्याधिमृत्युविवर्जिताः। स्ववशादेव ते मृत्युं भीषयन्ति च नित्यशः।।

keciccaranti sadviṣṇoḥ pādapūjanamuttamam| sañcaranti tapo ghoraṃ vyādhimṛtyuvivarjitāḥ| svavaśādeva te mṛtyuṃ bhīṣayanti ca nityaśaḥ||

Verse 32

इन्द्रलोके तथा तेषां निर्मिता भोगसञ्चयाः। अमरैः समतां यान्ति देववद्भोगसंयुताः।।

indraloke tathā teṣāṃ nirmitā bhogasañcayāḥ| amaraiḥ samatāṃ yānti devavadbhogasaṃyutāḥ||

Verse 33

वराप्सरोभिः संयुक्ताश्चिरकालमनिन्दिते। एतत्ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

varāpsarobhiḥ saṃyuktāścirakālamanindite| etatte kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||

Verse 34

उमोवाच। भगवञ्श्रोतुमिच्छामि वालखिल्यांस्तपोधनान्।।

umovāca| bhagavañśrotumicchāmi vālakhilyāṃstapodhanān||

Verse 35

महेस्वर उवाच। धर्मचर्यां तथा देवि वालखिल्यगतां शृणु।।

mahesvara uvāca| dharmacaryāṃ tathā devi vālakhilyagatāṃ śṛṇu||

Verse 36

मृगनिर्मोकवसना निर्द्वन्द्वास्ते तपोधनाः। अङ्गुष्ठमात्राः सुश्रोणि तेष्वेवाङ्गेषु संश्रिताः।।

mṛganirmokavasanā nirdvandvāste tapodhanāḥ| aṅguṣṭhamātrāḥ suśroṇi teṣvevāṅgeṣu saṃśritāḥ||

Verse 37

उद्यन्तं सततं सूर्यं स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः। भास्करस्येव किरणैः सहसा यान्ति नित्यदा। द्योतयन्तो दिशः सर्वा धर्मज्ञाः सत्यवादिनः।।

udyantaṃ satataṃ sūryaṃ stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ| bhāskarasyeva kiraṇaiḥ sahasā yānti nityadā| dyotayanto diśaḥ sarvā dharmajñāḥ satyavādinaḥ||

Verse 38

तेष्वेव निर्मलं सत्यं लोकार्थं तु प्रतिष्ठितम्। लोकोऽयं धार्यते देवि तेषामेव तपोबलात्।।

teṣveva nirmalaṃ satyaṃ lokārthaṃ tu pratiṣṭhitam| loko'yaṃ dhāryate devi teṣāmeva tapobalāt||

Verse 39

महात्मनां तु तपसा सत्येन च शुचिस्मिते। क्षमया च महाभागे भूतानां संस्थितिं विदुः।।

mahātmanāṃ tu tapasā satyena ca śucismite| kṣamayā ca mahābhāge bhūtānāṃ saṃsthitiṃ viduḥ||

Verse 40

प्रजार्थमपि लोकार्थं महद्भिः क्रियते तपः। तपसा प्राप्यते सर्वं तपसा प्राप्यते फलम्। दुष्प्रापमपि यल्लोके तपसा प्राप्यते हि तत्।।

prajārthamapi lokārthaṃ mahadbhiḥ kriyate tapaḥ| tapasā prāpyate sarvaṃ tapasā prāpyate phalam| duṣprāpamapi yalloke tapasā prāpyate hi tat||

Verse 41

पञ्चभूतार्थतत्वे च लोकसृष्टिविर्धनम्। एतत्सर्वं समासेन तपोयोगाद्विनिर्मितम्।।

pañcabhūtārthatatve ca lokasṛṣṭivirdhanam| etatsarvaṃ samāsena tapoyogādvinirmitam||

Verse 42

तस्मादयं त्वृषिगणस्तपस्तप इति प्रिये। धर्मान्वेषी तपः कर्तुं यतते सततं प्रिये।।

tasmādayaṃ tvṛṣigaṇastapastapa iti priye| dharmānveṣī tapaḥ kartuṃ yatate satataṃ priye||

Verse 43

अमरत्वं शिवत्वं च तपसा प्रापयेत्सदा। एतत्ते कथितं सर्वं शृण्वन्त्यास्ते श्रुतं प्रिये। प्रियार्थमृषिसङ्घस्य प्रजानां हितकाम्यया।।

amaratvaṃ śivatvaṃ ca tapasā prāpayetsadā| etatte kathitaṃ sarvaṃ śṛṇvantyāste śrutaṃ priye| priyārthamṛṣisaṅghasya prajānāṃ hitakāmyayā||

Verse 44

नारद उवाच। एवं ब्रुवन्तं देवेशमृषयश्चापि तुष्टुवुः। भूयः परतरं यत्तु तदाप्रभृति चक्रिरे।।

nārada uvāca| evaṃ bruvantaṃ deveśamṛṣayaścāpi tuṣṭuvuḥ| bhūyaḥ parataraṃ yattu tadāprabhṛti cakrire||