Adhyaya 209

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति ऋषिधर्मकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर। अयं त्वृषिगणो देव तपस्तप इति प्रभो।।

īśvareṇa pārvatīṃprati ṛṣidharmakathanam|| 1 || umovāca| bhagavandevadeveśa tripurāntaka śaṅkara| ayaṃ tvṛṣigaṇo deva tapastapa iti prabho||

Verse 2

तपसा कर्शितो नित्यं तपोऽर्जनपरायणः। अस्य किंलक्षणो धर्मः कीदृशश्चागमस्तथा। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद वरप्रद।।

tapasā karśito nityaṃ tapo'rjanaparāyaṇaḥ| asya kiṃlakṣaṇo dharmaḥ kīdṛśaścāgamastathā| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme vada varaprada||

Verse 3

नारद उवाच। एवं ब्रुवन्त्यां रुद्राण्यामृषयः साधुसाध्विति। अब्रुवन्हृष्टमनसः सर्वे तद्गतमानसाः।।

nārada uvāca| evaṃ bruvantyāṃ rudrāṇyāmṛṣayaḥ sādhusādhviti| abruvanhṛṣṭamanasaḥ sarve tadgatamānasāḥ||

Verse 4

शृण्वन्तीमृषिधर्मांस्तु ऋषयश्चाभ्यपूजयन्।।

śṛṇvantīmṛṣidharmāṃstu ṛṣayaścābhyapūjayan||

Verse 5

ऋषय ऊचुः। त्वत्प्रसादद्वयं देवि श्रोष्यामः परमं हितम्। धन्याः खलु वयं सर्वे पादमूलं तवाश्रिताः। इति सर्वे तदा देवीं वाचा समभिपूजयन्।।

ṛṣaya ūcuḥ| tvatprasādadvayaṃ devi śroṣyāmaḥ paramaṃ hitam| dhanyāḥ khalu vayaṃ sarve pādamūlaṃ tavāśritāḥ| iti sarve tadā devīṃ vācā samabhipūjayan||

Verse 6

महेश्वर उवाच। न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामा मनस्विनि। हन्त ते कथयिष्यामि मुनिधर्मं शुचिस्मिते।।

maheśvara uvāca| nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā manasvini| hanta te kathayiṣyāmi munidharmaṃ śucismite||

Verse 7

वानप्रस्थं समाश्रित्य क्रियते बहुधा नरैः। बहुशाखो बहुविधो ऋषिधर्मः सनातनः।।

vānaprasthaṃ samāśritya kriyate bahudhā naraiḥ| bahuśākho bahuvidho ṛṣidharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 8

प्रायशः सर्वभोगार्थमृषिभिः क्रियते तपः। तथा सञ्चरतां तेषां देवि धर्मविधिं शृणु।।

prāyaśaḥ sarvabhogārthamṛṣibhiḥ kriyate tapaḥ| tathā sañcaratāṃ teṣāṃ devi dharmavidhiṃ śṛṇu||

Verse 9

भूत्वा पूर्वं गृहस्थस्तु पुत्रानृण्यमवाप्य च। कलत्रकार्यं संस्थाप्य कारणात्संत्यजेद्गृहम्।।

bhūtvā pūrvaṃ gṛhasthastu putrānṛṇyamavāpya ca| kalatrakāryaṃ saṃsthāpya kāraṇātsaṃtyajedgṛham||

Verse 10

अवस्थाप्य मनो धृत्या व्यवसायपुरःसरः। निर्दारो वा सदारो वा वनवासाय संव्रजेत्।।

avasthāpya mano dhṛtyā vyavasāyapuraḥsaraḥ| nirdāro vā sadāro vā vanavāsāya saṃvrajet||

Verse 11

देशाः परमपुण्या ये नदीवनसमन्विताः। अबोधमुक्ताः प्रायेण तीर्थायतनसंयुताः।।

deśāḥ paramapuṇyā ye nadīvanasamanvitāḥ| abodhamuktāḥ prāyeṇa tīrthāyatanasaṃyutāḥ||

Verse 12

तत्र गत्वा विधिं ज्ञात्वा दीक्षां कुर्याद्यथागमम्। दीक्षित्वैकमना भूत्वा परिचर्यां समाचरेत्।।

tatra gatvā vidhiṃ jñātvā dīkṣāṃ kuryādyathāgamam| dīkṣitvaikamanā bhūtvā paricaryāṃ samācaret||

Verse 13

काल्योत्थानं च शौचं च सर्वदेवप्रणामनम्। सकृदालेपनं काये त्यक्तदोषोऽप्रमादिता।।

kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca sarvadevapraṇāmanam| sakṛdālepanaṃ kāye tyaktadoṣo'pramāditā||

Verse 14

सायंप्रातश्चाभिषेकं चाग्निहोत्रं यथाविधि। काले शौचं च कार्यं च जटावल्कलधारणम्।।

sāyaṃprātaścābhiṣekaṃ cāgnihotraṃ yathāvidhi| kāle śaucaṃ ca kāryaṃ ca jaṭāvalkaladhāraṇam||

Verse 15

सततं वनचर्या च समित्कुसुमकारणात्। नीवाराग्रयणं काले शाकमूलोपचायनम्।।

satataṃ vanacaryā ca samitkusumakāraṇāt| nīvārāgrayaṇaṃ kāle śākamūlopacāyanam||

Verse 16

सदायतनशौचं च तस्य धर्माय चेष्यते। अतिथीनामाभिमुख्यं तत्परत्वं च सर्वदा।।

sadāyatanaśaucaṃ ca tasya dharmāya ceṣyate| atithīnāmābhimukhyaṃ tatparatvaṃ ca sarvadā||

Verse 17

पाद्यासनाभ्यां सम्पूज्य तथाऽऽहारनिमन्त्रणम्। अग्राम्यपचनं काले पितृदेवार्चनं तथा।।

pādyāsanābhyāṃ sampūjya tathā''hāranimantraṇam| agrāmyapacanaṃ kāle pitṛdevārcanaṃ tathā||

Verse 18

पश्चादतिथिसत्कारस्तस्य धर्मः सनातनः। शिष्टैर्धर्मासने चैव धर्मार्थसहिताः कथाः।।

paścādatithisatkārastasya dharmaḥ sanātanaḥ| śiṣṭairdharmāsane caiva dharmārthasahitāḥ kathāḥ||

Verse 19

प्रतिश्रयविभागश्च भूमिशय्या शिलासु वा। व्रतोपवासयोगश्च क्षमा चेन्द्रियनिग्रहः।।

pratiśrayavibhāgaśca bhūmiśayyā śilāsu vā| vratopavāsayogaśca kṣamā cendriyanigrahaḥ||

Verse 20

दिवारात्रं यथायोगं शौचं धर्मस्य चिन्तनम्। एवं धर्माः पुरा दृष्टाः सामान्या वनवासिनाम्।।

divārātraṃ yathāyogaṃ śaucaṃ dharmasya cintanam| evaṃ dharmāḥ purā dṛṣṭāḥ sāmānyā vanavāsinām||

Verse 21

एवं वै यतमानस्य कालधर्मो यथा भवेत्। तथैव सोऽभिजयति स्वर्गलोकं शुचिस्मिते।।

evaṃ vai yatamānasya kāladharmo yathā bhavet| tathaiva so'bhijayati svargalokaṃ śucismite||

Verse 22

तत्र संविदिता भोगाः स्वर्गस्त्रीभिरनिन्दिते। परिभ्रष्टो यथा स्वर्गाद्विशिष्टस्तु भवेन्नृषु।।

tatra saṃviditā bhogāḥ svargastrībhiranindite| paribhraṣṭo yathā svargādviśiṣṭastu bhavennṛṣu||

Verse 23

एवं धर्मस्तथा देवि सर्वेषां वनवासिनाम्। एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

evaṃ dharmastathā devi sarveṣāṃ vanavāsinām| etatte kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 24

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश ऋषीणां चरितं शुभम्। विशेषधर्मानिच्छामि श्रोतुं कौतूहलं हि मे।।

umovāca| bhagavandevadeveśa ṛṣīṇāṃ caritaṃ śubham| viśeṣadharmānicchāmi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 25

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā||

Verse 26

वननित्यैर्वनरतैर्वानप्रस्थैर्महर्षिभिः। वनं गुरुमिवालम्ब्य वस्तुव्यमिति निश्चयः।।

vananityairvanaratairvānaprasthairmaharṣibhiḥ| vanaṃ gurumivālambya vastuvyamiti niścayaḥ||

Verse 27

वीरशय्यामुपासद्भिर्वारस्थानोपसेविभिः। व्रतोपवासैर्बहुलैर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा।।

vīraśayyāmupāsadbhirvārasthānopasevibhiḥ| vratopavāsairbahulairgrīṣme pañcatapaistathā||

Verse 28

पञ्चयज्ञपरैर्नित्यं पौर्णमास्यापरायणैः। मण्डूकशायैर्हेमन्ते शैवालाङ्कुरभोजनैः।।

pañcayajñaparairnityaṃ paurṇamāsyāparāyaṇaiḥ| maṇḍūkaśāyairhemante śaivālāṅkurabhojanaiḥ||

Verse 29

चीरवल्कलसंवीतैर्मृगाजिनधरैस्तथा। चातुर्मास्यपरैः कैश्चिद्देवधर्मपरायणैः।।

cīravalkalasaṃvītairmṛgājinadharaistathā| cāturmāsyaparaiḥ kaiściddevadharmaparāyaṇaiḥ||

Verse 30

एवंविधैर्वनेवासैस्तप्यते सुमहत्तपः। एवं कृत्वा शुभं कर्म पश्चाद्याति त्रिविष्टपम्।।

evaṃvidhairvanevāsaistapyate sumahattapaḥ| evaṃ kṛtvā śubhaṃ karma paścādyāti triviṣṭapam||

Verse 31

तत्रापि सुमहत्कालं संविहृत्यि यथासुखम्। जायते मानुषे लोके दानभोगसमन्वितः।।

tatrāpi sumahatkālaṃ saṃvihṛtyi yathāsukham| jāyate mānuṣe loke dānabhogasamanvitaḥ||

Verse 32

तपोविशेषसंयुक्ताः कथितास्ते शुचिस्मिते।।

tapoviśeṣasaṃyuktāḥ kathitāste śucismite||

Verse 33

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश तेषु ये दारसंयुताः। कीदृशं चरितं तेषां तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavandevadeveśa teṣu ye dārasaṃyutāḥ| kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 34

महेश्व उवाच। य एकपत्नीधर्माणश्चरन्ति विपुलं तपः। विंध्यपादेषु ये केचिद्ये च नैमिशवासिनः।।

maheśva uvāca| ya ekapatnīdharmāṇaścaranti vipulaṃ tapaḥ| viṃdhyapādeṣu ye kecidye ca naimiśavāsinaḥ||

Verse 35

पुष्करेषु च ये चान्ये नदीवनसमाश्रिताः। सर्वे ते विधिदृष्टेन चरन्ति विपुलं तपः।।

puṣkareṣu ca ye cānye nadīvanasamāśritāḥ| sarve te vidhidṛṣṭena caranti vipulaṃ tapaḥ||

Verse 36

हिंसाद्रोहविमुक्ताश्च सर्वभूतानुकम्पिनः। शान्ता दान्ता जितक्रोधाः सर्वातिथ्यपरायणाः।।

hiṃsādrohavimuktāśca sarvabhūtānukampinaḥ| śāntā dāntā jitakrodhāḥ sarvātithyaparāyaṇāḥ||

Verse 37

प्राणिष्वात्मोपमा नित्यमृतुकालाभिगामिनः। स्वदारसहिता देवि चरन्ति व्रतमुत्तमम्।।

prāṇiṣvātmopamā nityamṛtukālābhigāminaḥ| svadārasahitā devi caranti vratamuttamam||

Verse 38

वसन्ति सुखमव्यग्राः पुत्रदारसमन्विताः। तेषां परिच्छदारम्भाः कृतोपकरणानि च।।

vasanti sukhamavyagrāḥ putradārasamanvitāḥ| teṣāṃ paricchadārambhāḥ kṛtopakaraṇāni ca||

Verse 39

गृहस्थवद्द्वितीयं ते यथायोगं प्रमाणतः। पोषणार्थं स्वदाराणामग्निकार्यार्थमेव च। गावश्च कर्षणं चैव सर्वमेतद्विधीयते।

gṛhasthavaddvitīyaṃ te yathāyogaṃ pramāṇataḥ| poṣaṇārthaṃ svadārāṇāmagnikāryārthameva ca| gāvaśca karṣaṇaṃ caiva sarvametadvidhīyate|

Verse 40

एवं वनगतैर्देवि कर्तव्यं दारसङ्ग्रहैः। ते स्वदारैः समायान्ति पुण्याँल्लोकान्द्दढव्रताः।।

evaṃ vanagatairdevi kartavyaṃ dārasaṅgrahaiḥ| te svadāraiḥ samāyānti puṇyā~llokānddaḍhavratāḥ||

Verse 41

पतिभिः सह ये दाराश्चरन्ति विपुलं तपः। अव्यग्रभावादैकात्म्यात्ताश्च गच्छन्ति वै दिवम्। एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

patibhiḥ saha ye dārāścaranti vipulaṃ tapaḥ| avyagrabhāvādaikātmyāttāśca gacchanti vai divam| etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||