Adhyaya 208

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति वर्णाश्रमधर्मकथनम्।। 1 ।। महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि यत्ते देवि मनःप्रियम्। शृणु तत्सर्वमखिलं धर्मं वर्णाश्रमाश्रितम्।।

īśvareṇa pārvatīṃprati varṇāśramadharmakathanam|| 1 || maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi yatte devi manaḥpriyam| śṛṇu tatsarvamakhilaṃ dharmaṃ varṇāśramāśritam||

Verse 2

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चेति चतुर्विधम्। ब्राह्मणा विहिताः पूर्वं लोकतन्त्रमभीप्सता। कर्माणि च तदर्हाणि शास्त्रेषु विहितानि वै।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śudrāśceti caturvidham| brāhmaṇā vihitāḥ pūrvaṃ lokatantramabhīpsatā| karmāṇi ca tadarhāṇi śāstreṣu vihitāni vai||

Verse 3

यदीदमेकवर्णं स्याज्जगत्सर्वं विनश्यति। सहैव देवि वर्णानि चत्वारि विहितान्यतः।।

yadīdamekavarṇaṃ syājjagatsarvaṃ vinaśyati| sahaiva devi varṇāni catvāri vihitānyataḥ||

Verse 4

मुखतो ब्राह्मणाः सृष्टस्तस्मात्ते वाग्विशारदाः। बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टास्तस्मात्ते बाहुगर्विताः।।

mukhato brāhmaṇāḥ sṛṣṭastasmātte vāgviśāradāḥ| bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭāstasmātte bāhugarvitāḥ||

Verse 5

ऊरुभ्यामुद्गता वैश्यास्तस्माद्वार्तोपजीविनः। शूद्राश्च पादतः सृष्टास्तस्मात्ते परिचाकाः।।

ūrubhyāmudgatā vaiśyāstasmādvārtopajīvinaḥ| śūdrāśca pādataḥ sṛṣṭāstasmātte paricākāḥ||

Verse 6

तेषां धर्मांश्च कर्माणि शृणु देवि समाहिता। विप्राः कृता भूमिदेवा लोकानां धारणे कृताः। ते कैश्चिन्नावमन्तव्या ब्राह्मणा हितमिच्छुभिः।।

teṣāṃ dharmāṃśca karmāṇi śṛṇu devi samāhitā| viprāḥ kṛtā bhūmidevā lokānāṃ dhāraṇe kṛtāḥ| te kaiścinnāvamantavyā brāhmaṇā hitamicchubhiḥ||

Verse 7

यदि ते ब्राह्मणा न स्युर्दानयोगवहाः सदा। उभयोर्लोकयोर्देवि स्थितिर्न स्यात्समासतः।।

yadi te brāhmaṇā na syurdānayogavahāḥ sadā| ubhayorlokayordevi sthitirna syātsamāsataḥ||

Verse 8

लोकेषु दुर्लभं किंतु ब्राह्मणत्वमिति स्मृतम्। अबुधो वा दरिद्रो वा पूजनीयः सदैव सः।।

lokeṣu durlabhaṃ kiṃtu brāhmaṇatvamiti smṛtam| abudho vā daridro vā pūjanīyaḥ sadaiva saḥ||

Verse 9

ब्राह्मणान्योऽवमन्येत निन्देच्च क्रोधयेच्च वा। प्रहरेत हरेद्वाऽपि धनं तेषां नराधमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः।। 208 ।।

brāhmaṇānyo'vamanyeta nindecca krodhayecca vā| prahareta haredvā'pi dhanaṃ teṣāṃ narādhamaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭottaradviśatatamo'dhyāyaḥ|| 208 ||

Verse 10

कारयेद्धीनकर्मणि कामलोभविमोहनात्। स च मामवमन्येत मां क्रोधयति निन्दति।।

kārayeddhīnakarmaṇi kāmalobhavimohanāt| sa ca māmavamanyeta māṃ krodhayati nindati||

Verse 11

मामेव प्रहरेन्मूढो मद्धनस्यापहारकः। मामेव प्रेषणं कृत्वा निदन्ते मूढचेतनः।।

māmeva praharenmūḍho maddhanasyāpahārakaḥ| māmeva preṣaṇaṃ kṛtvā nidante mūḍhacetanaḥ||

Verse 12

स्वाध्यायो यजनं दानं तस्य धर्म इति स्थितिः। कर्मण्यध्यापनं चैव याजनं च प्रतिग्रहः। सत्यं शान्तिस्तपः शौचं तस्य धर्मः सनातनः।।

svādhyāyo yajanaṃ dānaṃ tasya dharma iti sthitiḥ| karmaṇyadhyāpanaṃ caiva yājanaṃ ca pratigrahaḥ| satyaṃ śāntistapaḥ śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 13

विक्रयो रसधान्यानां ब्राह्मणस्य विगर्हितः। अनापदि च शूद्रान्नं वृषलीसङ्ग्रहस्तथा।।

vikrayo rasadhānyānāṃ brāhmaṇasya vigarhitaḥ| anāpadi ca śūdrānnaṃ vṛṣalīsaṅgrahastathā||

Verse 14

तप एव सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः। स तु धर्मार्थमुत्पन्नः पूर्वं धात्रा तपोबलात्।।

tapa eva sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ| sa tu dharmārthamutpannaḥ pūrvaṃ dhātrā tapobalāt||

Verse 15

तस्योपनयनं धर्मो नित्यं चोदकधारणम्। शास्त्रस्य श्रवणं धर्मो देवव्रतनिषेवणम्।।

tasyopanayanaṃ dharmo nityaṃ codakadhāraṇam| śāstrasya śravaṇaṃ dharmo devavrataniṣevaṇam||

Verse 16

अग्निकार्यं परो धर्मो नित्ययज्ञोपवीतिता। शूद्रान्नवर्जनं धर्मो धर्मः सत्पथसेवनम्। धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं परं तथा।।

agnikāryaṃ paro dharmo nityayajñopavītitā| śūdrānnavarjanaṃ dharmo dharmaḥ satpathasevanam| dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tathā||

Verse 17

गृहस्थस्य परो धर्मो गृहस्थाश्रमिणस्तथा। गृहसम्मार्जनं धर्म आलेपनविधिस्तथा।।

gṛhasthasya paro dharmo gṛhasthāśramiṇastathā| gṛhasammārjanaṃ dharma ālepanavidhistathā||

Verse 18

अतिथिप्रियता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम्। इष्टिर्वा पशुबन्धाश्च विधिपूर्वं परंतप।।

atithipriyatā dharmo dharmastretāgnidhāraṇam| iṣṭirvā paśubandhāśca vidhipūrvaṃ paraṃtapa||

Verse 19

दम्पत्योः समशीलत्वं धर्मो वै गृहमेधिनाम्। एवं द्विजन्मनो धर्मो गार्हस्थ्ये धर्मधारणम्।।

dampatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmo vai gṛhamedhinām| evaṃ dvijanmano dharmo gārhasthye dharmadhāraṇam||

Verse 20

यस्तु क्षत्रगतो धर्मस्त्वया देवि प्रयोदितः। तमहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता।।

yastu kṣatragato dharmastvayā devi prayoditaḥ| tamahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā||

Verse 21

क्षत्रियास्तु ततो देवि द्विजानां पालने स्मृताः। यदि निःक्षत्रियो लोको जगत्स्यादधरोत्तरम्।।

kṣatriyāstu tato devi dvijānāṃ pālane smṛtāḥ| yadi niḥkṣatriyo loko jagatsyādadharottaram||

Verse 22

रक्षणात्क्षत्रियैरेव जगद्भवति शाश्वतम्। तस्याप्यध्ययनं दानं यजनं धर्मतः स्मृतम्।।

rakṣaṇātkṣatriyaireva jagadbhavati śāśvatam| tasyāpyadhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharmataḥ smṛtam||

Verse 23

दीनानां रक्षणं चैव पापनामनुशासनम्। सतां सम्पोषणं चैव कर्मषण्मार्गजीवनम्।।

dīnānāṃ rakṣaṇaṃ caiva pāpanāmanuśāsanam| satāṃ sampoṣaṇaṃ caiva karmaṣaṇmārgajīvanam||

Verse 24

उत्साहः शस्त्रजीवित्वं तस्य धर्मः सनातनः। भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता।।

utsāhaḥ śastrajīvitvaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ| bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇyamoghatā||

Verse 25

सम्यग्गुणयुतो धर्मो धर्मः पौरहितक्रिया। व्यवहारस्थितिर्नित्यं गुणयुक्तो महीपतिः।।

samyagguṇayuto dharmo dharmaḥ paurahitakriyā| vyavahārasthitirnityaṃ guṇayukto mahīpatiḥ||

Verse 26

आर्तवित्तप्रदो राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्। एवं तैर्विहितः पूर्वैर्धर्मः कर्मविधानतः।।

ārtavittaprado rājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam| evaṃ tairvihitaḥ pūrvairdharmaḥ karmavidhānataḥ||

Verse 27

तथैव देवि वैश्याश्च लोकयात्राहिताः स्मृताः। अन्ये तानुपजीवन्ति प्रत्यक्षफलदा हि ते।।

tathaiva devi vaiśyāśca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ| anye tānupajīvanti pratyakṣaphaladā hi te||

Verse 28

यदि न स्युस्तथा वैश्या न भवेयुस्तथा परे। तेषामध्ययनं दानं गजनं धर्म उच्यते।।

yadi na syustathā vaiśyā na bhaveyustathā pare| teṣāmadhyayanaṃ dānaṃ gajanaṃ dharma ucyate||

Verse 29

वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा। अग्निहोत्रपरिस्पन्दास्त्रयो वर्णा द्विजातयः।।

vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣistathā| agnihotraparispandāstrayo varṇā dvijātayaḥ||

Verse 30

वाणिज्यं सत्पथे स्थानमातिथेयत्वमेव च। विप्राणां स्वागतन्यायो वैश्यधर्मः सनातनः।।

vāṇijyaṃ satpathe sthānamātitheyatvameva ca| viprāṇāṃ svāgatanyāyo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 31

तिलगन्धरसाश्चैव न विक्रेयाः कथञ्चन। वणिक्पथमुपासद्भिर्वैश्यैर्वैश्यपथि स्थितैः।।

tilagandharasāścaiva na vikreyāḥ kathañcana| vaṇikpathamupāsadbhirvaiśyairvaiśyapathi sthitaiḥ||

Verse 32

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम्। एवं ते विहिता देवि लोकयात्रा स्वयंभुवा।।

sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam| evaṃ te vihitā devi lokayātrā svayaṃbhuvā||

Verse 33

तथैव शूद्रा विहिताः सर्वधर्मप्रसाधकाः। शूद्राश्च यदि ते न स्युः कर्मकर्ता न विद्यते।।

tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharmaprasādhakāḥ| śūdrāśca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate||

Verse 34

त्रयः पूर्वे शूद्रमूलाः सर्वे कर्मकराः स्मृताः। ब्राह्मणादिषु शुश्रूषा दासधर्म इति स्मृतः।।

trayaḥ pūrve śūdramūlāḥ sarve karmakarāḥ smṛtāḥ| brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ||

Verse 35

वार्ता च कारुकर्माणि शिल्यं नाट्यं तथैव च। अहिंसकः शुभाचारो देवतद्विजवन्दकः।।

vārtā ca kārukarmāṇi śilyaṃ nāṭyaṃ tathaiva ca| ahiṃsakaḥ śubhācāro devatadvijavandakaḥ||

Verse 36

शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः स्वधर्मेणोपपद्यते। एवमादि तथाऽन्यच्च शूद्रधर्म इति स्मृतः।।

śūdro dharmaphalairiṣṭaiḥ svadharmeṇopapadyate| evamādi tathā'nyacca śūdradharma iti smṛtaḥ||

Verse 37

तेऽप्येवं विहिता लोके कर्मयोग्याः शुभानने।।

te'pyevaṃ vihitā loke karmayogyāḥ śubhānane||

Verse 38

एवं चतुर्णां वर्णानां वर्णलोकाः परत्र च। विहिताश्च तथा दृष्टा यथावद्धर्मचारिणि।।

evaṃ caturṇāṃ varṇānāṃ varṇalokāḥ paratra ca| vihitāśca tathā dṛṣṭā yathāvaddharmacāriṇi||

Verse 39

एष वर्णाश्रयो धर्मः कर्म चैव तदर्पणम्। कथितं श्रोतुकामायाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

eṣa varṇāśrayo dharmaḥ karma caiva tadarpaṇam| kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 40

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश नमस्ते वृषभध्वज। श्रोतुमिच्छाम्यहं देव धर्ममाश्रमिणां विभो।।

umovāca| bhagavandevadeveśa namaste vṛṣabhadhvaja| śrotumicchāmyahaṃ deva dharmamāśramiṇāṃ vibho||

Verse 41

महेश्वर उवाच। तथाऽऽश्रमगतं धर्मं शृणु देवि समाहिता। आश्रमाणां तु यो धर्मः क्रियते ब्रह्मवादिभिः।।

maheśvara uvāca| tathā''śramagataṃ dharmaṃ śṛṇu devi samāhitā| āśramāṇāṃ tu yo dharmaḥ kriyate brahmavādibhiḥ||

Verse 42

गृहस्थः प्रवरस्तेषां गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रितः। पञ्चयज्ञक्रियाशौचं दारतुष्टिरतन्द्रिता।।

gṛhasthaḥ pravarasteṣāṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritaḥ| pañcayajñakriyāśaucaṃ dāratuṣṭiratandritā||

Verse 43

ऋतुकालाभिगमनं दानयज्ञतपांसि च। अविप्रवासस्तस्येष्टः स्वाध्यायश्वाग्निपूर्वकम्।।

ṛtukālābhigamanaṃ dānayajñatapāṃsi ca| avipravāsastasyeṣṭaḥ svādhyāyaśvāgnipūrvakam||

Verse 44

अतिथीनामाभिमुख्यं शक्त्या चेष्टनिमन्त्रणम्। अनुग्रहश्च सर्वेषां मनोवाक्कायकर्मभिः।।

atithīnāmābhimukhyaṃ śaktyā ceṣṭanimantraṇam| anugrahaśca sarveṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ||

Verse 45

एवमादि शुभं चान्यत्कुर्यात्तद्वृत्तिमान्गृही। एवं सञ्चरतस्तस्य पुण्यलोका न संशयः।

evamādi śubhaṃ cānyatkuryāttadvṛttimāngṛhī| evaṃ sañcaratastasya puṇyalokā na saṃśayaḥ|

Verse 46

तथैव वानप्रस्थस्य धर्माः प्रोक्ताः सनातनाः।।

tathaiva vānaprasthasya dharmāḥ proktāḥ sanātanāḥ||

Verse 47

गृहवासं समुत्सृकज्य निश्चित्यैकमनाः शुभैः। वन्यैरेव तदाहारैः वर्तयेदिति च स्थितिः।।

gṛhavāsaṃ samutsṛkajya niścityaikamanāḥ śubhaiḥ| vanyaireva tadāhāraiḥ vartayediti ca sthitiḥ||

Verse 48

भूमिशय्या जटाश्मश्रुचर्मवल्कलधारणम्। देवतातिथिसत्कारो महाकृच्छ्राभिपूजनम्।।

bhūmiśayyā jaṭāśmaśrucarmavalkaladhāraṇam| devatātithisatkāro mahākṛcchrābhipūjanam||

Verse 49

अग्निहोत्रं त्रिषवणं नित्यं तस्य विधीयते। ब्रह्मचर्यं क्षमा शौचं तस्य धर्मः सनातनः। एवं स विगते प्राणे देवलोके महीयते।।

agnihotraṃ triṣavaṇaṃ nityaṃ tasya vidhīyate| brahmacaryaṃ kṣamā śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ| evaṃ sa vigate prāṇe devaloke mahīyate||

Verse 50

यतिधर्मास्तथा देवि गृहांस्त्यक्त्वा यतस्ततः। आकिञ्चन्यमनारम्भः सर्वतः शौचमार्जवम्।।

yatidharmāstathā devi gṛhāṃstyaktvā yatastataḥ| ākiñcanyamanārambhaḥ sarvataḥ śaucamārjavam||

Verse 51

सर्वत्र भैक्षचर्या च सर्वत्रैव विवासनम्। सदा ध्यानपरत्वं च देहशुद्धिः क्षमा दया। तत्वानुगतबुद्धित्वं तस्य धर्मविधिर्भवेत्।।

sarvatra bhaikṣacaryā ca sarvatraiva vivāsanam| sadā dhyānaparatvaṃ ca dehaśuddhiḥ kṣamā dayā| tatvānugatabuddhitvaṃ tasya dharmavidhirbhavet||

Verse 52

ब्रह्मचारी च यो देवि जन्मप्रभृति भिक्षितः। ब्रह्मचर्यपरो भूत्वा साधयेद्गुरुमात्मनः। सर्वकालेषु सर्वत्र गुरुपूजां समाचरेत्।।

brahmacārī ca yo devi janmaprabhṛti bhikṣitaḥ| brahmacaryaparo bhūtvā sādhayedgurumātmanaḥ| sarvakāleṣu sarvatra gurupūjāṃ samācaret||

Verse 53

भैक्षचर्याग्निकार्यं च सदा जलनिषेवणम्। स्वाध्यायः सततं तस्य एष धर्मः सनातनः।।

bhaikṣacaryāgnikāryaṃ ca sadā jalaniṣevaṇam| svādhyāyaḥ satataṃ tasya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 54

तस्य चेष्टा तु गुर्वर्थमाप्राणान्तमिति स्थितिः। गुरोरभावे तत्पुत्रे गुरुवद्वृत्तिमाचरेत्।।

tasya ceṣṭā tu gurvarthamāprāṇāntamiti sthitiḥ| gurorabhāve tatputre guruvadvṛttimācaret||

Verse 55

एवं सोप्यमलाँल्लोकान्ब्राह्मणः प्रतिपद्यते। एष ते कथितो देवि धर्मश्चाश्रमवासिनाम्।। ब्राह्मणोऽभिहिता शुचिः इति क.पाठः।।

evaṃ sopyamalā~llokānbrāhmaṇaḥ pratipadyate| eṣa te kathito devi dharmaścāśramavāsinām|| brāhmaṇo'bhihitā śuciḥ iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 56

चतुर्णामाश्रमो युक्तो लोक इत्येव विद्यते। कथितं ते समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

caturṇāmāśramo yukto loka ityeva vidyate| kathitaṃ te samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||