Adhyaya 207

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति स्वस्य श्मशानवासचन्द्रकलाधारणादेः कारणाभिधानम्।। 1 ।। उमोवाच। भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे वृषध्वज। आवासेषु विचित्रेषु रम्येषु च शुभेशु च।।

īśvareṇa pārvatīṃprati svasya śmaśānavāsacandrakalādhāraṇādeḥ kāraṇābhidhānam|| 1 || umovāca| bhagavansarvabhūteśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja| āvāseṣu vicitreṣu ramyeṣu ca śubheśu ca||

Verse 2

सत्सु चान्येषु भूतेषु श्मशाने रमसे कथम्। केशास्थिकलिले भीमे कपालशतसङ्कुले।।

satsu cānyeṣu bhūteṣu śmaśāne ramase katham| keśāsthikalile bhīme kapālaśatasaṅkule||

Verse 3

सृगालगृध्रम्पूर्णे शवधूमसमाकुले। चिताग्निविषमे घोरे गहने च भयानके।।

sṛgālagṛdhrampūrṇe śavadhūmasamākule| citāgniviṣame ghore gahane ca bhayānake||

Verse 4

एवं कलेवरक्षेत्रे दुर्दर्शे रमसे कथम्। एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि।।

evaṃ kalevarakṣetre durdarśe ramase katham| eṣa me saṃśayo deva tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 5

महादेव उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता। आवासार्थं पुरा देवि शुद्धान्वेषी शुचिस्मिते।।

mahādeva uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā| āvāsārthaṃ purā devi śuddhānveṣī śucismite||

Verse 6

नाध्यगच्छं चिरं कालं देशं शुचितमं शुभे। एष मेऽभिनिवेशोऽभूत्तस्मिन्काले प्रजापतिः।।

nādhyagacchaṃ ciraṃ kālaṃ deśaṃ śucitamaṃ śubhe| eṣa me'bhiniveśo'bhūttasminkāle prajāpatiḥ||

Verse 7

आकुलः सुमहाघोरः प्रादुरासीत्समन्ततः। सम्भूता भूतसृष्टिश्च घोरा लोकभयावहा।।

ākulaḥ sumahāghoraḥ prādurāsītsamantataḥ| sambhūtā bhūtasṛṣṭiśca ghorā lokabhayāvahā||

Verse 8

नानावर्णा विरूपाश्च तीक्ष्णदंष्ट्राः प्रहारिणः। पिशाचरक्षोवदनाः प्राणिनां प्राणहारिणः। इतश्चरन्ति निघ्नन्तः प्राणिनो भृशमेव च।।

nānāvarṇā virūpāśca tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ prahāriṇaḥ| piśācarakṣovadanāḥ prāṇināṃ prāṇahāriṇaḥ| itaścaranti nighnantaḥ prāṇino bhṛśameva ca||

Verse 9

एवं लोके प्राणिहीने क्षयं याते पितामहः। चिन्तयंस्तत्प्रतीकारं मां च शक्तं हि निग्रहे।।

evaṃ loke prāṇihīne kṣayaṃ yāte pitāmahaḥ| cintayaṃstatpratīkāraṃ māṃ ca śaktaṃ hi nigrahe||

Verse 10

एवं ज्ञात्वा ततो ब्रह्मा तस्मिन्कर्मण्योजयत्। तच्च प्राणिहितार्थं तु मयाऽप्यनुमतं प्रिये।।

evaṃ jñātvā tato brahmā tasminkarmaṇyojayat| tacca prāṇihitārthaṃ tu mayā'pyanumataṃ priye||

Verse 11

तस्मात्संरक्षिता देवि भूतेभ्यः प्राणिनो भयात्। अस्माच्छ्मशानान्मेध्यं तु नास्ति किञ्चिदनिन्दिते। निःसम्पातान्मनुष्याणां तस्माच्छुचितमं स्मृतं।।

tasmātsaṃrakṣitā devi bhūtebhyaḥ prāṇino bhayāt| asmācchmaśānānmedhyaṃ tu nāsti kiñcidanindite| niḥsampātānmanuṣyāṇāṃ tasmācchucitamaṃ smṛtaṃ||

Verse 12

भूतसृष्टिं च तां चाहं श्मशाने संन्यवेशयम्। तत्रस्थः सर्वभूतानां विनिहन्मि प्रिये भयम्।।

bhūtasṛṣṭiṃ ca tāṃ cāhaṃ śmaśāne saṃnyaveśayam| tatrasthaḥ sarvabhūtānāṃ vinihanmi priye bhayam||

Verse 13

न च भूतगणेनाहं विना वसितुमुत्सहे। तस्मान्मे सन्निवासाय श्मशाने रोचते मनः।।

na ca bhūtagaṇenāhaṃ vinā vasitumutsahe| tasmānme sannivāsāya śmaśāne rocate manaḥ||

Verse 14

मेध्यकामैर्द्विजैनित्यं मेध्यमित्यभिधीयते। आचरद्भिर्व्रतं नित्यं मोक्षकामैश्च सेव्यते।।

medhyakāmairdvijainityaṃ medhyamityabhidhīyate| ācaradbhirvrataṃ nityaṃ mokṣakāmaiśca sevyate||

Verse 15

स्थानं मे तत्र विहितं वीरस्थानमिति प्रिये। कपालशतसम्पूर्णमभिरूपं भयानकम्।।

sthānaṃ me tatra vihitaṃ vīrasthānamiti priye| kapālaśatasampūrṇamabhirūpaṃ bhayānakam||

Verse 16

मध्याह्ने सन्ध्ययोस्तत्र नक्षत्रे रुद्रदेवते। आयुष्कामैरशुद्धैर्वा न गन्तव्यमिति स्थितिः।।

madhyāhne sandhyayostatra nakṣatre rudradevate| āyuṣkāmairaśuddhairvā na gantavyamiti sthitiḥ||

Verse 17

मदन्येन न शक्यं हि निहन्तुं भूतजं भयम्। तत्रस्थोऽहं प्रजाः सर्वाः पालयामि दिनेदिने।।

madanyena na śakyaṃ hi nihantuṃ bhūtajaṃ bhayam| tatrastho'haṃ prajāḥ sarvāḥ pālayāmi dinedine||

Verse 18

मन्नियोगाद्भूतसङ्घा न च घ्नन्तीह कञ्चन। तांस्तु लोकहितार्ताय श्मशाने रमयान्महम्। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

manniyogādbhūtasaṅghā na ca ghnantīha kañcana| tāṃstu lokahitārtāya śmaśāne ramayānmaham| etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 19

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश त्रिनेत्र वृषभध्वज। पिङ्गलं विकृतं भाति रूपं ते तु भयानकम्।।

umovāca| bhagavandevadeveśa trinetra vṛṣabhadhvaja| piṅgalaṃ vikṛtaṃ bhāti rūpaṃ te tu bhayānakam||

Verse 20

भस्मदिग्धं विरूपाक्षं तीक्ष्णदंष्ट्रं जटाकुलम्। व्याघ्रोदरत्वक्संवीतं कपिलश्मश्रुसंततम्।।

bhasmadigdhaṃ virūpākṣaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ jaṭākulam| vyāghrodaratvaksaṃvītaṃ kapilaśmaśrusaṃtatam||

Verse 21

रौद्रं भयानकं घोरं शूलपट्टससंयुतम्। किमर्थं त्वीदृशं रूपं तन्मे शंसितुमर्हसि।।

raudraṃ bhayānakaṃ ghoraṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam| kimarthaṃ tvīdṛśaṃ rūpaṃ tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 22

महेश्वर उवाच। तदहं कथयिष्यामि शृणु तत्त्वं समाहिता। द्विविधो लौकिको भावः शीतमुष्णमिति प्रिये।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇu tattvaṃ samāhitā| dvividho laukiko bhāvaḥ śītamuṣṇamiti priye||

Verse 23

तयोर्हि ग्रसितं सर्वं सौम्याग्नेयमिदं जगत्।।

tayorhi grasitaṃ sarvaṃ saumyāgneyamidaṃ jagat||

Verse 24

सौम्यत्वं सततं विष्णौ मय्याग्नेयं प्रतिष्ठितम्। अनेन वपुषा नित्यं सर्वलोकान्बिभर्म्यहम्।।

saumyatvaṃ satataṃ viṣṇau mayyāgneyaṃ pratiṣṭhitam| anena vapuṣā nityaṃ sarvalokānbibharmyaham||

Verse 25

रौद्राकृतिं विरूपाक्षं शूलपट्टससंयुतम्। आग्नेयमिति मे रूपं देवि लोकहिते रतम्।।

raudrākṛtiṃ virūpākṣaṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam| āgneyamiti me rūpaṃ devi lokahite ratam||

Verse 26

यद्यहं विपरीतः स्यामेतत्त्यक्त्वा शुभानने। तदैव सर्वलोकानां विपरीतं प्रवर्तते।।

yadyahaṃ viparītaḥ syāmetattyaktvā śubhānane| tadaiva sarvalokānāṃ viparītaṃ pravartate||

Verse 27

तस्मान्मयेदं ध्रियते रूपं लोकहितैषिणा। इति ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

tasmānmayedaṃ dhriyate rūpaṃ lokahitaiṣiṇā| iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 28

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज। किमर्थं चन्द्ररेखा ते शिरोभागे विरोचते। श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavandevadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja| kimarthaṃ candrarekhā te śirobhāge virocate| śrotumicchāmyahaṃ deva tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 29

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्। पुराऽहं कारणाद्देवि कोपयुक्तः शुचिस्मिते। दक्षयज्ञवधार्याय भूतसङ्घैः समावृतः।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam| purā'haṃ kāraṇāddevi kopayuktaḥ śucismite| dakṣayajñavadhāryāya bhūtasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ||

Verse 30

तस्मिन्क्रतुवरे घोरे यज्ञभागनिमित्ततः। देवा विभ्रंशितास्ते वै येषां भागः क्रतौ कृतः।।

tasminkratuvare ghore yajñabhāganimittataḥ| devā vibhraṃśitāste vai yeṣāṃ bhāgaḥ kratau kṛtaḥ||

Verse 31

सोमस्तत्र मया देवि कुपितेन भृशार्दितः। पश्यंश्चानपराधी सन्पादङ्गुष्ठेन ताडितः।।

somastatra mayā devi kupitena bhṛśārditaḥ| paśyaṃścānaparādhī sanpādaṅguṣṭhena tāḍitaḥ||

Verse 32

तथापि विकृतेनाहं सामपूर्वं प्रसादितः। तन्मे चिन्तयतश्चासीत्पश्चात्तापः पुरा प्रिये।।

tathāpi vikṛtenāhaṃ sāmapūrvaṃ prasāditaḥ| tanme cintayataścāsītpaścāttāpaḥ purā priye||

Verse 33

तदाप्रभृति सोमं वै शिरसा धारयाम्यम्। एवं मे पापहानिस्तु भवेदिति मतिर्मम। तदाप्रभृति वै सोमो मूर्ध्नि संदृश्यते सदा।।

tadāprabhṛti somaṃ vai śirasā dhārayāmyam| evaṃ me pāpahānistu bhavediti matirmama| tadāprabhṛti vai somo mūrdhni saṃdṛśyate sadā||

Verse 34

नारद उवाच। एवं ब्रुवति देवेशे विस्मिताः परमर्षयः। वाग्भिः साञ्जलिमालाभिरभितुष्टुवुरीश्वरम्।।

nārada uvāca| evaṃ bruvati deveśe vismitāḥ paramarṣayaḥ| vāgbhiḥ sāñjalimālābhirabhituṣṭuvurīśvaram||

Verse 35

ऋषय ऊचुः। नमः शङ्कर सर्वेश नमः सर्वजगद्भुरो। नमो देवादिदेवाय नमः शशिकलाधर।।

ṛṣaya ūcuḥ| namaḥ śaṅkara sarveśa namaḥ sarvajagadbhuro| namo devādidevāya namaḥ śaśikalādhara||

Verse 36

नमो घोरतराद्धोर नमो रुद्राय शङ्कर। नमः शान्ततराच्छान्त नमश्चन्द्रस्य पालक।।

namo ghoratarāddhora namo rudrāya śaṅkara| namaḥ śāntatarācchānta namaścandrasya pālaka||

Verse 37

नमः सोमाय देवाय नमस्तुभ्यं चतुर्मुख। नमो भूतपते शंभो जह्नुकन्याम्बुशेखर।।

namaḥ somāya devāya namastubhyaṃ caturmukha| namo bhūtapate śaṃbho jahnukanyāmbuśekhara||

Verse 38

नमस्त्रिशूलहस्ताय पन्नगाभरणाय च। नमोस्तु विषमाक्षाय दक्षयज्ञप्रदाहक।।

namastriśūlahastāya pannagābharaṇāya ca| namostu viṣamākṣāya dakṣayajñapradāhaka||

Verse 39

नमोस्तु बहुनेत्राय लोकरक्षणतत्पर। अहो देवस्य महात्म्यमहो देवस्य वै कृपा। एवं धर्मपरत्वं च देवदेवस्य चार्हति।।

namostu bahunetrāya lokarakṣaṇatatpara| aho devasya mahātmyamaho devasya vai kṛpā| evaṃ dharmaparatvaṃ ca devadevasya cārhati||

Verse 40

एवं ब्रुवत्सु मुनिषु वचो देव्यब्रवीद्धरम्। सम्प्रीत्यर्थं मुनीनां सा क्षणज्ञा परमं हितम्।।

evaṃ bruvatsu muniṣu vaco devyabravīddharam| samprītyarthaṃ munīnāṃ sā kṣaṇajñā paramaṃ hitam||

Verse 41

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश सर्वलोकनमस्कृत। अस्यैव ऋषिसङ्घस्य मम च प्रियकाम्यया।।

umovāca| bhagavandevadeveśa sarvalokanamaskṛta| asyaiva ṛṣisaṅghasya mama ca priyakāmyayā||

Verse 42

वर्णाश्रमकृतं धर्मं वक्तुमर्हस्यशेषतः। न तृप्तिरस्ति देवेश श्रवणीयं हि ते वचः।।

varṇāśramakṛtaṃ dharmaṃ vaktumarhasyaśeṣataḥ| na tṛptirasti deveśa śravaṇīyaṃ hi te vacaḥ||

Verse 43

सधर्मचारिणी चेयं भक्ता चेयमिति प्रभो। वक्तुमर्हसि देवेश लोकानां हितकाम्यया। याथातथ्येन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि शंकर।।

sadharmacāriṇī ceyaṃ bhaktā ceyamiti prabho| vaktumarhasi deveśa lokānāṃ hitakāmyayā| yāthātathyena tatsarvaṃ vaktumarhasi śaṃkara||