Adhyaya 206

Verse 1

ईश्वरेण पार्वतींप्रति स्वस्य चतुर्मुखत्वस्य नीलकण्ठतायाः पिनाककार्मुकताया वृषभवाहनत्वस्य च कारणाभिधानम्।। 1 ।। नारद उवाच। क्षणज्ञा देवदेवस्य श्रोतुकामा प्रियं हितम्। उमादेवी महादेवमपृच्छत्पुनरेव तु।।

īśvareṇa pārvatīṃprati svasya caturmukhatvasya nīlakaṇṭhatāyāḥ pinākakārmukatāyā vṛṣabhavāhanatvasya ca kāraṇābhidhānam|| 1 || nārada uvāca| kṣaṇajñā devadevasya śrotukāmā priyaṃ hitam| umādevī mahādevamapṛcchatpunareva tu||

Verse 2

भगवन्देवदेवेश सर्वदेवनमस्कृत। चतुर्मुखो वै भगवानभवत्केन हेतुना।।

bhagavandevadeveśa sarvadevanamaskṛta| caturmukho vai bhagavānabhavatkena hetunā||

Verse 3

भगवन्केन ते वक्त्रमैन्द्रमद्भुतदर्शनम्। उत्तरं चापि भगवन्पश्चिमं शुभदर्शनम्। दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं जटिलावृतम्।।

bhagavankena te vaktramaindramadbhutadarśanam| uttaraṃ cāpi bhagavanpaścimaṃ śubhadarśanam| dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ jaṭilāvṛtam||

Verse 4

यथादृशं महाभाग श्रोतुमिच्छामि कारणम्। एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि।।

yathādṛśaṃ mahābhāga śrotumicchāmi kāraṇam| eṣa me saṃśayo deva tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 5

महादेव उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि भामिनि। पुराऽसुरो महाघोरौ लोकोद्वेगकरौ भृशम्।।

mahādeva uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi yattvamicchasi bhāmini| purā'suro mahāghorau lokodvegakarau bhṛśam||

Verse 6

सुन्दोपसुन्दनामानावासतुर्बलगर्वितौ। अशस्त्रवध्यौ बलिनौ परस्परहितैषिणौ।।

sundopasundanāmānāvāsaturbalagarvitau| aśastravadhyau balinau parasparahitaiṣiṇau||

Verse 7

तयोरेव विनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा। सर्वतः सारमुद्धृत्य तिलशो लोकपूजिता। तिलोत्तमेति विख्याता अप्सराः सा बभूव ह।।

tayoreva vināśāya nirmitā viśvakarmaṇā| sarvataḥ sāramuddhṛtya tilaśo lokapūjitā| tilottameti vikhyātā apsarāḥ sā babhūva ha||

Verse 8

देवकार्यं करिष्यन्ती हासभावसमन्विता। सा तपस्यन्तमागम्य रूपेणाप्रतिमा भुवि।।

devakāryaṃ kariṣyantī hāsabhāvasamanvitā| sā tapasyantamāgamya rūpeṇāpratimā bhuvi||

Verse 9

मया बहुमता चेयं देवकार्यं करिष्यति। इति मत्वा तदा चाहं कुर्वन्तीं मां प्रदक्षिणम्। तथैव तां दिदृक्षुश्च चतुर्वक्त्रोऽभवं प्रिये।।

mayā bahumatā ceyaṃ devakāryaṃ kariṣyati| iti matvā tadā cāhaṃ kurvantīṃ māṃ pradakṣiṇam| tathaiva tāṃ didṛkṣuśca caturvaktro'bhavaṃ priye||

Verse 10

ऐन्द्रं मुखमिदं पूर्वं तपश्चर्यापरं सदा। दक्षिणं मे मुखं दिव्यं रौद्रं संहरति प्रजाः।।

aindraṃ mukhamidaṃ pūrvaṃ tapaścaryāparaṃ sadā| dakṣiṇaṃ me mukhaṃ divyaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ||

Verse 11

लोककार्यपरं नित्यं पश्चिमं मे मुखं प्रिये। वेदानधीते सततमद्भुतं चोत्तरं मुखम्। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

lokakāryaparaṃ nityaṃ paścimaṃ me mukhaṃ priye| vedānadhīte satatamadbhutaṃ cottaraṃ mukham| etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 12

उमोवाच। भगवञ्श्रोतुमिच्छामि शूलपाणे वरप्रद। किमर्थं नीलता कण्ठे भाति बर्हिनिभा तव।।

umovāca| bhagavañśrotumicchāmi śūlapāṇe varaprada| kimarthaṃ nīlatā kaṇṭhe bhāti barhinibhā tava||

Verse 13

महेश्वर उवात। एतत्ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता।।

maheśvara uvāta| etatte kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā||

Verse 14

पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थं सुरासुरैः। बलवद्भिर्विमथितश्चिरकालं महोदधिः।।

purā yugāntare yatnādamṛtārthaṃ surāsuraiḥ| balavadbhirvimathitaścirakālaṃ mahodadhiḥ||

Verse 15

रज्जुना नागराजेन मथ्यमाने महोदधौ। विषं तत्र समुद्भूतं सर्वलोकविनाशनम्।।

rajjunā nāgarājena mathyamāne mahodadhau| viṣaṃ tatra samudbhūtaṃ sarvalokavināśanam||

Verse 16

तद्दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे तदा विमनसोऽभवन्। ग्रस्तं हि तन्मया देवि लोकानां हितकारणात्।।

taddṛṣṭvā vibudhāḥ sarve tadā vimanaso'bhavan| grastaṃ hi tanmayā devi lokānāṃ hitakāraṇāt||

Verse 17

तत्कृता नीलता चासीत्कण्ठे बर्हिनिभा शुभे। तदाप्रभृति चैवाहं नीलकण्ठ इति स्मृतः। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

tatkṛtā nīlatā cāsītkaṇṭhe barhinibhā śubhe| tadāprabhṛti caivāhaṃ nīlakaṇṭha iti smṛtaḥ| etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 18

उमोवाच। नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सर्वलोकसुखावह। बहूनामायुधानां त्वं पिनाकं धर्मुमिच्छसि। किमर्थं देवदेवेश तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| nīlakaṇṭha namaste'stu sarvalokasukhāvaha| bahūnāmāyudhānāṃ tvaṃ pinākaṃ dharmumicchasi| kimarthaṃ devadeveśa tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 19

महेश्वर उवाच। शस्त्रागमं ते वक्ष्यामि शृणु धर्म्यं शुचिस्मिते। युगान्तरे महादेवि कण्वो नाम महामुनिः।।

maheśvara uvāca| śastrāgamaṃ te vakṣyāmi śṛṇu dharmyaṃ śucismite| yugāntare mahādevi kaṇvo nāma mahāmuniḥ||

Verse 20

स हि दिव्यां तपश्चर्यां कर्तुमेवोपचक्रमे। तथा तस्य तपो घोरं चरतः कालपर्ययात्। वल्मीकं पुनरुद्भूतं तस्यैव शिरसि प्रिये।।

sa hi divyāṃ tapaścaryāṃ kartumevopacakrame| tathā tasya tapo ghoraṃ carataḥ kālaparyayāt| valmīkaṃ punarudbhūtaṃ tasyaiva śirasi priye||

Verse 21

वेणुर्वल्मीकसंयोगान्मूर्ध्नि तस्य बभूव ह। धरमाणश्च तत्सर्वं तपश्चर्यां तथाऽकरोत्।।

veṇurvalmīkasaṃyogānmūrdhni tasya babhūva ha| dharamāṇaśca tatsarvaṃ tapaścaryāṃ tathā'karot||

Verse 22

तस्मै ब्रह्मा वरं दातुं जगाम तपसार्चितः। दत्त्वा तस्मै वरं देवो वेणुं दृष्ट्वा त्वचिन्तयत्।।

tasmai brahmā varaṃ dātuṃ jagāma tapasārcitaḥ| dattvā tasmai varaṃ devo veṇuṃ dṛṣṭvā tvacintayat||

Verse 23

लोककार्यं समुद्दिश्य वेणुनाऽनेन भामिनि। चिन्तयित्वा तमादाय कार्मुकार्थे न्ययोजयत्।।

lokakāryaṃ samuddiśya veṇunā'nena bhāmini| cintayitvā tamādāya kārmukārthe nyayojayat||

Verse 24

विष्णोर्मम च सामर्थ्यं ज्ञात्वा लोकपितामहः। धनुषी द्वे तदा प्रादाद्विष्णवे च ममैव च।।

viṣṇormama ca sāmarthyaṃ jñātvā lokapitāmahaḥ| dhanuṣī dve tadā prādādviṣṇave ca mamaiva ca||

Verse 25

पिनाकं नाम मे चापं शार्ङ्गं नाम हरेर्धनुः। तृतीयमवशेषेण गाण्डीवमभवद्धनुः।।

pinākaṃ nāma me cāpaṃ śārṅgaṃ nāma harerdhanuḥ| tṛtīyamavaśeṣeṇa gāṇḍīvamabhavaddhanuḥ||

Verse 26

तच्च सोमाय निर्दिश्य ब्रह्मा लोकं गतः पुनः। एतत्ते सर्वमाख्यातं शस्त्रागममनिन्दिते।।

tacca somāya nirdiśya brahmā lokaṃ gataḥ punaḥ| etatte sarvamākhyātaṃ śastrāgamamanindite||

Verse 27

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश पिनाकपरमप्रिय। वाहनेषु तथाऽन्येषु सत्सु भूतपते तव।।

umovāca| bhagavandevadeveśa pinākaparamapriya| vāhaneṣu tathā'nyeṣu satsu bhūtapate tava||

Verse 28

अयं तु वृषभः कस्माद्वाहनं स यथाऽभवत्। एष मे सशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि।।

ayaṃ tu vṛṣabhaḥ kasmādvāhanaṃ sa yathā'bhavat| eṣa me saśayo deva tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 29

महादेव उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि वाहनं स यथाऽभवत्।।

mahādeva uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi vāhanaṃ sa yathā'bhavat||

Verse 30

आदिसर्गे पुरा गावः श्वेतवर्णाः शुचिस्मिते। बलसंहनना गावो दर्पयुक्ताश्चरन्ति ताः।।

ādisarge purā gāvaḥ śvetavarṇāḥ śucismite| balasaṃhananā gāvo darpayuktāścaranti tāḥ||

Verse 31

अहं तु तप आतिष्ठं तस्मिन्काले शुभानने। एकपादश्चोर्ध्वबाहुर्लोकार्थं हिमवद्गिरौ।।

ahaṃ tu tapa ātiṣṭhaṃ tasminkāle śubhānane| ekapādaścordhvabāhurlokārthaṃ himavadgirau||

Verse 32

गावो मे पार्श्वमागम्य दर्पोत्सिक्ताः समन्ततः। स्थानभ्रंशं तदा देवि चक्रिरे बहुशस्तदा।।

gāvo me pārśvamāgamya darpotsiktāḥ samantataḥ| sthānabhraṃśaṃ tadā devi cakrire bahuśastadā||

Verse 33

अपचारेण वै तासां मनःक्षोभोऽभवन्मम। तस्माद्दग्धा यदा गावो रोषाविष्टेन चेतसा।।

apacāreṇa vai tāsāṃ manaḥkṣobho'bhavanmama| tasmāddagdhā yadā gāvo roṣāviṣṭena cetasā||

Verse 34

तस्मिंस्तु व्यसने घोरे वर्तमाने पशून्प्रति। अनेन वृषभेणाहं शमितः सम्प्रसादनैः।।

tasmiṃstu vyasane ghore vartamāne paśūnprati| anena vṛṣabheṇāhaṃ śamitaḥ samprasādanaiḥ||

Verse 35

तदाप्रभृति शान्ताश्च वर्णभेदत्वमागताः। श्वेतोऽयं वृषभो देवि पूर्वसंस्कारसंयुतः। वाहनत्वे ध्वजत्वे मे तदाप्रभृति योजितः।।

tadāprabhṛti śāntāśca varṇabhedatvamāgatāḥ| śveto'yaṃ vṛṣabho devi pūrvasaṃskārasaṃyutaḥ| vāhanatve dhvajatve me tadāprabhṛti yojitaḥ||

Verse 36

तस्मान्मे गोपतित्वं च देवैर्गोभिश्च कल्पितम्। प्रसन्नश्चाभवं देवि तदा गोपतितां गतः।।

tasmānme gopatitvaṃ ca devairgobhiśca kalpitam| prasannaścābhavaṃ devi tadā gopatitāṃ gataḥ||