Adhyaya 205

Verse 1

नारदेन कृष्णंप्रति उमामहेश्वरसंवदानुवादारम्भः।। 1 ।। नानामुनिगणाकीर्णहिमवत्तटमुपविष्टे महादेवे तत्पृष्ठभागमुपागतया पार्वत्या क्रीडार्थं स्वपाणिभ्यां तदीयनयनद्वयपिधानम्।। 2 ।। तदा जगत आन्ध्यप्राप्तौ देवेन स्वललाटे तृतीयनेत्रसर्जनम्।। 3 ।। तत्तेजसा निर्दग्धे गिरौ देवीप्रार्थनया देवेन पुनर्गिरेरुज्जीवनम्।। 4 ।। नारद उवाच। भगवंस्तीर्थयात्रार्थं तथैव चरता मया। दिव्यमद्भुतसङ्काशं दृष्टं हैमवतं वनम्।।

nāradena kṛṣṇaṃprati umāmaheśvarasaṃvadānuvādārambhaḥ|| 1 || nānāmunigaṇākīrṇahimavattaṭamupaviṣṭe mahādeve tatpṛṣṭhabhāgamupāgatayā pārvatyā krīḍārthaṃ svapāṇibhyāṃ tadīyanayanadvayapidhānam|| 2 || tadā jagata āndhyaprāptau devena svalalāṭe tṛtīyanetrasarjanam|| 3 || tattejasā nirdagdhe girau devīprārthanayā devena punargirerujjīvanam|| 4 || nārada uvāca| bhagavaṃstīrthayātrārthaṃ tathaiva caratā mayā| divyamadbhutasaṅkāśaṃ dṛṣṭaṃ haimavataṃ vanam||

Verse 2

नानावृक्षसमायुक्तं नानापक्षिगणैर्वृतम्। नानरत्नगणाकीर्णं नानाभावसमन्वितम्।।

nānāvṛkṣasamāyuktaṃ nānāpakṣigaṇairvṛtam| nānaratnagaṇākīrṇaṃ nānābhāvasamanvitam||

Verse 3

दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम्। दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यगन्धेन वासितम्।।

divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam| divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyagandhena vāsitam||

Verse 4

सिद्धचारणसंघातैर्भूतसङ्घैर्निषेवितम्। वरिष्ठाप्सरसाकीर्णं नागगन्धर्वसङ्कुलम्।।

siddhacāraṇasaṃghātairbhūtasaṅghairniṣevitam| variṣṭhāpsarasākīrṇaṃ nāgagandharvasaṅkulam||

Verse 5

मृदङ्गमुरजोद्धुष्टं शङ्खवीणाभिनादितम्। नृत्यद्भिर्भूतसङ्घैश्च सर्वतस्त्वभिशोभितम्।।

mṛdaṅgamurajoddhuṣṭaṃ śaṅkhavīṇābhināditam| nṛtyadbhirbhūtasaṅghaiśca sarvatastvabhiśobhitam||

Verse 6

नानारूपैर्विरूपैश्च भीमरूपैर्भयानकैः। सिंहव्याघ्रोरगमृगैर्बिडालवदनैस्तथा।।

nānārūpairvirūpaiśca bhīmarūpairbhayānakaiḥ| siṃhavyāghroragamṛgairbiḍālavadanaistathā||

Verse 7

स्वरोष्ट्रद्वीपिवदनैर्गजवक्त्रैस्तथैव च। उलूकश्येनवदनैः काकगृध्रमुखैस्तथा।।

svaroṣṭradvīpivadanairgajavaktraistathaiva ca| ulūkaśyenavadanaiḥ kākagṛdhramukhaistathā||

Verse 8

एवं बहुविधाकारैर्भूतसङ्घैर्भृशाकुलम्। नानद्यमानं बहुधा हरपारिषदैर्भृशम्।।

evaṃ bahuvidhākārairbhūtasaṅghairbhṛśākulam| nānadyamānaṃ bahudhā harapāriṣadairbhṛśam||

Verse 9

घोररूपं सुदुर्दर्शं रक्षोगणशतैर्वृतम्। समाजं तद्वने दृष्टं मया भूतपतेः पुरा।।

ghorarūpaṃ sudurdarśaṃ rakṣogaṇaśatairvṛtam| samājaṃ tadvane dṛṣṭaṃ mayā bhūtapateḥ purā||

Verse 10

प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवगन्धर्वनादितम्। प्रथमे वर्षरात्रे तु मेघसङ्घनिनादितम्।।

pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ devagandharvanāditam| prathame varṣarātre tu meghasaṅghanināditam||

Verse 11

नानाबर्हिणसंघुष्टं गजयूथसमाकुलम्। षट्पदैरुपगीतं च प्रथमे मासि माधवे।।

nānābarhiṇasaṃghuṣṭaṃ gajayūthasamākulam| ṣaṭpadairupagītaṃ ca prathame māsi mādhave||

Verse 12

उत्क्रोशत्क्रौञ्चकुररैः सारसैर्जीवजीवकैः। मत्ताभिः परपुष्टाभिः कूजन्तीभिः समाकुलम्।।

utkrośatkrauñcakuraraiḥ sārasairjīvajīvakaiḥ| mattābhiḥ parapuṣṭābhiḥ kūjantībhiḥ samākulam||

Verse 13

उत्तमावाससङ्काशं भीमरूपतरं ततः। द्रष्टुं भवति धर्मस्य धर्मभागिजनस्य च।।

uttamāvāsasaṅkāśaṃ bhīmarūpataraṃ tataḥ| draṣṭuṃ bhavati dharmasya dharmabhāgijanasya ca||

Verse 14

ये चोध्वरेतसः सिद्धास्तत्रतत्र समागताः। मार्ताण्डरश्मिसञ्चारा विश्वेदेवगणास्तथा।।

ye codhvaretasaḥ siddhāstatratatra samāgatāḥ| mārtāṇḍaraśmisañcārā viśvedevagaṇāstathā||

Verse 15

तथा नागास्तथा दिव्या लोकपाला हुताशनाः। वाताश्च सर्वे चायान्ति दिव्यपुष्पसमाकुलाः।।

tathā nāgāstathā divyā lokapālā hutāśanāḥ| vātāśca sarve cāyānti divyapuṣpasamākulāḥ||

Verse 16

किरन्तः सर्वपुष्पाणि किरन्तोऽद्भुतदर्शनाः। ओषध्यः प्रज्वलन्त्यश्च द्योतयन्त्यो दिशो दश।।

kirantaḥ sarvapuṣpāṇi kiranto'dbhutadarśanāḥ| oṣadhyaḥ prajvalantyaśca dyotayantyo diśo daśa||

Verse 17

विहगाश्च मुदा युक्ता नृत्यन्ति च नदन्ति च। ततः समन्ततस्तत्र दिव्या दिव्यजनप्रियाः।।

vihagāśca mudā yuktā nṛtyanti ca nadanti ca| tataḥ samantatastatra divyā divyajanapriyāḥ||

Verse 18

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते। पर्यङ्क इव बभ्राज उपविष्टो महाद्युतिः।।

tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite| paryaṅka iva babhrāja upaviṣṭo mahādyutiḥ||

Verse 19

व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरच्छदः। व्यालयज्ञोपवीतश्च लोहितान्त्रविभूषितः।।

vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottaracchadaḥ| vyālayajñopavītaśca lohitāntravibhūṣitaḥ||

Verse 20

हरिश्मश्रुजटो भीमो भयकर्ताऽमरद्विषाम्। भयहेतुरभक्तानां भक्तानामभयङ्करः।।

hariśmaśrujaṭo bhīmo bhayakartā'maradviṣām| bhayaheturabhaktānāṃ bhaktānāmabhayaṅkaraḥ||

Verse 21

किन्नरैर्देवगन्धर्वैः स्तूयमानस्ततस्ततः। ऋषिभिश्चाप्सरोभिश्च सर्वतश्चैव शोभितः।।

kinnarairdevagandharvaiḥ stūyamānastatastataḥ| ṛṣibhiścāpsarobhiśca sarvataścaiva śobhitaḥ||

Verse 22

तत्र भूतपतेः स्थानं देवदानवसङ्कुलम्। सर्वतेजोमयं भूम्ना लोकपालनिषेवितम्।।

tatra bhūtapateḥ sthānaṃ devadānavasaṅkulam| sarvatejomayaṃ bhūmnā lokapālaniṣevitam||

Verse 23

महोरगसमाकीर्णं सर्वेषां रोमहर्षणम्। भीमरूपमनिर्देश्यमप्रधृष्यतमं विभोः।।

mahoragasamākīrṇaṃ sarveṣāṃ romaharṣaṇam| bhīmarūpamanirdeśyamapradhṛṣyatamaṃ vibhoḥ||

Verse 24

तत्र भूतपतिं देवमासीनं शिखरोत्तमे। ऋषयो भूतसङ्घाश्च प्रणम्य शिरसा हरम्। गीर्भिः परमशुद्धाभिस्तुष्टुवुस्च मनोहरम्।।

tatra bhūtapatiṃ devamāsīnaṃ śikharottame| ṛṣayo bhūtasaṅghāśca praṇamya śirasā haram| gīrbhiḥ paramaśuddhābhistuṣṭuvusca manoharam||

Verse 25

विमुक्ताश्चैव पापेभ्यो बभूवुर्विगतज्वराः। ऋषयो बालकिल्याश्च तथा विप्रर्षयश्च ये।।

vimuktāścaiva pāpebhyo babhūvurvigatajvarāḥ| ṛṣayo bālakilyāśca tathā viprarṣayaśca ye||

Verse 26

अयोनिजा योनिजाश्च तपःसिद्धा महर्षयः। ततस्तं देवदेवेशं भगवन्तमुपासते।

ayonijā yonijāśca tapaḥsiddhā maharṣayaḥ| tatastaṃ devadeveśaṃ bhagavantamupāsate|

Verse 27

ततस्तस्मिन्क्षणे देवी भूतस्त्रीगणसंवृता। हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतचारिणी।।

tatastasminkṣaṇe devī bhūtastrīgaṇasaṃvṛtā| haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī||

Verse 28

काञ्चनं कलशं गृह्य सर्वतीर्थाम्बुपूरितम्। पुष्पवृष्ट्याऽभिवर्षन्ती दिव्यगन्धसमावृता।।

kāñcanaṃ kalaśaṃ gṛhya sarvatīrthāmbupūritam| puṣpavṛṣṭyā'bhivarṣantī divyagandhasamāvṛtā||

Verse 29

सरिद्वराभिः सर्वाभिः पृष्ठतोऽनुगता वरा। सेवितुं भगवत्पार्श्वमाजगाम शुचिस्मिता।।

saridvarābhiḥ sarvābhiḥ pṛṣṭhato'nugatā varā| sevituṃ bhagavatpārśvamājagāma śucismitā||

Verse 30

आगम्य तु गिरेः पुत्री देवदेवस्य चान्तिकम्। मनःप्रियं चिकीर्षन्ती क्रीडार्थं शङ्करान्तिके।।

āgamya tu gireḥ putrī devadevasya cāntikam| manaḥpriyaṃ cikīrṣantī krīḍārthaṃ śaṅkarāntike||

Verse 31

मनोहराभ्यां पाणिभ्यां हरनेत्रे पिधाय तु। अवेक्ष्य हृष्टा स्वगणान्स्मयन्ती पृष्ठतः स्थिता।।

manoharābhyāṃ pāṇibhyāṃ haranetre pidhāya tu| avekṣya hṛṣṭā svagaṇānsmayantī pṛṣṭhataḥ sthitā||

Verse 32

देव्या चान्धीकृते देवे कश्मलं समपद्यत। निमीलिते भूतपतौ नष्टचन्द्रार्कतारकम्।।

devyā cāndhīkṛte deve kaśmalaṃ samapadyata| nimīlite bhūtapatau naṣṭacandrārkatārakam||

Verse 33

निःस्वाध्यायवषट्कारं तमसा चाभिसंवृतम्। विषण्णं भयवित्रस्तं जगदासीद्भयाकुलम्।।

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ tamasā cābhisaṃvṛtam| viṣaṇṇaṃ bhayavitrastaṃ jagadāsīdbhayākulam||

Verse 34

हाहाकारमृषीणां च लोकानामभवत्तदा। तमोभिभूते सम्भ्रान्ते लोके जीवनसंक्षये।।

hāhākāramṛṣīṇāṃ ca lokānāmabhavattadā| tamobhibhūte sambhrānte loke jīvanasaṃkṣaye||

Verse 35

तृतीयं चास्य सम्भूतं ललाटे नेत्रमायतम्। द्वादशादित्यसङ्काशं लोकान्भासाऽवभासयत्।।

tṛtīyaṃ cāsya sambhūtaṃ lalāṭe netramāyatam| dvādaśādityasaṅkāśaṃ lokānbhāsā'vabhāsayat||

Verse 36

तत्रक तेनाग्निना तेन युगान्ताग्निनिभेन वै। अदह्यत गिरिः सर्वो हिमवानग्रतः स्थितः।।

tatraka tenāgninā tena yugāntāgninibhena vai| adahyata giriḥ sarvo himavānagrataḥ sthitaḥ||

Verse 37

दह्यमाने गिरौ तस्मिन्मृगपक्षिसमाकुले। सविद्याधरगन्धर्वे दिव्यौषधसमाकुले।।

dahyamāne girau tasminmṛgapakṣisamākule| savidyādharagandharve divyauṣadhasamākule||

Verse 38

ततो गिरिसुता चापि विस्मयोत्फुल्ललोचना। बभूव च जगत्सर्वं तथा विस्मयसंयुतम्।।

tato girisutā cāpi vismayotphullalocanā| babhūva ca jagatsarvaṃ tathā vismayasaṃyutam||

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां देवदानवरक्षसाम्। नेत्रजेनाग्निना तेन दग्ध एव नगोत्तमः।।

paśyatāmeva sarveṣāṃ devadānavarakṣasām| netrajenāgninā tena dagdha eva nagottamaḥ||

Verse 40

तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलपुत्री सविक्लवा। पितुः सम्मानमिच्छन्ती पपात भुवि पादूयोः।।

taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailaputrī saviklavā| pituḥ sammānamicchantī papāta bhuvi pādūyoḥ||

Verse 41

तं दृष्ट्वा देवदेवेशो देव्या दुःखमनुत्तमम्। हैमवत्याः प्रियार्थं च गिरिं पुनरवैक्षत।।

taṃ dṛṣṭvā devadeveśo devyā duḥkhamanuttamam| haimavatyāḥ priyārthaṃ ca giriṃ punaravaikṣata||

Verse 42

दृष्टमात्रे भगवता सौम्ययुक्तेन चेतसा। क्षणेन हिमवाञ्शैलः प्रकृतिस्थोऽभवत्पुनः।।

dṛṣṭamātre bhagavatā saumyayuktena cetasā| kṣaṇena himavāñśailaḥ prakṛtistho'bhavatpunaḥ||

Verse 43

हृष्टपुष्टविहङ्गैश्च प्रफुल्लद्रुमकाननः। सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रीतियुक्तैः समाकुलः।।

hṛṣṭapuṣṭavihaṅgaiśca praphulladrumakānanaḥ| siddhacāraṇasaṅghaiśca prītiyuktaiḥ samākulaḥ||

Verse 44

पितरं प्रकृतिस्थं च दृष्ट्वा हैमवती भृशम्। अभवत्प्रीतिसंयुक्ता मुदितात्र पिनाकिनम्।।

pitaraṃ prakṛtisthaṃ ca dṛṣṭvā haimavatī bhṛśam| abhavatprītisaṃyuktā muditātra pinākinam||

Verse 45

देवी विस्मयसंयुक्ता प्रष्टुकामा महेश्वरम्। हितार्तं सर्वलोकानां प्रजानां हितकाम्यया। देवदेवं महादेवी बभाषेदं वचोऽर्थवत्।।

devī vismayasaṃyuktā praṣṭukāmā maheśvaram| hitārtaṃ sarvalokānāṃ prajānāṃ hitakāmyayā| devadevaṃ mahādevī babhāṣedaṃ vaco'rthavat||

Verse 46

भगवन्देवदेवेश शूलपाणे महाद्युते। विस्मयो मे महाञ्जातस्तस्मिन्नेत्राग्निसम्भवे।।

bhagavandevadeveśa śūlapāṇe mahādyute| vismayo me mahāñjātastasminnetrāgnisambhave||

Verse 47

किमर्थं देवदेवेश ललाटेऽस्मिन्प्रकाशते। अतिसूर्याग्निसङ्काशं तृतीयं नेत्रमायतम्।।

kimarthaṃ devadeveśa lalāṭe'sminprakāśate| atisūryāgnisaṅkāśaṃ tṛtīyaṃ netramāyatam||

Verse 48

नेत्राग्निना तु महता निर्दग्धो हिमवानसौ। पुनः संदृष्टमात्रस्तु प्रकृतिस्थः पिता मम।।

netrāgninā tu mahatā nirdagdho himavānasau| punaḥ saṃdṛṣṭamātrastu prakṛtisthaḥ pitā mama||

Verse 49

एष मे संशयो देव हृदि मे सम्प्रवर्तते। देवदेव नमस्तुभ्यं तन्मे संसितुमर्हसि।।

eṣa me saṃśayo deva hṛdi me sampravartate| devadeva namastubhyaṃ tanme saṃsitumarhasi||

Verse 50

नारद उवाच। एवमुक्तस्तया देव्या प्रीयमाणोऽब्रवीद्भवः। स्थाने संशयितुं देवि धर्मज्ञे प्रियभाषिणि।।

nārada uvāca| evamuktastayā devyā prīyamāṇo'bravīdbhavaḥ| sthāne saṃśayituṃ devi dharmajñe priyabhāṣiṇi||

Verse 51

त्वदृते मां हि वै प्रष्टुं न शक्यं केन चेत्प्रिये। प्रकाशं यदि वा गुह्यं प्रियार्थं प्रब्रवीम्यहम्।।

tvadṛte māṃ hi vai praṣṭuṃ na śakyaṃ kena cetpriye| prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ priyārthaṃ prabravīmyaham||

Verse 52

शृणु तत्सर्वमकिलमस्यां संसदि भामिनि। सर्वेषामेव लोकानां कूटस्थं विद्धि मां प्रिये।।

śṛṇu tatsarvamakilamasyāṃ saṃsadi bhāmini| sarveṣāmeva lokānāṃ kūṭasthaṃ viddhi māṃ priye||

Verse 53

मदधीनास्त्रयो लोका यथा विष्णौ तथा मयि। स्रष्टा विष्णुरहं गोप्ता इत्येतद्विद्धि भामिनि।।

madadhīnāstrayo lokā yathā viṣṇau tathā mayi| sraṣṭā viṣṇurahaṃ goptā ityetadviddhi bhāmini||

Verse 54

तस्माद्यदा मां स्पृशति शुभं वा यदि वेतरत्। तथैवेदं जगत्सर्वं तत्तद्भवति शोभने।।

tasmādyadā māṃ spṛśati śubhaṃ vā yadi vetarat| tathaivedaṃ jagatsarvaṃ tattadbhavati śobhane||

Verse 55

एतद्गुह्यमजानन्त्या त्वया बाल्यादनिन्दिते। मन्नेत्रे पिहिते देवि क्रीडनार्थं दृढव्रते।।

etadguhyamajānantyā tvayā bālyādanindite| mannetre pihite devi krīḍanārthaṃ dṛḍhavrate||

Verse 56

तत्कृते नष्टचन्द्रार्कं जगदासीद्भयाकुलम्। नष्टादित्ये तमोभूते लोके गिरिसुते प्रिये।।

tatkṛte naṣṭacandrārkaṃ jagadāsīdbhayākulam| naṣṭāditye tamobhūte loke girisute priye||

Verse 57

तृतीयं लोचनं सृष्टं लोकं संरक्षितुं मया। कथितं संशयस्थानं निर्विशङ्का भव प्रिये।।

tṛtīyaṃ locanaṃ sṛṣṭaṃ lokaṃ saṃrakṣituṃ mayā| kathitaṃ saṃśayasthānaṃ nirviśaṅkā bhava priye||