Adhyaya 203

Verse 1

कृष्णेन पुत्रार्थं कैलासे तपश्चरणम्।। 1 ।। तत्र कृष्णदर्शनाय नारदादीनामागमनम्।। 2 ।। कृष्णेन स्वमुखनिःसृताग्निना तत्पर्वतस्य भस्मीकरणम्।। 3 ।। तथा पुनः प्रसन्नदृष्ट्या गिरेरुज्जीवनम्।। 4 ।। तथा नारदादीन्प्रति तत्कारणकथनम्।। 5 ।। भीष्म उवाच। अयं नारायणः श्रीमान्पुत्रार्थे व्रतकाङ्क्षया। दीक्षितोऽभून्महाबाहुः पुरा द्वादशवार्षिकम्।।

kṛṣṇena putrārthaṃ kailāse tapaścaraṇam|| 1 || tatra kṛṣṇadarśanāya nāradādīnāmāgamanam|| 2 || kṛṣṇena svamukhaniḥsṛtāgninā tatparvatasya bhasmīkaraṇam|| 3 || tathā punaḥ prasannadṛṣṭyā girerujjīvanam|| 4 || tathā nāradādīnprati tatkāraṇakathanam|| 5 || bhīṣma uvāca| ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmānputrārthe vratakāṅkṣayā| dīkṣito'bhūnmahābāhuḥ purā dvādaśavārṣikam||

Verse 2

दीक्षितं केशवं द्रष्टुमभिजग्मुर्महर्षयः। सेवित्वा च महात्मानः प्रीयमाणं जनार्दनम्।।

dīkṣitaṃ keśavaṃ draṣṭumabhijagmurmaharṣayaḥ| sevitvā ca mahātmānaḥ prīyamāṇaṃ janārdanam||

Verse 3

नारदः पर्वतश्चैव कृष्णद्वैपायनस्तथा। देवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च। जमदग्निश्च राजेन्द्र धौम्यो वाल्मीकिरेव च।।

nāradaḥ parvataścaiva kṛṣṇadvaipāyanastathā| devalaḥ kāśyapaścaiva hastikāśyapa eva ca| jamadagniśca rājendra dhaumyo vālmīkireva ca||

Verse 4

अपरेऽपि तपःसिद्धाः सत्यव्रतपरायणाः। शिष्यैरनुगताः सर्वे ब्रह्मविद्भिरकल्मषैः।।

apare'pi tapaḥsiddhāḥ satyavrataparāyaṇāḥ| śiṣyairanugatāḥ sarve brahmavidbhirakalmaṣaiḥ||

Verse 5

केशवस्तानभिगतान्प्रीत्या सम्परिगृह्य च। तेषामतिथिसत्कारं पूजनार्थं कुलोचितम्। देवकीतनयो हृष्टो देवतुल्यमकल्पयत्।।

keśavastānabhigatānprītyā samparigṛhya ca| teṣāmatithisatkāraṃ pūjanārthaṃ kulocitam| devakītanayo hṛṣṭo devatulyamakalpayat||

Verse 6

उपविष्टेषु सर्वेषु विष्टरेषु तदाऽनघ। विश्वस्तेष्व्नभितुष्टेषु केशवार्चनया पुनः।।

upaviṣṭeṣu sarveṣu viṣṭareṣu tadā'nagha| viśvasteṣvnabhituṣṭeṣu keśavārcanayā punaḥ||

Verse 7

परस्परं कथा दिव्याः प्रावर्तन्त मनोरमाः। विष्णोर्नारायणस्यैव प्रसादात्कथयामि ताः।।

parasparaṃ kathā divyāḥ prāvartanta manoramāḥ| viṣṇornārāyaṇasyaiva prasādātkathayāmi tāḥ||

Verse 8

तस्यैव व्रतचर्यायां मुनिभिर्विस्मितं पुरा। यत्र गोवृषभाङ्कस्य प्रभावोऽभून्महात्मनः।।

tasyaiva vratacaryāyāṃ munibhirvismitaṃ purā| yatra govṛṣabhāṅkasya prabhāvo'bhūnmahātmanaḥ||

Verse 9

यत्र देवी महादेवमपृच्छत्संशयान्पुरा। कथयामास सर्वांस्तान्देव्याः प्रियचिकीर्षया।।

yatra devī mahādevamapṛcchatsaṃśayānpurā| kathayāmāsa sarvāṃstāndevyāḥ priyacikīrṣayā||

Verse 10

उमापत्योश्च संवादं शृणु तात मनोरमम्। वर्णाश्रमाणां धर्मश्च तत्र तात समाहितः।।

umāpatyośca saṃvādaṃ śṛṇu tāta manoramam| varṇāśramāṇāṃ dharmaśca tatra tāta samāhitaḥ||

Verse 11

ऋषिधर्मश्च निखिलो राजधर्मस्च पुष्कलः। गृहस्थधर्मश्च शुभः कर्मपाकफलानि च।।

ṛṣidharmaśca nikhilo rājadharmasca puṣkalaḥ| gṛhasthadharmaśca śubhaḥ karmapākaphalāni ca||

Verse 12

देवगुह्यं च विविधं दानधर्मविधिस्तथा। विधानमत्र प्रोक्तं यद्यमस्य नियमस्य च।।

devaguhyaṃ ca vividhaṃ dānadharmavidhistathā| vidhānamatra proktaṃ yadyamasya niyamasya ca||

Verse 13

यमलोकविधानं च स्वर्गलोकगतिस्तथा। प्राणमोक्षविधिश्चैव तीर्थचर्या च पुष्कला।।

yamalokavidhānaṃ ca svargalokagatistathā| prāṇamokṣavidhiścaiva tīrthacaryā ca puṣkalā||

Verse 14

मोक्षधर्मविधानं च साङ्ख्ययोगसमन्वितम्। स्त्रीधर्मश्च स्वयं देव्या देवदेवाय भाषितः।।

mokṣadharmavidhānaṃ ca sāṅkhyayogasamanvitam| strīdharmaśca svayaṃ devyā devadevāya bhāṣitaḥ||

Verse 15

एवमादि शुभं सर्वं तत्र तात समाहितम्। रुद्राण्याः संशयप्रश्नो यत्र तात प्रवर्तते।।

evamādi śubhaṃ sarvaṃ tatra tāta samāhitam| rudrāṇyāḥ saṃśayapraśno yatra tāta pravartate||

Verse 16

धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्म्यं च परमं हितम्। पुष्टियोगमिमं दिव्यं कथ्यमानं मया शृणु।।

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dharmyaṃ ca paramaṃ hitam| puṣṭiyogamimaṃ divyaṃ kathyamānaṃ mayā śṛṇu||

Verse 17

इतिहासमिमं दिव्यं पवित्रं परमं शुभम्। सायं प्रातः सदा सम्यक् श्रोतव्यं च बुभूषता।।

itihāsamimaṃ divyaṃ pavitraṃ paramaṃ śubham| sāyaṃ prātaḥ sadā samyak śrotavyaṃ ca bubhūṣatā||

Verse 18

भीष्म उवाच। ततो नारायणो देवः संक्लिष्टो व्रतचर्यया। वह्निर्विनिःसृतो वक्त्रात्कृष्णस्याद्भुतदर्शनः।।

bhīṣma uvāca| tato nārāyaṇo devaḥ saṃkliṣṭo vratacaryayā| vahnirviniḥsṛto vaktrātkṛṣṇasyādbhutadarśanaḥ||

Verse 19

अग्निना तेन महता निःसृतेन मुखाद्विभोः। पश्यतामेव सर्वेषां दग्ध एव नगोत्तमः।।

agninā tena mahatā niḥsṛtena mukhādvibhoḥ| paśyatāmeva sarveṣāṃ dagdha eva nagottamaḥ||

Verse 20

मृगपक्षिगणाकीर्णः श्वापदैरपि सङ्कुलः। वृक्षगुल्मलताकीर्णो मथितो दीनदर्शनः।।

mṛgapakṣigaṇākīrṇaḥ śvāpadairapi saṅkulaḥ| vṛkṣagulmalatākīrṇo mathito dīnadarśanaḥ||

Verse 21

पुनः स दृष्टमात्रेण हरिणा सौम्यचेतसा। स बभूव गिरिः क्षिप्रं प्रफुल्लद्रुमकाननः।।

punaḥ sa dṛṣṭamātreṇa hariṇā saumyacetasā| sa babhūva giriḥ kṣipraṃ praphulladrumakānanaḥ||

Verse 22

सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रसन्नैरुपशोभितः। मत्तवारणसंयुक्तो नानापक्षिगणैर्युतः। तदद्भुतमचिन्त्यं च सर्वेषामभवद्भृशम्।।

siddhacāraṇasaṅghaiśca prasannairupaśobhitaḥ| mattavāraṇasaṃyukto nānāpakṣigaṇairyutaḥ| tadadbhutamacintyaṃ ca sarveṣāmabhavadbhṛśam||

Verse 23

तं दृष्ट्वा हृष्टरोमाणः सर्वे मुनिगणास्तदा। विस्तिताः परमायत्ताः साध्यसाकुललोचनाः। न किञ्चिदब्रुवंस्तत्र शुभं वा यदि वेतरत्।।

taṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromāṇaḥ sarve munigaṇāstadā| vistitāḥ paramāyattāḥ sādhyasākulalocanāḥ| na kiñcidabruvaṃstatra śubhaṃ vā yadi vetarat||

Verse 24

ततो नारायणो देवो मुनिसङ्घे तु विस्मिते। तान्समीक्ष्यैव मधुरं बभाषे पुष्करेक्षणः।।

tato nārāyaṇo devo munisaṅghe tu vismite| tānsamīkṣyaiva madhuraṃ babhāṣe puṣkarekṣaṇaḥ||

Verse 25

किमर्थं मुनिसङ्घेऽस्मिन्विस्मयोऽयमनुत्तमः। एतन्मे संशयं सर्वे याथातथ्येन नन्दिताः। ऋषयो वक्तुमर्हन्ति निश्चयेनार्थकोविदाः।।

kimarthaṃ munisaṅghe'sminvismayo'yamanuttamaḥ| etanme saṃśayaṃ sarve yāthātathyena nanditāḥ| ṛṣayo vaktumarhanti niścayenārthakovidāḥ||

Verse 26

केशवस्य वचः श्रुत्वा तुष्टुवुर्मुनिपुङ्गवाः। भवान्सृजति वै लोकान्भवान्संहरति प्रजाः। भवाञ्शीतं भवानुष्णं भवान्सत्यं भवान्क्रतुः।।

keśavasya vacaḥ śrutvā tuṣṭuvurmunipuṅgavāḥ| bhavānsṛjati vai lokānbhavānsaṃharati prajāḥ| bhavāñśītaṃ bhavānuṣṇaṃ bhavānsatyaṃ bhavānkratuḥ||

Verse 27

भवानादिर्भवानन्तो भवतोऽन्यन्न विद्यते। स्थावरं जङ्गमं सर्वं त्वमेव पुरुषोत्तम।।

bhavānādirbhavānanto bhavato'nyanna vidyate| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ sarvaṃ tvameva puruṣottama||

Verse 28

त्वत्तः सर्वमिदं तात लोकचक्रं प्रवर्तते। त्वमेवार्हसि तद्वक्तुं मुखादग्निविनिर्गमम्।।

tvattaḥ sarvamidaṃ tāta lokacakraṃ pravartate| tvamevārhasi tadvaktuṃ mukhādagnivinirgamam||

Verse 29

एतन्नो विस्मयकरं बभूव मधुसूदन। ततो विगतसंत्रासा भवाम पुरुषोत्तम। यदिच्छेत्तत्र वक्तव्यं कुतोऽस्माकं नियोगतः।।

etanno vismayakaraṃ babhūva madhusūdana| tato vigatasaṃtrāsā bhavāma puruṣottama| yadicchettatra vaktavyaṃ kuto'smākaṃ niyogataḥ||

Verse 30

श्रीभगवानुवाच। नित्यं हितार्थं लोकानां भवद्भिः क्रियते तपः। तस्माल्लोकहितं गुह्यं श्रूयतां कथयामि वः।।

śrībhagavānuvāca| nityaṃ hitārthaṃ lokānāṃ bhavadbhiḥ kriyate tapaḥ| tasmāllokahitaṃ guhyaṃ śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ||

Verse 31

असुरः साम्प्रतं कश्चिदहितो लोकनाशनः। मायास्त्रकुशलश्चैव बलदर्पसमन्वितः।।

asuraḥ sāmprataṃ kaścidahito lokanāśanaḥ| māyāstrakuśalaścaiva baladarpasamanvitaḥ||

Verse 32

बभूव स मया बद्धो लोकानां हितकाम्यया। पुत्रेण मे वधो दृष्टस्तस्य वै मुनिपुङ्गवाः।।

babhūva sa mayā baddho lokānāṃ hitakāmyayā| putreṇa me vadho dṛṣṭastasya vai munipuṅgavāḥ||

Verse 33

तदर्थं पुत्रमेवाहं सिसृक्षुर्वनमागतः। आत्मनः सदृशं पुत्रमहं जनयितुं व्रतैः।।

tadarthaṃ putramevāhaṃ sisṛkṣurvanamāgataḥ| ātmanaḥ sadṛśaṃ putramahaṃ janayituṃ vrataiḥ||

Verse 34

एवं व्रतपरीतस्य तपस्तीव्रतया मम। अथात्मा मम देहस्थः सोग्निर्भूत्वा विनिःसृतः।।

evaṃ vrataparītasya tapastīvratayā mama| athātmā mama dehasthaḥ sognirbhūtvā viniḥsṛtaḥ||

Verse 35

विनिःसृत्य गतो द्रष्टुं क्षणेन च पितामहम्। ब्रह्मणा मन्मथोऽनङ्गः पुत्रत्वेन प्रकल्पितः। अनुज्ञातश्च तेनैव पुनरायान्ममान्तिकम्।।

viniḥsṛtya gato draṣṭuṃ kṣaṇena ca pitāmaham| brahmaṇā manmatho'naṅgaḥ putratvena prakalpitaḥ| anujñātaśca tenaiva punarāyānmamāntikam||

Verse 36

एवं मे वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद्विनिःसृतम्। तत्तेजसा निर्मथितः पुरतोऽयं गिरिः स्थितः।।

evaṃ me vaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrādviniḥsṛtam| tattejasā nirmathitaḥ purato'yaṃ giriḥ sthitaḥ||

Verse 37

दृष्ट्वा दाहं गिरेस्तस्य सौम्यभावतया मम। पुनः स दृष्टमात्रेण गिरिरासीद्यथा पुरा।।

dṛṣṭvā dāhaṃ girestasya saumyabhāvatayā mama| punaḥ sa dṛṣṭamātreṇa girirāsīdyathā purā||

Verse 38

एतद्गुह्यं यथातथ्यं कथितं वः समासतः। भवन्तो व्यथिता येन विस्मिताश्च तपोधनाः।।

etadguhyaṃ yathātathyaṃ kathitaṃ vaḥ samāsataḥ| bhavanto vyathitā yena vismitāśca tapodhanāḥ||

Verse 39

ऋषीणामेवमुक्त्वा तु तान्पुनः प्रत्यभाषत।।

ṛṣīṇāmevamuktvā tu tānpunaḥ pratyabhāṣata||