Adhyaya 199

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति अप्रतिग्राह्यप्रतिग्रहे अभोज्यभोजने च प्रायश्चित्तकथनम्।। 1 ।। [युधिष्ठिर उवाच। उक्तास्तु भवता भोज्यास्तथाऽभोज्याश्च सर्वशः। अत्र मे प्रश्नसन्देहस्तन्मे वद पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati apratigrāhyapratigrahe abhojyabhojane ca prāyaścittakathanam|| 1 || [yudhiṣṭhira uvāca| uktāstu bhavatā bhojyāstathā'bhojyāśca sarvaśaḥ| atra me praśnasandehastanme vada pitāmaha||

Verse 2

ब्राह्मणानां विशेषेण हव्यकव्यप्रतिग्रहे। नानाविधेषु भोज्येषु प्रायश्चित्तानि शंस मे।।

brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa havyakavyapratigrahe| nānāvidheṣu bhojyeṣu prāyaścittāni śaṃsa me||

Verse 3

भीष्म उवाच। हन्त वक्ष्यामि ते राजन्ब्राह्मणानां महात्मनाम्। प्रतिग्रहेषु भोज्ये च मुच्यते येन पाप्मनः।।

bhīṣma uvāca| hanta vakṣyāmi te rājanbrāhmaṇānāṃ mahātmanām| pratigraheṣu bhojye ca mucyate yena pāpmanaḥ||

Verse 4

घृतप्रतिग्रहे चैव सावित्री समिदाहुतिः। तिलप्रतिग्रहे चैव सममेतद्युधिष्ठिर।।

ghṛtapratigrahe caiva sāvitrī samidāhutiḥ| tilapratigrahe caiva samametadyudhiṣṭhira||

Verse 5

मांसप्रतिग्रहे चैव मधुनो लवणस्य च। आदित्योदयनं स्थित्वा पूतो भवति ब्राह्मणः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनद्विशततमोध्यायः।। 199 ।।

māṃsapratigrahe caiva madhuno lavaṇasya ca| ādityodayanaṃ sthitvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonadviśatatamodhyāyaḥ|| 199 ||

Verse 6

काञ्चनं प्रतिगृह्याथ जपमानो गुरुश्रुतिम्। कृष्णायसं च विवृतं धारयन्मुच्यते द्विजः।। आदित्योदयनं तत्पर्यन्तं स्थित्वा।।

kāñcanaṃ pratigṛhyātha japamāno guruśrutim| kṛṣṇāyasaṃ ca vivṛtaṃ dhārayanmucyate dvijaḥ|| ādityodayanaṃ tatparyantaṃ sthitvā||

Verse 7

एवं प्रतिगृहीतेऽथ धने वस्त्रे तथा स्त्रियाम्। एवमेव नरश्रेष्ठ सुवर्णस्य प्रतिग्रहे।

evaṃ pratigṛhīte'tha dhane vastre tathā striyām| evameva naraśreṣṭha suvarṇasya pratigrahe|

Verse 8

अन्नप्रतिग्रहे चैव पायसेक्षुरसे तथा। इक्षुतैलपवित्राणां त्रिसन्ध्येऽप्सु निमज्जनम्।।

annapratigrahe caiva pāyasekṣurase tathā| ikṣutailapavitrāṇāṃ trisandhye'psu nimajjanam||

Verse 9

व्रीहौ पुष्पे फले चैव जले पिष्टमये तथा। यावके दधिदुग्धे च सावित्रीं शतशोऽन्विताम्।।

vrīhau puṣpe phale caiva jale piṣṭamaye tathā| yāvake dadhidugdhe ca sāvitrīṃ śataśo'nvitām||

Verse 10

उपानहौ च च्छत्रं च प्रतिगृह्यौर्ध्वदेहिके। जपेच्छतं समायुक्तस्तेन मुच्यते पाप्मना।।

upānahau ca cchatraṃ ca pratigṛhyaurdhvadehike| japecchataṃ samāyuktastena mucyate pāpmanā||

Verse 11

क्षेत्रप्रतिग्रहे चैव ग्रहसूतकयोस्तथा। त्रीणि रात्राण्युपोषित्वा तेन पापाद्विमुच्यते।। विवृतं लोकप्रत्यक्षं धारयन्।।

kṣetrapratigrahe caiva grahasūtakayostathā| trīṇi rātrāṇyupoṣitvā tena pāpādvimucyate|| vivṛtaṃ lokapratyakṣaṃ dhārayan||

Verse 12

कृष्णपक्षे तु यः श्राद्धं पितॄणामश्नुते द्विजः। अन्नमेतदहोरात्रात्पूतो भवति ब्राह्मणः।।

kṛṣṇapakṣe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṝṇāmaśnute dvijaḥ| annametadahorātrātpūto bhavati brāhmaṇaḥ||

Verse 13

न च सन्ध्यामुपासीत न च जाप्यं प्रवर्तयेत्। न सङ्किरेत्तदन्नं च ततः पूयेत ब्राह्मणः।। ग्रहसूतकयोः कारागारस्ताशौचवतोः।।

na ca sandhyāmupāsīta na ca jāpyaṃ pravartayet| na saṅkirettadannaṃ ca tataḥ pūyeta brāhmaṇaḥ|| grahasūtakayoḥ kārāgārastāśaucavatoḥ||

Verse 14

इत्यर्थमपराङ्णे तु पितॄणां श्राद्धमुच्यते। यथोक्तानां यदश्नीयुर्ब्राह्मणाः पूर्वकेतिताः।। नच संध्यामुपासीतेत्यत्र अस्नात इति शेषः। न सङ्किरेदिति पुनर्भोजन न कुर्यादित्यर्थः।।

ityarthamaparāṅṇe tu pitṝṇāṃ śrāddhamucyate| yathoktānāṃ yadaśnīyurbrāhmaṇāḥ pūrvaketitāḥ|| naca saṃdhyāmupāsītetyatra asnāta iti śeṣaḥ| na saṅkirediti punarbhojana na kuryādityarthaḥ||

Verse 15

मृतकस्य तृतीयाहे ब्राह्मणो योऽन्नमश्नुते। स त्रिवेलं समुन्मज्ज्य द्वादशाहेन शुध्यति।।

mṛtakasya tṛtīyāhe brāhmaṇo yo'nnamaśnute| sa trivelaṃ samunmajjya dvādaśāhena śudhyati||

Verse 16

द्वादशाहे व्यतीते तु कृतशौचो विशेषतः। ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्त्वा मुच्यते तेन पाप्मना।। अश्नीयुरित्यर्थमिति सम्बन्धे अपराह्णे क्षुद्बोधात्सम्यगन्नमश्नन्त्वित्यर्थः। केतिताः निमन्त्रिताः।।

dvādaśāhe vyatīte tu kṛtaśauco viśeṣataḥ| brāhmaṇebhyo havirdattvā mucyate tena pāpmanā|| aśnīyurityarthamiti sambandhe aparāhṇe kṣudbodhātsamyagannamaśnantvityarthaḥ| ketitāḥ nimantritāḥ||

Verse 17

मृतस्य दशरात्रेण प्रायश्चित्तानि दापयेत्। सावित्रीं रैवतीमिष्टिं कूश्माण्डमघमर्षणम्।। हविरन्नम्।

mṛtasya daśarātreṇa prāyaścittāni dāpayet| sāvitrīṃ raivatīmiṣṭiṃ kūśmāṇḍamaghamarṣaṇam|| havirannam|

Verse 18

मृतकस्य त्रिरात्रे यः समुद्दिष्टे समश्नुते। सप्तत्रिषवणं स्नात्वा पूतो भवति ब्राह्मणः।।

mṛtakasya trirātre yaḥ samuddiṣṭe samaśnute| saptatriṣavaṇaṃ snātvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ||

Verse 19

सिद्धिमाप्नोति विपुलामापदं चैव नाप्नुयात्।।

siddhimāpnoti vipulāmāpadaṃ caiva nāpnuyāt||

Verse 20

यस्तु शूद्रैः समश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने। अशौचं विधिवत्तस्य शौचमत्र विधीयते।। सावित्रीं जपन्। रैवतीं रैवतं साम। इष्टिं पवित्रेष्टिम्। कूश्माण्डं यद्देवादेवहेडनमित्यनुवाकपञ्चकम्। अघमर्षणं जले निमज्ज्य दश प्रणवसंयुक्तगायत्र्याः ऋतंचेति तृचस्य वा त्रिर्जपः।।

yastu śūdraiḥ samaśnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane| aśaucaṃ vidhivattasya śaucamatra vidhīyate|| sāvitrīṃ japan| raivatīṃ raivataṃ sāma| iṣṭiṃ pavitreṣṭim| kūśmāṇḍaṃ yaddevādevaheḍanamityanuvākapañcakam| aghamarṣaṇaṃ jale nimajjya daśa praṇavasaṃyuktagāyatryāḥ ṛtaṃceti tṛcasya vā trirjapaḥ||

Verse 21

यस्तु वैश्यैः सहाश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने। स वै त्रिरात्रं दीक्षित्वा मुच्यते तेन कर्मणा।।

yastu vaiśyaiḥ sahāśnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane| sa vai trirātraṃ dīkṣitvā mucyate tena karmaṇā||

Verse 22

क्षत्रियैः सह योऽश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने। आप्लुतः सह वासोभिस्तेन मुच्येत पाप्मना।।

kṣatriyaiḥ saha yo'śnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane| āplutaḥ saha vāsobhistena mucyeta pāpmanā||

Verse 23

शूद्रास्य तु कुलं हन्ति वैश्यस्य पशुबान्धवान्। क्षत्रियस्य श्रियं हन्ति ब्राह्मणस्य सुवर्चसम्।।

śūdrāsya tu kulaṃ hanti vaiśyasya paśubāndhavān| kṣatriyasya śriyaṃ hanti brāhmaṇasya suvarcasam||

Verse 24

प्रायश्चित्तं च शान्तिं च जुहुयात्तेन मुच्यते। सावित्रीं रैवतीमिष्टिं कूश्माण्डमघमर्षणम्।

prāyaścittaṃ ca śāntiṃ ca juhuyāttena mucyate| sāvitrīṃ raivatīmiṣṭiṃ kūśmāṇḍamaghamarṣaṇam|

Verse 25

तथोच्छिष्टमथान्योन्यं सम्प्राशेन्नात्र संशयः। रोचना विरजा रात्रिर्मङ्गलालम्भनानि च।। अशौचं प्रायश्चित्ताभाव एव।।

tathocchiṣṭamathānyonyaṃ samprāśennātra saṃśayaḥ| rocanā virajā rātrirmaṅgalālambhanāni ca|| aśaucaṃ prāyaścittābhāva eva||