Adhyaya 198

Verse 1

भाष्मेणि युधिष्ठिरंप्रति भोज्याभोज्यान्नकानां भोजनीयानां जनानां च विवेचनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। के भोज्या ब्राह्मणस्येह के भोज्याः क्षत्रियस्य ह। तथा वैश्यस्य के भोज्याः के शूद्रस्य च भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 198 ।।

bhāṣmeṇi yudhiṣṭhiraṃprati bhojyābhojyānnakānāṃ bhojanīyānāṃ janānāṃ ca vivecanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| ke bhojyā brāhmaṇasyeha ke bhojyāḥ kṣatriyasya ha| tathā vaiśyasya ke bhojyāḥ ke śūdrasya ca bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 198 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। ब्राह्मणा ब्राह्मणस्येह भोज्या ये चैव क्षत्रियाः। वैश्याश्चापि तथा भोज्याः शूद्राश्च परिवर्जिताः।।

bhīṣma uvāca| brāhmaṇā brāhmaṇasyeha bhojyā ye caiva kṣatriyāḥ| vaiśyāścāpi tathā bhojyāḥ śūdrāśca parivarjitāḥ||

Verse 3

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भोज्या वै क्षत्रियस्य ह। वर्जनीयास्तु वै शूद्राः सर्वभक्षा विकर्मिणः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā bhojyā vai kṣatriyasya ha| varjanīyāstu vai śūdrāḥ sarvabhakṣā vikarmiṇaḥ||

Verse 4

वैश्यास्तु भोज्या विप्राणां क्षत्रियाणां तथैव च। नित्याग्नयो विविक्ताश्च चातुर्मास्यरताश्च ये।। के भोज्या भोज्यान्नाः।।

vaiśyāstu bhojyā viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca| nityāgnayo viviktāśca cāturmāsyaratāśca ye|| ke bhojyā bhojyānnāḥ||

Verse 5

शूद्राणामथ यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते पृथिवीमलम्। मलं नृणां स पिबति मलं भुङ्क्ते जनस्य च।।

śūdrāṇāmatha yo bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam| malaṃ nṛṇāṃ sa pibati malaṃ bhuṅkte janasya ca||

Verse 6

शूद्राणां यस्तथा भुङ्क्ते स भुङ्क्ते पृथिवीमलम्। पृथिवीमलमश्नन्ति ये द्विजाः शूद्रभोजिनः।।

śūdrāṇāṃ yastathā bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam| pṛthivīmalamaśnanti ye dvijāḥ śūdrabhojinaḥ||

Verse 7

शूद्रस्य कर्मनिष्ठायां विकर्मस्थोपि पच्यते। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो विकर्मस्थश्च पच्यते।। वैश्या भोज्या भोजनीयाः।।

śūdrasya karmaniṣṭhāyāṃ vikarmasthopi pacyate| brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vikarmasthaśca pacyate|| vaiśyā bhojyā bhojanīyāḥ||

Verse 8

स्वाध्यायनिरता विप्रास्तथा स्वस्त्ययने नृणाम्। रक्षणे क्षत्रियं प्राहुर्वैश्यं पुष्ट्यर्थमेव च।।

svādhyāyaniratā viprāstathā svastyayane nṛṇām| rakṣaṇe kṣatriyaṃ prāhurvaiśyaṃ puṣṭyarthameva ca||

Verse 9

करोति कर्म यद्वैश्यस्तद्गत्वा ह्युपजीवति। कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमकुत्सा वैश्यकर्मणि।।

karoti karma yadvaiśyastadgatvā hyupajīvati| kṛṣigorakṣyavāṇijyamakutsā vaiśyakarmaṇi||

Verse 10

शूद्रकर्म तु यः कुर्यादवहाय स्वकर्म च। स विज्ञेयो यथा शूद्रो न च भोज्यः कदाचन।।

śūdrakarma tu yaḥ kuryādavahāya svakarma ca| sa vijñeyo yathā śūdro na ca bhojyaḥ kadācana||

Verse 11

चिकित्सकः काण्डपृष्ठः पुराऽध्यक्षः पुरोहितः। सांवत्सरो वृथाध्यायी सर्वे ते शूद्रसंमिताः।। शूद्रस्य कर्मनिष्ठायां सेवायां वर्तमानो विकर्मस्थो विशिष्टकर्मस्थः संध्यावन्दनादियुक्तोऽपि पच्यते नरके इति शेषः।।

cikitsakaḥ kāṇḍapṛṣṭhaḥ purā'dhyakṣaḥ purohitaḥ| sāṃvatsaro vṛthādhyāyī sarve te śūdrasaṃmitāḥ|| śūdrasya karmaniṣṭhāyāṃ sevāyāṃ vartamāno vikarmastho viśiṣṭakarmasthaḥ saṃdhyāvandanādiyukto'pi pacyate narake iti śeṣaḥ||

Verse 12

शूद्रकर्मस्वथैतेषु यो भुङ्क्ते निरपत्रपः। अभोज्यभोजनं भुक्त्वा भयं प्राप्नोति दारुणम्।।

śūdrakarmasvathaiteṣu yo bhuṅkte nirapatrapaḥ| abhojyabhojanaṃ bhuktvā bhayaṃ prāpnoti dāruṇam||

Verse 13

कुलं वीर्यं च तेजश्च तिर्यग्योनित्वमेव च। स प्रयाति यथा श्वा वै निष्क्रियो धर्मवर्जितः।।

kulaṃ vīryaṃ ca tejaśca tiryagyonitvameva ca| sa prayāti yathā śvā vai niṣkriyo dharmavarjitaḥ||

Verse 14

भुङ्क्ते चिकित्सकस्यान्नं तदन्नं च पुरीषवत्। पुंश्चल्यन्नं च मूत्रं स्यात्कारुकान्नं च शोणितम्।।

bhuṅkte cikitsakasyānnaṃ tadannaṃ ca purīṣavat| puṃścalyannaṃ ca mūtraṃ syātkārukānnaṃ ca śoṇitam||

Verse 15

विद्योपजीविनोऽन्नं च यो भुङ्क्ते साधुसम्मतः। तदप्यन्नं यथा शौद्रं तत्साधुः परिवर्जयेत्।।

vidyopajīvino'nnaṃ ca yo bhuṅkte sādhusammataḥ| tadapyannaṃ yathā śaudraṃ tatsādhuḥ parivarjayet||

Verse 16

वचनीयस्य यो भुङ्क्ते तमाहुः शोणितं ह्रदम्। पिशुनं भोजनं भुङ्क्ते ब्रह्महत्यासमं विदुः।। काण्डपृष्ठोऽधमः।।

vacanīyasya yo bhuṅkte tamāhuḥ śoṇitaṃ hradam| piśunaṃ bhojanaṃ bhuṅkte brahmahatyāsamaṃ viduḥ|| kāṇḍapṛṣṭho'dhamaḥ||

Verse 17

असत्कृतमवज्ञातं न भोक्तव्यं कदाचन।।

asatkṛtamavajñātaṃ na bhoktavyaṃ kadācana||

Verse 18

व्याधिं कुलक्षयं चैव क्षिप्रं प्राप्नोति ब्राह्मणः। नगरीरक्षिणो भुङ्क्ते श्वपचप्रवणो भवेत्।। पिशुनं तत्सम्बन्धि।।

vyādhiṃ kulakṣayaṃ caiva kṣipraṃ prāpnoti brāhmaṇaḥ| nagarīrakṣiṇo bhuṅkte śvapacapravaṇo bhavet|| piśunaṃ tatsambandhi||

Verse 19

गोघ्ने च ब्राह्मणघ्ने च सुरापे गुरुतल्पगे। भुक्त्वाऽन्नं जायते विप्रो रक्षसां कुलवर्धनः।।

goghne ca brāhmaṇaghne ca surāpe gurutalpage| bhuktvā'nnaṃ jāyate vipro rakṣasāṃ kulavardhanaḥ||

Verse 20

न्यासापहारिणो भुक्त्वा कृतघ्ने क्लीबवर्तिनि। जायते शबरावासे मध्यदेशबहिष्कृते।।

nyāsāpahāriṇo bhuktvā kṛtaghne klībavartini| jāyate śabarāvāse madhyadeśabahiṣkṛte||

Verse 21

अभोज्याश्चैव भोज्याश्च मया प्रोक्ता यथाविधि। किमन्यदद्य कौन्तेय मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।]

abhojyāścaiva bhojyāśca mayā proktā yathāvidhi| kimanyadadya kaunteya mattastvaṃ śrotumicchasi||]