Adhyaya 193

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रत्यरुन्धतीचित्रगुप्तोदितधर्मरहस्यकथनम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। ततस्त्वृषिगणाः सर्वे पितरश्च सदेवताः। अरुन्धतीं तपोवृद्धामपृच्छन्त समाहिताः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃpratyarundhatīcitraguptoditadharmarahasyakathanam|| 1 || bhīṣma uvāca| tatastvṛṣigaṇāḥ sarve pitaraśca sadevatāḥ| arundhatīṃ tapovṛddhāmapṛcchanta samāhitāḥ||

Verse 2

समानशीलां वीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः। त्वत्तो धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामहे वयम्। यत्ते गुह्यतमं भद्रे तत्प्रभाषितुमर्हसि।।

samānaśīlāṃ vīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ| tvatto dharmarahasyāni śrotumicchāmahe vayam| yatte guhyatamaṃ bhadre tatprabhāṣitumarhasi||

Verse 3

अरुन्धत्युवाच। तपोवृद्धिर्मया प्राप्ता भवतां स्मरणेन वै। भवतां च प्रसादेन धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्।।

arundhatyuvāca| tapovṛddhirmayā prāptā bhavatāṃ smaraṇena vai| bhavatāṃ ca prasādena dharmānvakṣyāmi śāśvatān||

Verse 4

सगुह्यान्सरहस्यांश्च ताञ्शृणुद्वमशेषतः। श्रद्दधाने प्रयोक्तव्या यस्य शुद्धं तथा मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 193 ।।

saguhyānsarahasyāṃśca tāñśṛṇudvamaśeṣataḥ| śraddadhāne prayoktavyā yasya śuddhaṃ tathā manaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 193 ||

Verse 5

अश्रद्दधानो मानी च ब्रह्महा गुरुतल्पग। असम्भाष्या हि चत्वारो नैषां धर्मं प्रकाशयेत्।।

aśraddadhāno mānī ca brahmahā gurutalpaga| asambhāṣyā hi catvāro naiṣāṃ dharmaṃ prakāśayet||

Verse 6

अहन्यहनि यो दद्यात्कपिलां द्वादशीः समाः। मासिमासि च सत्रेण यो यजेत सदा नरः।।

ahanyahani yo dadyātkapilāṃ dvādaśīḥ samāḥ| māsimāsi ca satreṇa yo yajeta sadā naraḥ||

Verse 7

गवां शतसहस्रं च यो दद्याज्ज्येष्ठपुष्करे। न तद्धर्मफलं तुल्यमतिथिर्यस्य तुष्यति।।

gavāṃ śatasahasraṃ ca yo dadyājjyeṣṭhapuṣkare| na taddharmaphalaṃ tulyamatithiryasya tuṣyati||

Verse 8

श्रूयतां चापरो धर्मो मनुष्याणां सुखावहः। श्रद्दधानेन कर्तव्यः सरहस्यो महाफलः।।

śrūyatāṃ cāparo dharmo manuṣyāṇāṃ sukhāvahaḥ| śraddadhānena kartavyaḥ sarahasyo mahāphalaḥ||

Verse 9

कल्यमुत्थाय गोमध्ये गृह्य दर्भान्सहोदकान्। निषिञ्चेत गवां शृङ्गे मस्तकेन च तज्जलम्। प्रतीच्छेत निराहारस्तस्यि धर्मफलं शृणु।।

kalyamutthāya gomadhye gṛhya darbhānsahodakān| niṣiñceta gavāṃ śṛṅge mastakena ca tajjalam| pratīccheta nirāhārastasyi dharmaphalaṃ śṛṇu||

Verse 10

श्रूयन्ते यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु कानिचित्। सिद्धचारणजुष्टानि सेवितानि महर्षिभिः। अभिषेकः समस्तेषां गवां शृङ्गोदकस्य च।।

śrūyante yāni tīrthāni triṣu lokeṣu kānicit| siddhacāraṇajuṣṭāni sevitāni maharṣibhiḥ| abhiṣekaḥ samasteṣāṃ gavāṃ śṛṅgodakasya ca||

Verse 11

साधुसाध्विति चोद्दिष्टं दैवतैः पितृभिस्तथा। भूतैश्चैव सुसंहृष्टैः पूजिता साऽप्यरुन्धती।।

sādhusādhviti coddiṣṭaṃ daivataiḥ pitṛbhistathā| bhūtaiścaiva susaṃhṛṣṭaiḥ pūjitā sā'pyarundhatī||

Verse 12

पितामह उवाच। अहो धर्मो महाभागे सरहस्य उदाहृतः। वरं ददामि ते धन्ये तपस्ते वर्दतां सदा।।

pitāmaha uvāca| aho dharmo mahābhāge sarahasya udāhṛtaḥ| varaṃ dadāmi te dhanye tapaste vardatāṃ sadā||

Verse 13

यम उवाच। रमणीया कथा दिव्या युष्मत्तो या मया श्रुता। श्रूयतां चित्रगुप्तस्य भाषितं मम च प्रियम्।।

yama uvāca| ramaṇīyā kathā divyā yuṣmatto yā mayā śrutā| śrūyatāṃ citraguptasya bhāṣitaṃ mama ca priyam||

Verse 14

रहस्यं धर्मसंयुक्तं शक्यं श्रोतुं महर्षिभिः। श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छाता।।

rahasyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śakyaṃ śrotuṃ maharṣibhiḥ| śraddadhānena martyena ātmano hitamicchātā||

Verse 15

न हि पुण्यं तथा पापं कृतं किञ्चिद्विनश्यति। पर्वकाले च यत्किंचिदादित्यं चाधितिष्ठति।।

na hi puṇyaṃ tathā pāpaṃ kṛtaṃ kiñcidvinaśyati| parvakāle ca yatkiṃcidādityaṃ cādhitiṣṭhati||

Verse 16

प्रेतलोकं गते मर्त्ये तत्तत्सर्वं विभावसुः। प्रतिजानाति पुण्यात्मा तच्चि तत्रोपयुज्यते।। प्रयोक्तव्या धर्मा वाच्याः।।

pretalokaṃ gate martye tattatsarvaṃ vibhāvasuḥ| pratijānāti puṇyātmā tacci tatropayujyate|| prayoktavyā dharmā vācyāḥ||

Verse 17

किञ्चिद्धर्म प्रवक्ष्यामि चित्रगुप्तमतं शुभम्। पानीयं चैव दीपं च दातव्यं सततं तथा।।

kiñciddharma pravakṣyāmi citraguptamataṃ śubham| pānīyaṃ caiva dīpaṃ ca dātavyaṃ satataṃ tathā||

Verse 18

उपानहौ च च्छत्रं च कपिला च यथातथम्। पुष्करे कपिला देया ब्राह्मणे वेदपारगे।।

upānahau ca cchatraṃ ca kapilā ca yathātatham| puṣkare kapilā deyā brāhmaṇe vedapārage||

Verse 19

अग्निहोत्रं च यत्नेन सर्वशः प्रतिपालयेत्। अयं चैवापरो धर्मश्चित्रगुप्तेन भाषितः।।

agnihotraṃ ca yatnena sarvaśaḥ pratipālayet| ayaṃ caivāparo dharmaścitraguptena bhāṣitaḥ||

Verse 20

फलमस्य पृथक्त्वेन श्रोतुमर्हन्ति सत्तमाः। प्रलयं सर्वभूतैस्तु गन्तव्यं कालपर्ययात्।। प्रतीजानात्यर्पयति। उपयुज्यते पुण्यपापकर्ता।।

phalamasya pṛthaktvena śrotumarhanti sattamāḥ| pralayaṃ sarvabhūtaistu gantavyaṃ kālaparyayāt|| pratījānātyarpayati| upayujyate puṇyapāpakartā||

Verse 21

तत्र दुर्गमनुप्राप्ताः क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः। दह्यमाना विपच्यन्ते न तत्रास्ति पलायनम्।।

tatra durgamanuprāptāḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ| dahyamānā vipacyante na tatrāsti palāyanam||

Verse 22

अन्धकारं तमो घोरं प्रविशन्त्यल्पबुद्धयः। तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि येन दुर्गाणि सन्तरेत्।।

andhakāraṃ tamo ghoraṃ praviśantyalpabuddhayaḥ| tatra dharmaṃ pravakṣyāmi yena durgāṇi santaret||

Verse 23

अल्पव्ययं महार्थं च प्रेत्य चैव सुखोदयम्। पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोके विशेषतः।।

alpavyayaṃ mahārthaṃ ca pretya caiva sukhodayam| pānīyasya guṇā divyāḥ pretaloke viśeṣataḥ||

Verse 24

तत्र पुण्योदका नाम नदी तेषां विधीयते। अक्षयं सलिलं तत्र शीतलं ह्यमृतोपमम्।।

tatra puṇyodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate| akṣayaṃ salilaṃ tatra śītalaṃ hyamṛtopamam||

Verse 25

स तत्र तोयं पिबति पीनीयं यः प्रयच्छति। प्रदीपस्य प्रदानेन श्रूयतां गुणविस्तरः।।

sa tatra toyaṃ pibati pīnīyaṃ yaḥ prayacchati| pradīpasya pradānena śrūyatāṃ guṇavistaraḥ||

Verse 26

तमोन्धकारं नियतं दीपदो न प्रपश्यति। प्रभां चास्य प्रयच्छन्ति सोमभास्करपावकाः। देवताश्चानुमन्यन्ते विमलाः सर्वतो दिशः।।

tamondhakāraṃ niyataṃ dīpado na prapaśyati| prabhāṃ cāsya prayacchanti somabhāskarapāvakāḥ| devatāścānumanyante vimalāḥ sarvato diśaḥ||

Verse 27

द्योततें च यथाऽऽदित्यः प्रेतलोकगतो नरः। तस्माद्दीपः प्रदातव्यः पानीयं च विशेषतः।।

dyotateṃ ca yathā''dityaḥ pretalokagato naraḥ| tasmāddīpaḥ pradātavyaḥ pānīyaṃ ca viśeṣataḥ||

Verse 28

कपिलां ये प्रयच्छन्ति ब्राह्मणे वेदपारगे। पुष्करे च विशेषेण श्रूयतां तस्य यत्फलम्।।

kapilāṃ ye prayacchanti brāhmaṇe vedapārage| puṣkare ca viśeṣeṇa śrūyatāṃ tasya yatphalam||

Verse 29

गोशतं सवृषं तेन दत्तं भवति शाश्वतम्। पापं कर्म च यत्किञ्चिद्ब्रह्महत्यासमं भवेत्। शोधयेत्कपिला ह्येका प्रदत्तं गोशतं यथा।।

gośataṃ savṛṣaṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam| pāpaṃ karma ca yatkiñcidbrahmahatyāsamaṃ bhavet| śodhayetkapilā hyekā pradattaṃ gośataṃ yathā||

Verse 30

तस्मात्तु कपिला देया कौमुद्यां ज्येष्ठपुष्करे। न तेषां विषमं किञ्चिन्न दुःखं न च कण्टकाः।।

tasmāttu kapilā deyā kaumudyāṃ jyeṣṭhapuṣkare| na teṣāṃ viṣamaṃ kiñcinna duḥkhaṃ na ca kaṇṭakāḥ||

Verse 31

उपानहौ च यो दद्यात्पात्रभूते द्विजोत्तमे। छत्रदाने सुखां छायां लभते परलोकगः।।

upānahau ca yo dadyātpātrabhūte dvijottame| chatradāne sukhāṃ chāyāṃ labhate paralokagaḥ||

Verse 32

न हि दत्तस्य दानस्य नाशोऽस्तीह कदाचन। चित्रगुप्तमतं श्रुत्वा हृष्टरोमा विभावसुः।।

na hi dattasya dānasya nāśo'stīha kadācana| citraguptamataṃ śrutvā hṛṣṭaromā vibhāvasuḥ||

Verse 33

उवाच देवताः सर्वाः पितॄंश्चैव महाद्युतिः। श्रुतं हि चित्रगुप्तस्य धर्मगुह्यं महात्मनः।।

uvāca devatāḥ sarvāḥ pitṝṃścaiva mahādyutiḥ| śrutaṃ hi citraguptasya dharmaguhyaṃ mahātmanaḥ||

Verse 34

श्रद्दधानाश्च ये मर्त्या ब्राह्मणेषु महात्मसु। दानमेतत्प्रयच्छन्ति न तेषां विद्यते भयम्।।

śraddadhānāśca ye martyā brāhmaṇeṣu mahātmasu| dānametatprayacchanti na teṣāṃ vidyate bhayam||

Verse 35

धर्मदोषास्त्विमे पञ्च येषां नास्तीह निष्कृतिः। असंभाष्या अनाचारा वर्जनीया नराधमाः।।

dharmadoṣāstvime pañca yeṣāṃ nāstīha niṣkṛtiḥ| asaṃbhāṣyā anācārā varjanīyā narādhamāḥ||

Verse 36

ब्रह्महा चैव गोघ्नश्च परदाररतश्च यः। अश्रद्दधानश्च नरः स्त्रियं यश्चोपजीवति।।

brahmahā caiva goghnaśca paradārarataśca yaḥ| aśraddadhānaśca naraḥ striyaṃ yaścopajīvati||

Verse 37

प्रेतलोकगता ह्येते नरके पापकर्मिणः। पच्यन्ते वै यथा मीनाः पूयशोणितभोजनाः।।

pretalokagatā hyete narake pāpakarmiṇaḥ| pacyante vai yathā mīnāḥ pūyaśoṇitabhojanāḥ||

Verse 38

असम्भाष्याः पितॄणां च देवानां चैव पञ्च ते। स्नातकानां च विप्राणां ये चान्ये च तपोधनाः।।

asambhāṣyāḥ pitṝṇāṃ ca devānāṃ caiva pañca te| snātakānāṃ ca viprāṇāṃ ye cānye ca tapodhanāḥ||