Adhyaya 188

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्राद्धविद्यादिप्रतिपादकपितृदेवदूतादिसंवादानुवादः।। 1 ।। *युधिष्ठिर उवाच। जन्म मानुष्यकं प्राप्य कर्मक्षेत्रं सुदुर्लभम्। श्रेयोर्थिना दरिद्रेण किं कर्तव्यं पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śrāddhavidyādipratipādakapitṛdevadūtādisaṃvādānuvādaḥ|| 1 || *yudhiṣṭhira uvāca| janma mānuṣyakaṃ prāpya karmakṣetraṃ sudurlabham| śreyorthinā daridreṇa kiṃ kartavyaṃ pitāmaha||

Verse 2

दानानामुत्तमं यच्च देयं यच्च यथायथा। मान्यान्पूज्यांश्च गाङ्गेय रहस्यं वक्तुमर्हसि।।

dānānāmuttamaṃ yacca deyaṃ yacca yathāyathā| mānyānpūjyāṃśca gāṅgeya rahasyaṃ vaktumarhasi||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। एवं पृष्टो नरेन्द्रेण पाण्डवेन यशस्विना। धर्माणां परमं गुह्यं भीष्मः प्रोवाच पार्थिवम्।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ pṛṣṭo narendreṇa pāṇḍavena yaśasvinā| dharmāṇāṃ paramaṃ guhyaṃ bhīṣmaḥ provāca pārthivam||

Verse 4

भीष्म उवाच। शृणुष्वावहितो राजन्धर्मगुह्यानि भारत। यथाहि भगवान्व्यासः पुरा कथितवान्मयि।।

bhīṣma uvāca| śṛṇuṣvāvahito rājandharmaguhyāni bhārata| yathāhi bhagavānvyāsaḥ purā kathitavānmayi||

Verse 5

देवगुह्यमिदं राजन्यमेनाक्लिष्टकर्मणा। नियमस्थेन युक्तेन तपसो महतः फलम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 188 ।।

devaguhyamidaṃ rājanyamenākliṣṭakarmaṇā| niyamasthena yuktena tapaso mahataḥ phalam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 188 ||

Verse 6

येन यः प्रीयते देवः प्रीयन्ते पितरस्तथा। ऋषयः प्रमथाः श्रीश्च चित्रगुप्तो दिशां गजाः।।

yena yaḥ prīyate devaḥ prīyante pitarastathā| ṛṣayaḥ pramathāḥ śrīśca citragupto diśāṃ gajāḥ||

Verse 7

ऋषिधर्मः स्मृतो यत्र सरहस्यो महाफलः। महादानफलं चैव सर्वयज्ञफलं तथा।।

ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ| mahādānaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ tathā||

Verse 8

यश्चैतदेवं जानीयाज्ज्ञात्वा वा कुरुतेऽनघ। सदोषोऽदोषवांश्चेह तैर्गुणैः सह युज्यते।।

yaścaitadevaṃ jānīyājjñātvā vā kurute'nagha| sadoṣo'doṣavāṃśceha tairguṇaiḥ saha yujyate||

Verse 9

दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः। दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः यमेनप्राप्तमिति शेषः।।

daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ| daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ yamenaprāptamiti śeṣaḥ||

Verse 10

अर्घेनैतानि सर्वाणि नृपतिः कथ्यतेऽधिकः। त्रिवर्गसहितं शास्त्रं पवित्रं पुण्यलक्षणम्।। दशानां पशूनां सूना वधो यत्र सा पशुघ्नजातिर्दशसूना। चक्रं चक्रवान् तैलिकः। ध्वजः सुरापायी। नृपः क्षुद्रो राजा।।

arghenaitāni sarvāṇi nṛpatiḥ kathyate'dhikaḥ| trivargasahitaṃ śāstraṃ pavitraṃ puṇyalakṣaṇam|| daśānāṃ paśūnāṃ sūnā vadho yatra sā paśughnajātirdaśasūnā| cakraṃ cakravān tailikaḥ| dhvajaḥ surāpāyī| nṛpaḥ kṣudro rājā||

Verse 11

धर्मिव्याकरणं पुण्यं रहस्यश्रवणं महत्। श्रोतव्यं धर्मसंयुक्तं विहितं त्रिदशैः स्वयम्।।

dharmivyākaraṇaṃ puṇyaṃ rahasyaśravaṇaṃ mahat| śrotavyaṃ dharmasaṃyuktaṃ vihitaṃ tridaśaiḥ svayam||

Verse 12

पितॄणां यत्र गुह्यानि प्रोच्यन्ते श्राद्धकर्मणि। देवतानां च सर्वेषां रहस्यं कथ्यतेऽखिलम्।।

pitṝṇāṃ yatra guhyāni procyante śrāddhakarmaṇi| devatānāṃ ca sarveṣāṃ rahasyaṃ kathyate'khilam||

Verse 13

ऋषिधर्मः स्मृतो यत्र सरहस्यो महाफलः। महायज्ञफलं चैव सर्वदानफलं तथा।।

ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ| mahāyajñaphalaṃ caiva sarvadānaphalaṃ tathā||

Verse 14

ये पठन्ति सदा मर्त्या येषां चैवोपतिष्ठति। श्रुत्वा च फलमाचष्टे स्वयं नारायणः प्रभुः।। एवं दुष्प्रतिग्रहपराङ्मुखेन त्रिवर्गशास्त्रं धर्मार्थकामशास्त्राणि ज्ञेयानि।।

ye paṭhanti sadā martyā yeṣāṃ caivopatiṣṭhati| śrutvā ca phalamācaṣṭe svayaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ|| evaṃ duṣpratigrahaparāṅmukhena trivargaśāstraṃ dharmārthakāmaśāstrāṇi jñeyāni||

Verse 15

गवां फलं तीर्थफलं यज्ञानां चैव यत्फलम्। एतत्फलमवाप्नोति यो नरोऽतिथिपूजकः।।

gavāṃ phalaṃ tīrthaphalaṃ yajñānāṃ caiva yatphalam| etatphalamavāpnoti yo naro'tithipūjakaḥ||

Verse 16

श्रोतारः श्रद्धधानाश्च येषां शुद्धं च मानसम्। तेषां व्यक्तं जिता लोकाः श्रद्दधानेन साधुना।।

śrotāraḥ śraddhadhānāśca yeṣāṃ śuddhaṃ ca mānasam| teṣāṃ vyaktaṃ jitā lokāḥ śraddadhānena sādhunā||

Verse 17

मुच्यते किल्बिषाच्चैव न स पापेन लिप्यते। धर्मं च लभते नित्यं प्रेत्य लोकगतो नरः।।

mucyate kilbiṣāccaiva na sa pāpena lipyate| dharmaṃ ca labhate nityaṃ pretya lokagato naraḥ||

Verse 18

कस्यचित्त्वथ कालस्य देवदूतो यदृच्छया। स्थितो ह्यन्तर्हितो भूत्वा पर्यभाषत वासवम्।।

kasyacittvatha kālasya devadūto yadṛcchayā| sthito hyantarhito bhūtvā paryabhāṣata vāsavam||

Verse 19

यो तौ कामगुणोपेतावश्विनौ भिषजां वरौ। आज्ञयाऽहं तयोः प्राप्तः सनरान्पितृदैवतान्।। पठन्ति शास्त्रम्। उपतिष्ठति सम्यक् स्फुरत्याचष्टे च यः स स्वयं नारायण एवेति ज्ञातव्यः।।

yo tau kāmaguṇopetāvaśvinau bhiṣajāṃ varau| ājñayā'haṃ tayoḥ prāptaḥ sanarānpitṛdaivatān|| paṭhanti śāstram| upatiṣṭhati samyak sphuratyācaṣṭe ca yaḥ sa svayaṃ nārāyaṇa eveti jñātavyaḥ||

Verse 20

कस्माद्धि मैथुनं श्राद्धे दातुर्भोक्तुश्च वर्जितम्। केमर्थं च त्रयः पिण्डाः प्रविभक्ताः पृथक्पृथक्।।

kasmāddhi maithunaṃ śrāddhe dāturbhoktuśca varjitam| kemarthaṃ ca trayaḥ piṇḍāḥ pravibhaktāḥ pṛthakpṛthak||

Verse 21

प्रथमः कस्य दातव्यो मध्यमः क्व च गच्छति। उत्तरश्च स्मृतः कस्य एतदिच्छामि वेदितुम्।।

prathamaḥ kasya dātavyo madhyamaḥ kva ca gacchati| uttaraśca smṛtaḥ kasya etadicchāmi veditum||

Verse 22

श्रद्दधानेन दूतेन भाषितं धर्मसंहितम्। पूर्वस्थास्त्रिदशाः सर्वे पितरः पूज्य खेचरम्।। सनरान् सहर्षीन्प्राप्तः प्रष्टुमिति शेषः।।

śraddadhānena dūtena bhāṣitaṃ dharmasaṃhitam| pūrvasthāstridaśāḥ sarve pitaraḥ pūjya khecaram|| sanarān saharṣīnprāptaḥ praṣṭumiti śeṣaḥ||

Verse 23

पितर ऊचुः। स्वागतं तेऽस्तु भद्रं ते श्रूयतां खेचरोत्तम। गूढार्थः परमः प्रश्नो भवता समुदीरितः।।

pitara ūcuḥ| svāgataṃ te'stu bhadraṃ te śrūyatāṃ khecarottama| gūḍhārthaḥ paramaḥ praśno bhavatā samudīritaḥ||

Verse 24

श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च पुरुषो यः स्त्रियं व्रजेत्। पितरस्तस्य तं मासं तस्मिन्रेतसि शेरते।।

śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca puruṣo yaḥ striyaṃ vrajet| pitarastasya taṃ māsaṃ tasminretasi śerate||

Verse 25

प्रविभागं तु पिण्डानां प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। पिण्डो ह्यधस्ताद्गच्छंस्तु अप आविश्य भावयेत्।।

pravibhāgaṃ tu piṇḍānāṃ pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ| piṇḍo hyadhastādgacchaṃstu apa āviśya bhāvayet||

Verse 26

पिण्डं तु मध्यमं तत्र पत्नीत्वेका समश्नुते। पिण्डस्तृतीयो यस्तेषां तं दद्याज्जातवेदसि। एष श्राद्धविधिः प्रोक्तो यथा धर्मो न लुप्यते।।

piṇḍaṃ tu madhyamaṃ tatra patnītvekā samaśnute| piṇḍastṛtīyo yasteṣāṃ taṃ dadyājjātavedasi| eṣa śrāddhavidhiḥ prokto yathā dharmo na lupyate||

Verse 27

पितरस्तस्य तुष्यन्ति प्रहृष्टमनसः सदा। प्रजा विवर्धते चास्य अक्षयं चोपतिष्ठति।।

pitarastasya tuṣyanti prahṛṣṭamanasaḥ sadā| prajā vivardhate cāsya akṣayaṃ copatiṣṭhati||

Verse 28

देवदूत उवाच। आनुपूर्व्येण पिण्डानां प्रविभागः पृथक्पृथक्। पितॄणां त्रिषु सर्वेषां निरुक्तं कथितं त्वया।।

devadūta uvāca| ānupūrvyeṇa piṇḍānāṃ pravibhāgaḥ pṛthakpṛthak| pitṝṇāṃ triṣu sarveṣāṃ niruktaṃ kathitaṃ tvayā||

Verse 29

एकः समुद्धृतः पिण्डो ह्यधस्तात्कस्य गच्छति। कं वा प्रीणयते देवं कथं तारयते पितॄन्।।

ekaḥ samuddhṛtaḥ piṇḍo hyadhastātkasya gacchati| kaṃ vā prīṇayate devaṃ kathaṃ tārayate pitṝn||

Verse 30

मध्यमं तु तदा पत्नी भुङ्क्तेऽनुज्ञातमेव हि। किमर्थं पितरस्तस्य कव्यमेव च भुञ्जते।।

madhyamaṃ tu tadā patnī bhuṅkte'nujñātameva hi| kimarthaṃ pitarastasya kavyameva ca bhuñjate||

Verse 31

अत्र यस्त्वन्तिमः पिण्डो गच्छते जातवेदसम्। भवते का गतिस्तस्य कं वा समनुगच्छति।।

atra yastvantimaḥ piṇḍo gacchate jātavedasam| bhavate kā gatistasya kaṃ vā samanugacchati||

Verse 32

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पिण्डेषु त्रिषु या गतिः। फलं वृत्तिं च मार्गं च यश्चैनं प्रतिपद्यते।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ piṇḍeṣu triṣu yā gatiḥ| phalaṃ vṛttiṃ ca mārgaṃ ca yaścainaṃ pratipadyate||

Verse 33

पितर ऊचुः। सुमहानेष प्रश्नो वै यस्त्वया समुदीरितः। रहस्यमद्भुतं चापि पृष्टाः स्म गगनेचर।।

pitara ūcuḥ| sumahāneṣa praśno vai yastvayā samudīritaḥ| rahasyamadbhutaṃ cāpi pṛṣṭāḥ sma gaganecara||

Verse 34

एतदेव प्रशंसन्ति देवाश्च मुनयस्तथा। तेऽप्येवं नाभिजानन्ति पितृकार्यविनिश्चयम्। वर्जयित्वा महात्मानं चिरजीविनमुत्तमम्।। पूज्य सम्पूज्य।।

etadeva praśaṃsanti devāśca munayastathā| te'pyevaṃ nābhijānanti pitṛkāryaviniścayam| varjayitvā mahātmānaṃ cirajīvinamuttamam|| pūjya sampūjya||

Verse 35

पितृभक्तस्तु यो विप्रो वलब्धो महायशाः। त्रयाणामपि पिण्डानां श्रुत्वा भगवतो गतिम्।।

pitṛbhaktastu yo vipro valabdho mahāyaśāḥ| trayāṇāmapi piṇḍānāṃ śrutvā bhagavato gatim||

Verse 36

देवदूतेन यः पृष्टः श्राद्धस्य विदिनिश्चयः। गतिं त्रयाणां पिण्डानां शृणुष्वावहितो मम।।

devadūtena yaḥ pṛṣṭaḥ śrāddhasya vidiniścayaḥ| gatiṃ trayāṇāṃ piṇḍānāṃ śṛṇuṣvāvahito mama||

Verse 37

अपो गच्छति यो ह्यत्र शशिनं ह्येष प्रीणयेत्। शशी प्रीणयते देवान्पितॄंश्चैव महामते।।

apo gacchati yo hyatra śaśinaṃ hyeṣa prīṇayet| śaśī prīṇayate devānpitṝṃścaiva mahāmate||

Verse 38

भुङ्क्ते तु पत्नीं यं चैषामनुज्ञाता तु मध्यमम्। पुत्रकामाय पुत्रं तु प्रयच्छन्ति पितामहाः।।

bhuṅkte tu patnīṃ yaṃ caiṣāmanujñātā tu madhyamam| putrakāmāya putraṃ tu prayacchanti pitāmahāḥ||

Verse 39

हव्यवाहे तु यः पिण्डो दीयते तन्निबोध मे। पितरस्तेन तृप्यन्ति प्रीताः कामान्दिशन्ति च। एतत्ते कथितं सर्वं त्रिषु पिण्डेषु या गतिः।।

havyavāhe tu yaḥ piṇḍo dīyate tannibodha me| pitarastena tṛpyanti prītāḥ kāmāndiśanti ca| etatte kathitaṃ sarvaṃ triṣu piṇḍeṣu yā gatiḥ||

Verse 40

ऋत्विग्यो यजमानस्य पितृत्वमनुगच्छति। तस्मिन्नहनि मन्यन्ते परिहार्यं हि मैथुनम्।। चिरजीविनं मार्कण्डेयम्।।

ṛtvigyo yajamānasya pitṛtvamanugacchati| tasminnahani manyante parihāryaṃ hi maithunam|| cirajīvinaṃ mārkaṇḍeyam||

Verse 41

शुचिना तु सदा श्राद्धं भोक्तव्यं खेचरोत्तम। ये मया कथिता दोषास्ते तथा स्युर्न चान्यथा।। यतः ऋत्विक् श्राद्धभोक्ता यजमानस्य पितृत्वं गच्छति तस्मादन्यात्मतां गतः स्वस्त्रियं न गच्छेत्। पारदार्यदोषतुल्यं ह्येतदित्यर्थः।।

śucinā tu sadā śrāddhaṃ bhoktavyaṃ khecarottama| ye mayā kathitā doṣāste tathā syurna cānyathā|| yataḥ ṛtvik śrāddhabhoktā yajamānasya pitṛtvaṃ gacchati tasmādanyātmatāṃ gataḥ svastriyaṃ na gacchet| pāradāryadoṣatulyaṃ hyetadityarthaḥ||

Verse 42

तस्मात्स्नातः शुचिः क्षान्तः श्राद्धं भुञ्जीत वै द्विजः। प्रजा विवर्दते चास्य चश्चैवं सम्प्रयच्छति।।

tasmātsnātaḥ śuciḥ kṣāntaḥ śrāddhaṃ bhuñjīta vai dvijaḥ| prajā vivardate cāsya caścaivaṃ samprayacchati||

Verse 43

ततो विद्युत्प्रभो नाम ऋषिराह महातपाः। आदित्यतेजसा तस्य तुल्यं रूपं प्रकाशते।।

tato vidyutprabho nāma ṛṣirāha mahātapāḥ| ādityatejasā tasya tulyaṃ rūpaṃ prakāśate||

Verse 44

स च धर्मरहस्यानि श्रुत्वा शक्रमथाब्रवीत्।।

sa ca dharmarahasyāni śrutvā śakramathābravīt||

Verse 45

तिर्यग्योनिगतान्सत्वान्मर्त्या हिंसन्ति मोहिताः। कीटान्पिपीलिकान्सर्पान्मेषान्समृगपक्षिणः। किल्बिषं सुबहु प्राप्ताः किंस्विदेषां प्रतिक्रिया।।

tiryagyonigatānsatvānmartyā hiṃsanti mohitāḥ| kīṭānpipīlikānsarpānmeṣānsamṛgapakṣiṇaḥ| kilbiṣaṃ subahu prāptāḥ kiṃsvideṣāṃ pratikriyā||

Verse 46

ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः। पितरश्च महाभागाः पूजयन्ति स्म तं मुनिम्।।

tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ| pitaraśca mahābhāgāḥ pūjayanti sma taṃ munim||

Verse 47

शक्र उवाच। कुरुक्षेत्रं गयां गङ्गां प्रभासं पुष्कराणि च। एतानि मनसा ध्यात्वा अवगाहेत्ततो जलम्। तथा मुच्यति पापेनि राहुणा चन्द्रमा यथा।।

śakra uvāca| kurukṣetraṃ gayāṃ gaṅgāṃ prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca| etāni manasā dhyātvā avagāhettato jalam| tathā mucyati pāpeni rāhuṇā candramā yathā||

Verse 48

त्र्यहं स्नातः स भवति निराहारश्च वर्तते। स्पृशते यो गवां पृष्ठं वालधिं च नमस्यति।।

tryahaṃ snātaḥ sa bhavati nirāhāraśca vartate| spṛśate yo gavāṃ pṛṣṭhaṃ vāladhiṃ ca namasyati||

Verse 49

ततो विद्युत्प्रभो वाक्यमभ्यभाषत वासवम्। अयं सूक्ष्मतरो धर्मस्तं निबोध शतक्रतो।।

tato vidyutprabho vākyamabhyabhāṣata vāsavam| ayaṃ sūkṣmataro dharmastaṃ nibodha śatakrato||

Verse 50

घृष्टो वटकषायेणि अनुलिप्तः प्रियङ्गुणा। क्षीरेण षष्टिकान्भुक्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।। एतच्च वरणमारभ्य द्रष्टव्यमित्याशयेनाह शुचिनेति।।

ghṛṣṭo vaṭakaṣāyeṇi anuliptaḥ priyaṅguṇā| kṣīreṇa ṣaṣṭikānbhuktvā sarvapāpaiḥ pramucyate|| etacca varaṇamārabhya draṣṭavyamityāśayenāha śucineti||

Verse 51

श्रूयतां चापरं गुह्यं रहस्यमृषिचिन्तितम्। श्रुतं मे भाषमाणस्य स्थाणोः स्थाने बृहस्पतेः। रुद्रेण सह देवेश तन्निबोध शचीपते।।

śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyamṛṣicintitam| śrutaṃ me bhāṣamāṇasya sthāṇoḥ sthāne bṛhaspateḥ| rudreṇa saha deveśa tannibodha śacīpate||

Verse 52

पर्वतारोहणं कृत्वा एकपादो विभावसुम्। निरीक्षेत निराहार ऊर्ध्वबाहुः कृताञ्जलिः। तपसा महता युक्त उपवासफलं लभेत्।। वटकषायेण वटजटाकषायेण। प्रियङ्गुः राजसर्षपः षष्टिकान् षष्टिरात्रेण पक्वधान्यम्।।

parvatārohaṇaṃ kṛtvā ekapādo vibhāvasum| nirīkṣeta nirāhāra ūrdhvabāhuḥ kṛtāñjaliḥ| tapasā mahatā yukta upavāsaphalaṃ labhet|| vaṭakaṣāyeṇa vaṭajaṭākaṣāyeṇa| priyaṅguḥ rājasarṣapaḥ ṣaṣṭikān ṣaṣṭirātreṇa pakvadhānyam||

Verse 53

रश्मिभिस्तापितोऽर्कस्य सर्वपापमपोहति। ग्रीष्मकालेऽथवा शीते एवं पापमपोहति।।

raśmibhistāpito'rkasya sarvapāpamapohati| grīṣmakāle'thavā śīte evaṃ pāpamapohati||

Verse 54

ततः पापात्प्रमुक्तस्य द्युतिर्भवति शाश्वती। तेजसा सूर्यवद्दीप्तो भ्राजते सोमवत्पनः।। मध्ये त्रिदशवर्गस्य देवराजः शतक्रतुः। उवाच मधुरं वाक्यं बृहस्पतिमनुत्तमम्।।

tataḥ pāpātpramuktasya dyutirbhavati śāśvatī| tejasā sūryavaddīpto bhrājate somavatpanaḥ|| madhye tridaśavargasya devarājaḥ śatakratuḥ| uvāca madhuraṃ vākyaṃ bṛhaspatimanuttamam||

Verse 56

धर्मगुह्यं तु भगवन्मानुषाणां सुखावहम्। सरहस्याश्च ये दोषास्तान्यथावदुदीरथ।।

dharmaguhyaṃ tu bhagavanmānuṣāṇāṃ sukhāvaham| sarahasyāśca ye doṣāstānyathāvadudīratha||

Verse 57

बृहस्पतिरुवाच। प्रतिमेहन्ति ये सूर्यमनिलं द्विषते च ये। हव्यवाहे प्रदीप्ते च समिधं ये न जुह्वति।।

bṛhaspatiruvāca| pratimehanti ye sūryamanilaṃ dviṣate ca ye| havyavāhe pradīpte ca samidhaṃ ye na juhvati||

Verse 58

बालवत्सां च ये धेनुं दुहन्ति क्षीरकारणात्। तेषां दोषान्प्रवक्ष्यामि तान्निबोध शचीपते।।

bālavatsāṃ ca ye dhenuṃ duhanti kṣīrakāraṇāt| teṣāṃ doṣānpravakṣyāmi tānnibodha śacīpate||

Verse 59

भानुमाननिलश्चैव हव्यवाहश्च वासव। लोकानां मातरश्चैव गावः सृष्टाः स्वयंभुवा।।

bhānumānanilaścaiva havyavāhaśca vāsava| lokānāṃ mātaraścaiva gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā||

Verse 60

लोकांस्तारयितुं शक्ता मर्त्येष्वेतेषु देवताः। सर्वे भवन्तः शृणिवन्तु एकैकं धर्मनिश्चयम्।।

lokāṃstārayituṃ śaktā martyeṣveteṣu devatāḥ| sarve bhavantaḥ śṛṇivantu ekaikaṃ dharmaniścayam||

Verse 61

वर्षाणि षडशीतिं तु दुर्वृत्ताः कुलपांसनाः। स्त्रियः सर्वाश्च दुर्वृत्ताः प्रतिमेहन्ति या रविम्।।

varṣāṇi ṣaḍaśītiṃ tu durvṛttāḥ kulapāṃsanāḥ| striyaḥ sarvāśca durvṛttāḥ pratimehanti yā ravim||

Verse 62

अनिलद्वेषिणः शक्र गर्भस्था च्यवते प्रजा। हव्यवाहस्य दीप्तस्य समिधं ये न जुह्वति। अग्निकार्येषु वै तेषां हव्यं नाश्नाति पावकः।।

aniladveṣiṇaḥ śakra garbhasthā cyavate prajā| havyavāhasya dīptasya samidhaṃ ye na juhvati| agnikāryeṣu vai teṣāṃ havyaṃ nāśnāti pāvakaḥ||

Verse 63

क्षीरं तु बालवत्सानां ये पिबन्तीह मानवाः। न तेषां क्षीरपाः केचिज्जायन्ते कुलवर्धनाः।।

kṣīraṃ tu bālavatsānāṃ ye pibantīha mānavāḥ| na teṣāṃ kṣīrapāḥ kecijjāyante kulavardhanāḥ||

Verse 64

प्रजाक्षयेण युज्यन्ते कुलवंशक्षयेण च। एवमेतत्पुरा दृष्टं कुलवृद्धैर्द्विजातिभिः।।

prajākṣayeṇa yujyante kulavaṃśakṣayeṇa ca| evametatpurā dṛṣṭaṃ kulavṛddhairdvijātibhiḥ||

Verse 65

तस्माद्वर्ज्यानि वर्ज्यानि कार्यं कार्यं च नित्यशः। भूतिकामेनि मर्त्येन सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

tasmādvarjyāni varjyāni kāryaṃ kāryaṃ ca nityaśaḥ| bhūtikāmeni martyena satyametadbravīmi te||

Verse 66

ततः सर्वा महाभाग देवताः समरुद्गणाः। ऋषयश्च महाभागाः पृच्छन्ति स्म पितॄंस्ततः।।

tataḥ sarvā mahābhāga devatāḥ samarudgaṇāḥ| ṛṣayaśca mahābhāgāḥ pṛcchanti sma pitṝṃstataḥ||

Verse 67

पितरः केन तुष्यन्ति मर्त्यानामल्पचेतसाम्। अक्षयं च कथं दानं भवेच्चैवौर्ध्वदेहिकम्।।

pitaraḥ kena tuṣyanti martyānāmalpacetasām| akṣayaṃ ca kathaṃ dānaṃ bhaveccaivaurdhvadehikam||

Verse 68

आनृण्यं वा कथं मर्त्या गच्छेयुः केन कर्मणा। एतदिच्छामहे श्रोतुं परं कौतूहलं हि नः।।

ānṛṇyaṃ vā kathaṃ martyā gaccheyuḥ kena karmaṇā| etadicchāmahe śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ||

Verse 69

पितर ऊचुः। न्यायतो वै महाभागाः संशयः समुदाहृतः। श्रूयतां येन तुष्यामो मर्त्यानां साधुकर्मणाम्।।

pitara ūcuḥ| nyāyato vai mahābhāgāḥ saṃśayaḥ samudāhṛtaḥ| śrūyatāṃ yena tuṣyāmo martyānāṃ sādhukarmaṇām||

Verse 70

नीलषण्डप्रमोक्षेण अणावास्यां तिलोदकैः। वर्षासु दीपकैश्चैव पितॄणामनृणो भवेत्।।

nīlaṣaṇḍapramokṣeṇa aṇāvāsyāṃ tilodakaiḥ| varṣāsu dīpakaiścaiva pitṝṇāmanṛṇo bhavet||

Verse 71

अक्षयं निर्व्यलीकं च दानमेतन्महाफलम्। अस्माकं परितोषश्च अक्षयः परिकीर्त्यते।।

akṣayaṃ nirvyalīkaṃ ca dānametanmahāphalam| asmākaṃ paritoṣaśca akṣayaḥ parikīrtyate||

Verse 72

श्रद्धधानाश्च ये मर्त्या आहरिष्यन्ति सन्ततिम्। दुर्गात्ते तारयिष्यन्ति नरकात्प्रपितामहान्।।

śraddhadhānāśca ye martyā āhariṣyanti santatim| durgātte tārayiṣyanti narakātprapitāmahān||

Verse 73

पितॄणां भाषितं श्रुत्वा हृष्टरोमा तपोधनः। वृद्धगार्ग्यो महातेजास्तानेवं वाक्यमब्रवीत्।।

pitṝṇāṃ bhāṣitaṃ śrutvā hṛṣṭaromā tapodhanaḥ| vṛddhagārgyo mahātejāstānevaṃ vākyamabravīt||

Verse 74

के गुणा नीलषण्डस्य प्रमुक्तस्य तपोधनाः। वर्षासु दीपदानेन तथैव च तिलोदकैः।।

ke guṇā nīlaṣaṇḍasya pramuktasya tapodhanāḥ| varṣāsu dīpadānena tathaiva ca tilodakaiḥ||

Verse 75

पितर ऊचुः। नीलषण्डस्य लाङ्गूलं तोयमभ्युद्दरेद्यदि। षष्टिं वर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः।।

pitara ūcuḥ| nīlaṣaṇḍasya lāṅgūlaṃ toyamabhyuddaredyadi| ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi pitarastena tarpitāḥ||

Verse 76

यस्तु शृङ्गगतं पङ्क्तं कूलादुद्धृत्य तिष्ठति। पितरस्तेन गच्छन्ति सोमलोकमसंशयम्।।

yastu śṛṅgagataṃ paṅktaṃ kūlāduddhṛtya tiṣṭhati| pitarastena gacchanti somalokamasaṃśayam||

Verse 77

वर्षासु दीपदानेन शशीवच्छोभते नरः। तमोरूपं न तस्यास्ति दीपकं यः प्रयच्छति।।

varṣāsu dīpadānena śaśīvacchobhate naraḥ| tamorūpaṃ na tasyāsti dīpakaṃ yaḥ prayacchati||

Verse 78

अमावास्यां तु ये मर्त्याः प्रयच्छन्ति तिलोदकम्। पात्रमौदुम्बरं गृह्य मधुमिश्रं तपोधन। कृतं भवति तैः श्राद्धं सरहस्यं यथार्थवत्।।

amāvāsyāṃ tu ye martyāḥ prayacchanti tilodakam| pātramaudumbaraṃ gṛhya madhumiśraṃ tapodhana| kṛtaṃ bhavati taiḥ śrāddhaṃ sarahasyaṃ yathārthavat||

Verse 79

हृष्टपुष्टमनास्तेषां प्रजा भवति नित्यदा। कुलवंशस्य वृद्धिस्तु पिण्डदस्य फलं भवेत्। श्रद्दधानस्तु यः कुर्यात्पितॄणामनृणो भवेत्।।

hṛṣṭapuṣṭamanāsteṣāṃ prajā bhavati nityadā| kulavaṃśasya vṛddhistu piṇḍadasya phalaṃ bhavet| śraddadhānastu yaḥ kuryātpitṝṇāmanṛṇo bhavet||

Verse 80

एवमेव समुद्दिष्टः श्राद्धकालक्रमस्तथा। विधिः पात्रं फलं चैव यथावदनुकीर्तितम्।।]

evameva samuddiṣṭaḥ śrāddhakālakramastathā| vidhiḥ pātraṃ phalaṃ caiva yathāvadanukīrtitam||]