Adhyaya 187

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति साम्नः सकलवशीकरणोपायत्वे दृष्टान्ततया रक्षोब्राह्मणसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। साम्नि चापि प्रदानेन च ज्यायः किं भवतो मतम्। प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sāmnaḥ sakalavaśīkaraṇopāyatve dṛṣṭāntatayā rakṣobrāhmaṇasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| sāmni cāpi pradānena ca jyāyaḥ kiṃ bhavato matam| prabrūhi bharataśreṣṭha yadatra vyatiricyate||

Verse 2

भीष्म उवाच। साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथाऽपरः। पौरुषीं प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्।।

bhīṣma uvāca| sāmnā prasādyate kaściddānena ca tathā'paraḥ| pauruṣīṃ prakṛtiṃ jñātvā tayorekataraṃ bhajet||

Verse 3

गुणांस्तु शृणु वैराजन्त्सान्त्वस्य पुरुषर्षभ। दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा।।

guṇāṃstu śṛṇu vairājantsāntvasya puruṣarṣabha| dāruṇānyapi bhūtāni sāntvenārādhayedyathā||

Verse 4

अत्राप्युदाहरन्तीममिदिहासं पुरातनम्। गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा।।

atrāpyudāharantīmamidihāsaṃ purātanam| gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā||

Verse 5

कश्चित्तु बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने। गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता।।

kaścittu buddhisampanno brāhmaṇo vijane vane| gṛhītaḥ kṛcchramāpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā||

Verse 6

सुबुद्धिः श्रुतिसम्पन्नो दृष्ट्वा तमतिभीषणम्। सामैवास्मै प्रयुञ्जानो न मुमोह न विव्यधे।।

subuddhiḥ śrutisampanno dṛṣṭvā tamatibhīṣaṇam| sāmaivāsmai prayuñjāno na mumoha na vivyadhe||

Verse 7

रक्षस्तु वाचा सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम्। मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः।।

rakṣastu vācā sampūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam| mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 8

भीष्म उवाच। मुहूर्तमथ सञ्चिन्त्य ब्राह्मणिस्तं निरीक्ष्य सः। अभीतवदथाव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 187 ।।

bhīṣma uvāca| muhūrtamatha sañcintya brāhmaṇistaṃ nirīkṣya saḥ| abhītavadathāvyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 187 ||

Verse 9

विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः। विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः।।

videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ| viṣayānatulānbhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 10

नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि। स्वदोषात्तु परित्यज्य तेनासि हरिणः कृशः।। आभिर्गाधाभिरव्यग्र इति झ.पाठः।।

nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritānyapi| svadoṣāttu parityajya tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ|| ābhirgādhābhiravyagra iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 11

अवृत्त्या पीड्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन्। महार्थान्ध्यायसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः।।

avṛttyā pīḍyamāno'pi vṛttyupāyānvigarhayan| mahārthāndhyāyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 12

परकार्याधिकारस्थाः सद्गुणैरधमा नराः। अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः।।

parakāryādhikārasthāḥ sadguṇairadhamā narāḥ| avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 13

गुणवान्निर्गुणानन्यान्नूनं पश्यसि तत्कृतान्। प्राज्ञैरपि विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः।।

guṇavānnirguṇānanyānnūnaṃ paśyasi tatkṛtān| prājñairapi vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 14

सम्पीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः। जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिमः कृशः।।

sampīḍyātmānamāryatvāttvayā kaścidupaskṛtaḥ| jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi harimaḥ kṛśaḥ||

Verse 15

क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः। मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिमः कृशः।।

kliśyamānānvimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ| manye'nudhyāyasi janāṃstenāsi harimaḥ kṛśaḥ||

Verse 16

प्राज्ञैरपुजितो नूनं प्राज्ञैरप्यभिनिन्दितः। ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तस्तेनासि हरिणः कृशः।। स्वदोषादपरज्यन्ते इति झ.पाठः।।

prājñairapujito nūnaṃ prājñairapyabhininditaḥ| hrīmānamarṣī durvṛttastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ|| svadoṣādaparajyante iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 17

नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन्। वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः।।

nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaścidāryavadācaran| vañcayitvā gatastvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 18

नूनमद्य सतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम्। न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः।।

nūnamadya satāṃ madhye tava vākyamanuttamam| na bhāti kāle'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 19

दृष्टपूर्वाञ्श्रुतपूर्वान्कुपितान्हृदयप्रियान्। अनुनेतुं न शक्रोषि तेनासि हरिणः कृशः।।

dṛṣṭapūrvāñśrutapūrvānkupitānhṛdayapriyān| anunetuṃ na śakroṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 20

नूनमासञ्जयित्वा त्वा कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते। कच्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिणः कृशः।।

nūnamāsañjayitvā tvā kṛtye kasmiṃścidīpsite| kaccidarthayate nityaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 21

परोक्षवादिभिर्मिथ्यादोषस्ते सम्प्रदर्शितः। तज्ज्ञैर्न पूज्यसे व्यक्तं तेनासि हरिणः कृशः।।

parokṣavādibhirmithyādoṣaste sampradarśitaḥ| tajjñairna pūjyase vyaktaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 22

नूनं त्वां सद्गुणापेक्षं पूजयानं सुहृत्प्रजाः। मायावीति च जानन्ति तेनासि हरिणः कृशः।।

nūnaṃ tvāṃ sadguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛtprajāḥ| māyāvīti ca jānanti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 23

अन्तर्गतमभिप्रायंन न नूनं लज्जयेच्छसि। विवक्तुं प्राप्य शैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः।।

antargatamabhiprāyaṃna na nūnaṃ lajjayecchasi| vivaktuṃ prāpya śaithilyāttenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 24

नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मानुषान्नूनमिच्छसि। ग्रहीतुं स्वैर्गुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः।।

nānābuddhirucī~lloke mānuṣānnūnamicchasi| grahītuṃ svairguṇaiḥ sarvāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 25

असत्सु विनिविष्टेषु न गुणान्वदतः स्वयम्। गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः।।

asatsu viniviṣṭeṣu na guṇānvadataḥ svayam| guṇāste na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 26

धर्मवृत्तः श्रुतैर्हीनः पदं त्वं रजसान्वितः। महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः।।

dharmavṛttaḥ śrutairhīnaḥ padaṃ tvaṃ rajasānvitaḥ| mahatprārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 27

तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम्। बन्धुवर्गो निगृह्णाति तेनासि हरिमः कृशः।।

tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam| bandhuvargo nigṛhṇāti tenāsi harimaḥ kṛśaḥ||

Verse 28

इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधनः। युवा सुललितः कामी तेनासि हरिणः कृशः।।

iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ| yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 29

दुर्विनीतहतः पुत्रो जामाता वाऽप्रमार्जकः। दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिमः कृशः।।

durvinītahataḥ putro jāmātā vā'pramārjakaḥ| dārā vā pratikūlāste tenāsi harimaḥ kṛśaḥ||

Verse 30

भ्रातरोऽतीव विषमाः पिता वा क्षुत्क्षतो मृतः। माता ज्योष्ठो गुरुर्वाऽपि तेनासि हरिमः कृशः।।

bhrātaro'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ| mātā jyoṣṭho gururvā'pi tenāsi harimaḥ kṛśaḥ||

Verse 31

ब्राह्मणो वा हतो गौर्वा ब्रह्मस्वं वापहृतं पुरा। देवस्यं वा हृतं काले तेनासि हरिणः कृशः।।

brāhmaṇo vā hato gaurvā brahmasvaṃ vāpahṛtaṃ purā| devasyaṃ vā hṛtaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 32

हृतदारोऽथ वृद्धो वा लोके द्विष्टोऽथवा नरैः। अविज्ञानेन वा वृद्धस्तेनासि हरिणः कृशः।।

hṛtadāro'tha vṛddho vā loke dviṣṭo'thavā naraiḥ| avijñānena vā vṛddhastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 33

वार्धकार्थं धनं दृष्ट्वा स्वा श्रीर्वाऽपि परैर्हृता। वृत्तिर्वा दुर्जनापेक्षा तेनासि हरिणः कृशः।।

vārdhakārthaṃ dhanaṃ dṛṣṭvā svā śrīrvā'pi parairhṛtā| vṛttirvā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 34

सम्पत्कालेन ते धर्मः क्षीणस्तात सुहृद्बुवैः। असंन्यासमतिस्तत्र तेनासि हरिणः कृशः।।

sampatkālena te dharmaḥ kṣīṇastāta suhṛdbuvaiḥ| asaṃnyāsamatistatra tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 35

अविद्वान्भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम्। यशः प्रार्थयसे नित्यं तेनासि हरिणः कृशः।।

avidvānbhīruralpārthe vidyāvikramadānajam| yaśaḥ prārthayase nityaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 36

चिरहाभिलषितं किञ्चित्फलमप्राप्तमेव ते। कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः।।

cirahābhilaṣitaṃ kiñcitphalamaprāptameva te| kṛtamanyairapahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 37

नूनमात्मगतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि। अकारणेऽभिशस्तो हि तेनासि हरिणः कृशः।।

nūnamātmagataṃ doṣamapaśyankiṃcidātmani| akāraṇe'bhiśasto hi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 38

सुहृदां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि हानिजम्। अलमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः।।

suhṛdāṃ duḥkhamārtānāṃ na pramokṣyasi hānijam| alamarthaguṇairhīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 39

साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथा साधून्वनेचरान्। मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिमः कृशः।।

sādhūngṛhasthāndṛṣṭvā ca tathā sādhūnvanecarān| muktāṃścāvasathe saktāṃstenāsi harimaḥ kṛśaḥ||

Verse 40

धर्म्यमर्थ्यं च काम्यं च देशे च रहितं वचः। न प्रसिद्ध्यति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः।।

dharmyamarthyaṃ ca kāmyaṃ ca deśe ca rahitaṃ vacaḥ| na prasiddhyati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 41

दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः। प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः।।

dattānakuśalairarthānmanīṣī saṃjijīviṣuḥ| prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 42

परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि। सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिणः कृशः।।

parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi| suhṛdāmuparodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 43

पापान्विवर्धितान्दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः। ध्रुवं गर्हयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः।।

pāpānvivardhitāndṛṣṭvā kalyāṇāṃścāvasīdataḥ| dhruvaṃ garhayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 44

एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्। सहायमकरोच्चैनं सम्पूज्यामुं मुमोच ह।।

evaṃ sampūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayat| sahāyamakaroccainaṃ sampūjyāmuṃ mumoca ha||