Adhyaya 186

Verse 1

युधिष्ठिरेणावश्चवेद्योपास्येषु परावधिं पृष्टेनि भीष्मेण तम्प्रति श्रीनारायणमहिमप्रतिपादकनारदपुण्डिरीकसंवादानुवादपूर्वकं नारायणस्य सर्वोत्कृष्टत्वेन वेद्यत्वोपास्यत्वविधानम्।। 1 ।। *युधिष्ठिर उवाच। यज्ज्ञेयं परमं कृत्यमनुष्ठेयं महात्मभिः। सारं मे सर्वशास्त्राणां वक्तुमर्हस्यनुग्रहात्।। ।। इती श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ष॰शीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 186 ।।

yudhiṣṭhireṇāvaścavedyopāsyeṣu parāvadhiṃ pṛṣṭeni bhīṣmeṇa tamprati śrīnārāyaṇamahimapratipādakanāradapuṇḍirīkasaṃvādānuvādapūrvakaṃ nārāyaṇasya sarvotkṛṣṭatvena vedyatvopāsyatvavidhānam|| 1 || *yudhiṣṭhira uvāca| yajjñeyaṃ paramaṃ kṛtyamanuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ| sāraṃ me sarvaśāstrāṇāṃ vaktumarhasyanugrahāt|| || itī śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣa॰śītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 186 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। श्रूयतामिदमत्यन्तं गूढं संसारमोचनम्। श्रोतव्यं च त्वया सम्यग्ज्ञातव्यं च विशाम्पते।।

bhīṣma uvāca| śrūyatāmidamatyantaṃ gūḍhaṃ saṃsāramocanam| śrotavyaṃ ca tvayā samyagjñātavyaṃ ca viśāmpate||

Verse 3

पुण्डरीकः पुरा विप्रः पुण्यतीर्थे जपान्वितः। नारदं परिपप्रच्छ श्रेयो योगपरं मुनिम्।।

puṇḍarīkaḥ purā vipraḥ puṇyatīrthe japānvitaḥ| nāradaṃ paripapraccha śreyo yogaparaṃ munim||

Verse 4

नारदश्चाब्रवीदेनं ब्रह्मणोक्तं महात्मना।।

nāradaścābravīdenaṃ brahmaṇoktaṃ mahātmanā||

Verse 5

शृणुष्वावहितस्तात ज्ञानयोगमनुत्तमम्। अप्रभूतं प्रभूतार्थं वेदशास्त्रार्थसंयुतम्।

śṛṇuṣvāvahitastāta jñānayogamanuttamam| aprabhūtaṃ prabhūtārthaṃ vedaśāstrārthasaṃyutam|

Verse 6

यः परः प्रकृते प्रोक्तः पुरुषः पञ्चविंशकः। स एव सर्वभूतात्मा नर इत्यभिधीयते।।

yaḥ paraḥ prakṛte proktaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ| sa eva sarvabhūtātmā nara ityabhidhīyate||

Verse 7

नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदुः। तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः।।

narājjātāni tatvāni nārāṇīti tato viduḥ| tānyeva cāyanaṃ tasya tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ||

Verse 8

नारायणाज्जगत्सर्वं सर्गकाले प्रजायते। तस्मिन्नेव पुनस्तच्च प्रलये सम्प्रलीयते।।

nārāyaṇājjagatsarvaṃ sargakāle prajāyate| tasminneva punastacca pralaye sampralīyate||

Verse 9

नारायणः परं ब्रह्म तत्वं नारायणः परः। परादपि परश्चासौ तस्मान्नास्ति परात्परः।।

nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tatvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ| parādapi paraścāsau tasmānnāsti parātparaḥ||

Verse 10

वासुदेवं तथा विष्णुमात्मानं च तथा विदुः। संज्ञाभेदैः स एवैकः सर्वशास्त्राभिसंस्कृतः।।

vāsudevaṃ tathā viṣṇumātmānaṃ ca tathā viduḥ| saṃjñābhedaiḥ sa evaikaḥ sarvaśāstrābhisaṃskṛtaḥ||

Verse 11

आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनःपुनः। इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा।।

āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥpunaḥ| idamekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā||

Verse 12

तस्मात्त्वं गहनान्सर्वांस्त्यक्त्वा शास्त्रार्थविस्तरान्। अनन्यचेता ध्यायस्व नारायणमजं विभुम्।।

tasmāttvaṃ gahanānsarvāṃstyaktvā śāstrārthavistarān| ananyacetā dhyāyasva nārāyaṇamajaṃ vibhum||

Verse 13

मुहूर्तिमपि यो ध्यायेन्नारायणमतन्द्रितः। सोऽपि तद्गतिमाप्नोति किं पुनस्तत्परायणः।।

muhūrtimapi yo dhyāyennārāyaṇamatandritaḥ| so'pi tadgatimāpnoti kiṃ punastatparāyaṇaḥ||

Verse 14

नमो नारायणायेति यो वेद ब्रह्म शाश्वतम्। अन्त्यकाले जपन्नेति तद्विष्णोः परमं पदम्।।

namo nārāyaṇāyeti yo veda brahma śāśvatam| antyakāle japanneti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

Verse 15

श्रवणान्मननाच्चैव गीतिस्तुत्यर्चनादिभिः। आराध्यं सर्वदा ब्रह्म पुरुषेण हितैषिणा।।

śravaṇānmananāccaiva gītistutyarcanādibhiḥ| ārādhyaṃ sarvadā brahma puruṣeṇa hitaiṣiṇā||

Verse 16

लिप्यते न स पापेन नारायणपरायणः। पुनाति सकलं लोकं सहस्रांशुरिवोदितः।।

lipyate na sa pāpena nārāyaṇaparāyaṇaḥ| punāti sakalaṃ lokaṃ sahasrāṃśurivoditaḥ||

Verse 17

ब्रह्मचारी गृहस्थोऽपि वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। केशवाराधनं हित्वा नैव याति परां गतिम्।।

brahmacārī gṛhastho'pi vānaprastho'tha bhikṣukaḥ| keśavārādhanaṃ hitvā naiva yāti parāṃ gatim||

Verse 18

जन्मान्तरसहस्रेषु दुर्लभा तद्गता मतिः। तद्भक्तवत्सलं देवं समराधय सुव्रत।।

janmāntarasahasreṣu durlabhā tadgatā matiḥ| tadbhaktavatsalaṃ devaṃ samarādhaya suvrata||

Verse 19

नारदेनैवमुक्तस्तु स विप्रोऽभ्यर्चयद्धरिम्। स्वप्नोऽपि पुण्डरीकाक्षं शङ्खचक्रगदाधरम्।।

nāradenaivamuktastu sa vipro'bhyarcayaddharim| svapno'pi puṇḍarīkākṣaṃ śaṅkhacakragadādharam||

Verse 20

किरीटकुण्डलधरं लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभम्। तं दृष्ट्वा देवदेवेशं प्राणमत्सम्भ्रमान्वितः।।

kirīṭakuṇḍaladharaṃ lasacchrīvatsakaustubham| taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ prāṇamatsambhramānvitaḥ||

Verse 21

अथ कालेन महता तथा प्रत्यक्षतां गतः। संस्तुतः स्तुतिभिर्वेदैर्देवगन्धर्वकिन्नरैः।।

atha kālena mahatā tathā pratyakṣatāṃ gataḥ| saṃstutaḥ stutibhirvedairdevagandharvakinnaraiḥ||

Verse 22

अथ तेनैव भगवानात्मलोकमधोक्षजः। गतः सम्प्रजितः सर्वैः स योगिनिलयो हरिः।।

atha tenaiva bhagavānātmalokamadhokṣajaḥ| gataḥ samprajitaḥ sarvaiḥ sa yoginilayo hariḥ||

Verse 23

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तद्भक्तस्तत्परायणः। अर्चयित्वा यथायोगं भजस्व पुरुषोत्तमम्।।

tasmāttvamapi rājendra tadbhaktastatparāyaṇaḥ| arcayitvā yathāyogaṃ bhajasva puruṣottamam||

Verse 24

अजरममरमेकं ध्येयमाद्यन्तशून्यं सगुणमगुणमाद्यं स्थूलमत्यन्तसूक्ष्मम्। निरुपममुपमेयं योगिविज्ञानगम्यं त्रिभुवनगुरुमीशं सम्प्रपद्यस्व विष्णुम्।।

ajaramamaramekaṃ dhyeyamādyantaśūnyaṃ saguṇamaguṇamādyaṃ sthūlamatyantasūkṣmam| nirupamamupameyaṃ yogivijñānagamyaṃ tribhuvanagurumīśaṃ samprapadyasva viṣṇum||