Adhyaya 184

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विद्यातपोदानप्रशंसापरख्यासमैत्रेयसंवादानुवादः।। 1 ।। भीष्म उवाच। एवमुक्तः स भगवान्मैत्रेयं प्रत्यभाषत। दिष्ट्यैतत्त्वं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिरीदृशी?

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vidyātapodānapraśaṃsāparakhyāsamaitreyasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || bhīṣma uvāca| evamuktaḥ sa bhagavānmaitreyaṃ pratyabhāṣata| diṣṭyaitattvaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhirīdṛśī?

Verse 2

लोको ह्ययं गुणानेव भूयिष्ठं सम्प्रशंसति। रूपमानो वयोमानो धनविद्यामदस्तथा।।

loko hyayaṃ guṇāneva bhūyiṣṭhaṃ sampraśaṃsati| rūpamāno vayomāno dhanavidyāmadastathā||

Verse 3

दिष्ट्या नाभिभवन्ति त्वां दैवस्तेऽयमनुग्रहः। तत्ते बहुगुणं दानं वर्तयिष्यामि तच्छृणु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 184 ।।

diṣṭyā nābhibhavanti tvāṃ daivaste'yamanugrahaḥ| tatte bahuguṇaṃ dānaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇu|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi caturaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 184 ||

Verse 4

यानीहागमशास्त्राणि याश्च काश्चित्प्रिवृत्तयः। तानि वेदं पुरस्कृत्य प्रवृत्तानि यथाक्रमम्।

yānīhāgamaśāstrāṇi yāśca kāścitprivṛttayaḥ| tāni vedaṃ puraskṛtya pravṛttāni yathākramam|

Verse 5

अहं दानं प्रशंसामि भवानपि तपःश्रुतेः। तपः पवित्रं वेदस्य तपः स्वर्गस्य साधनम्।।

ahaṃ dānaṃ praśaṃsāmi bhavānapi tapaḥśruteḥ| tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ svargasya sādhanam||

Verse 6

तपसा महदाप्नोति विद्यया चेति नः श्रुतम्। तपसैव चापनुदेद्यच्चान्यदपि दुष्कृतम्।।

tapasā mahadāpnoti vidyayā ceti naḥ śrutam| tapasaiva cāpanudedyaccānyadapi duṣkṛtam||

Verse 7

यद्यद्धि किञ्चित्सन्धाय पुरुषस्तप्यते तपः। सर्वमेतदवाप्नोति ब्राह्मणो वेदपारगः।।

yadyaddhi kiñcitsandhāya puruṣastapyate tapaḥ| sarvametadavāpnoti brāhmaṇo vedapāragaḥ||

Verse 8

दुरन्वयं दुष्प्रधर्षं दुरापं दुरतिक्रमम्। सर्वं वै तपसाऽभ्योति तपो हि बलवत्तरम्।।

duranvayaṃ duṣpradharṣaṃ durāpaṃ duratikramam| sarvaṃ vai tapasā'bhyoti tapo hi balavattaram||

Verse 9

सुरापः स्वर्णहारी च भ्रूणहा गुरुतल्पगः। तपसा तरते सर्वमेनसश्च प्रमुच्यते।।

surāpaḥ svarṇahārī ca bhrūṇahā gurutalpagaḥ| tapasā tarate sarvamenasaśca pramucyate||

Verse 10

सर्वो वैद्यस्तु चक्षुष्मानपि यादृशतादृशः। तपस्विनं तथैवाहुस्ताभ्यां कार्यं सतां मतम्।। वर्तयिष्यामि कथयिष्यामि।।

sarvo vaidyastu cakṣuṣmānapi yādṛśatādṛśaḥ| tapasvinaṃ tathaivāhustābhyāṃ kāryaṃ satāṃ matam|| vartayiṣyāmi kathayiṣyāmi||

Verse 11

सर्वे पूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः। दानप्रदाः सुखं प्रेत्य प्राप्नुवन्तीह च श्रियम्।।

sarve pūjyāḥ śrutadhanāstathaiva ca tapasvinaḥ| dānapradāḥ sukhaṃ pretya prāpnuvantīha ca śriyam||

Verse 12

इमं च ब्रह्मलोकं च लोकं च बलवत्तरम्। अन्नदानैः सुकृतिनः प्रतिपद्यन्ति लौकिकम्।।

imaṃ ca brahmalokaṃ ca lokaṃ ca balavattaram| annadānaiḥ sukṛtinaḥ pratipadyanti laukikam||

Verse 13

पूजिताः पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च। स दाता यत्र यत्रैति सर्वतः सम्प्रणूयते।।

pūjitāḥ pūjayantyete mānitā mānayanti ca| sa dātā yatra yatraiti sarvataḥ sampraṇūyate||

Verse 14

अकर्ता चैव कर्ता च लभते यस्य यादृशम्। यदि चोर्ध्वं यद्यधो वा स्वान्लोकानभियास्यति।।

akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśam| yadi cordhvaṃ yadyadho vā svānlokānabhiyāsyati||

Verse 15

प्राप्स्यसि त्वन्नपानानि यानि दास्यसि कर्हिचित्। मेधाव्यसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान्।।

prāpsyasi tvannapānāni yāni dāsyasi karhicit| medhāvyasi kule jātaḥ śrutavānanṛśaṃsavān||

Verse 16

कौमारदारो व्रतवान्मैत्रेय निरतो भव। [एतद्गृहाण प्रथमं प्रशस्तं गृहमेधिनाम्।।

kaumāradāro vratavānmaitreya nirato bhava| [etadgṛhāṇa prathamaṃ praśastaṃ gṛhamedhinām||

Verse 17

यो भर्ता वासितातुष्टो भर्तुस्तुष्टा च वासिता। यस्मिन्नेवं कुले सर्वं कल्याणं तत्र वर्तते।। यः सर्ववित्स चक्षुष्मान् यादृशतादृशमपि तपस्विनं तथैव चक्षुष्मन्तमेवाहुः। ताभ्यां सर्ववित्तपस्विभ्याम्।।

yo bhartā vāsitātuṣṭo bhartustuṣṭā ca vāsitā| yasminnevaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate|| yaḥ sarvavitsa cakṣuṣmān yādṛśatādṛśamapi tapasvinaṃ tathaiva cakṣuṣmantamevāhuḥ| tābhyāṃ sarvavittapasvibhyām||

Verse 18

अद्भिर्गात्रान्मलमिव तमोऽग्निप्रभया यथा।] दानेन तपसा चैव विष्णोरभ्यर्चनेन च। ब्राह्मणः स महाभाग तरेत्संसारसागरात्।।

adbhirgātrānmalamiva tamo'gniprabhayā yathā|] dānena tapasā caiva viṣṇorabhyarcanena ca| brāhmaṇaḥ sa mahābhāga taretsaṃsārasāgarāt||

Verse 19

स्वकर्मशुद्धसत्त्वानां तपोभिर्निर्मलात्मनाम्। विद्यया गतमोहानां तारणाय हरिः स्मृतः।।

svakarmaśuddhasattvānāṃ tapobhirnirmalātmanām| vidyayā gatamohānāṃ tāraṇāya hariḥ smṛtaḥ||

Verse 20

तदर्चनपरो नित्यं तद्भक्तस्तं नमस्कुरु। तद्भक्ता न विनश्यन्ति ह्यष्टाक्षरपरायणाः।।

tadarcanaparo nityaṃ tadbhaktastaṃ namaskuru| tadbhaktā na vinaśyanti hyaṣṭākṣaraparāyaṇāḥ||

Verse 21

प्रणवोपासनपराः परमार्थिपरास्त्विह। एतैः पावय चात्मानं सर्वपापमपोह्य च।।

praṇavopāsanaparāḥ paramārthiparāstviha| etaiḥ pāvaya cātmānaṃ sarvapāpamapohya ca||

Verse 22

स्वस्ति प्राप्नुहि मैत्रेय गृहान्साधु व्रजाम्यहम्। एतन्मनसि कर्तव्यं श्रेय एवं भविष्यति।।

svasti prāpnuhi maitreya gṛhānsādhu vrajāmyaham| etanmanasi kartavyaṃ śreya evaṃ bhaviṣyati||

Verse 23

तं प्रणम्याथ मैत्रेयः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। स्वस्ति प्राप्नोतु भगवानित्युवाच कृताञ्जलिः।।

taṃ praṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam| svasti prāpnotu bhagavānityuvāca kṛtāñjaliḥ||