Adhyaya 183

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दानादिप्रशंसापरव्यासमैत्रेयसंवादानुवादः।। 1 ।। भीष्म उवाच। एवमुक्तः प्रत्युवाच मैत्रेयः कर्मपूर्वकः। अत्यन्तं श्रीमति कुले जातः प्राज्ञो बहुश्रुतः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dānādipraśaṃsāparavyāsamaitreyasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || bhīṣma uvāca| evamuktaḥ pratyuvāca maitreyaḥ karmapūrvakaḥ| atyantaṃ śrīmati kule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ||

Verse 2

असंशयं महाप्राज्ञ यथैवात्थ तथैव तत्। अनुज्ञातश्च भवता किञ्चिद्ब्रूयामहं विभो।।

asaṃśayaṃ mahāprājña yathaivāttha tathaiva tat| anujñātaśca bhavatā kiñcidbrūyāmahaṃ vibho||

Verse 3

व्यास उवाच। यद्यदिच्छसि मैत्रेय यावद्यावद्यथायथा। ब्रूहि तत्वं महाप्राज्ञ शुश्रुषे वचनं तव।।

vyāsa uvāca| yadyadicchasi maitreya yāvadyāvadyathāyathā| brūhi tatvaṃ mahāprājña śuśruṣe vacanaṃ tava||

Verse 4

मैत्रेय उवाच। निर्दोषं निर्मलं चैव वचनं सत्यसंहितम्। विद्यातपोभ्यां हि भवान्भावितात्मा न संशयः।।

maitreya uvāca| nirdoṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ satyasaṃhitam| vidyātapobhyāṃ hi bhavānbhāvitātmā na saṃśayaḥ||

Verse 5

भवतो भावितात्मत्वाल्लाभोऽयं सुमहान्मम। भूयो बुद्ध्याऽनुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव।।

bhavato bhāvitātmatvāllābho'yaṃ sumahānmama| bhūyo buddhyā'nupaśyāmi susamṛddhatapā iva||

Verse 6

अपि मे दर्शनादेव भवतोऽभ्युदयो महान्। मन्ये भवत्प्रसादोऽयं बुद्धिकर्मस्वभावतः।।

api me darśanādeva bhavato'bhyudayo mahān| manye bhavatprasādo'yaṃ buddhikarmasvabhāvataḥ||

Verse 7

तपः श्रुतं च योनिश्चाप्येतद्ब्राह्मण्यकारणम्। त्रिभिर्गुणैः समुदितः स्नातो भवति वै द्विजः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 183 ।।

tapaḥ śrutaṃ ca yoniścāpyetadbrāhmaṇyakāraṇam| tribhirguṇaiḥ samuditaḥ snāto bhavati vai dvijaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi tryaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 183 ||

Verse 8

अस्मिंस्तृप्ते च तृप्यन्ति पितरो दैवतानि च। न हि श्रुतवतां किञ्चिदधिकं ब्राह्मणादृते।। श्रुतं शास्त्रज्ञानम्।

asmiṃstṛpte ca tṛpyanti pitaro daivatāni ca| na hi śrutavatāṃ kiñcidadhikaṃ brāhmaṇādṛte|| śrutaṃ śāstrajñānam|

Verse 9

असंस्कारात्क्षत्रवैश्यौ नश्येते ब्राह्मणादृते। शूद्रो नश्यत्यशुश्रूषुराश्रमाणां यथार्हतः।।

asaṃskārātkṣatravaiśyau naśyete brāhmaṇādṛte| śūdro naśyatyaśuśrūṣurāśramāṇāṃ yathārhataḥ||

Verse 10

[अन्धं स्यात्तम एवेदं न प्रज्ञायेत किञ्चन। चातुर्वर्ण्यं न वर्तेत धर्माधर्मावृतानृते।।]

[andhaṃ syāttama evedaṃ na prajñāyeta kiñcana| cāturvarṇyaṃ na varteta dharmādharmāvṛtānṛte||]

Verse 11

यथाहि सुकृते क्षेत्रे फलं विन्दति मानवः। एवं दत्त्वा श्रुतवते फलं दाता समश्नुते।।

yathāhi sukṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ| evaṃ dattvā śrutavate phalaṃ dātā samaśnute||

Verse 12

ब्राह्मणश्चेन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहितः। प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्याद्धनिनां धनम्।।

brāhmaṇaścenna vindeta śrutavṛttopasaṃhitaḥ| pratigrahītā dānasya moghaṃ syāddhanināṃ dhanam||

Verse 13

अन्नं ह्यविद्वान्हन्त्येवमविद्वांसं च हन्ति तत्। तच्चान्यं हन्ति यच्चान्यत्स भुक्त्वा हन्यतेऽबुधः।।

annaṃ hyavidvānhantyevamavidvāṃsaṃ ca hanti tat| taccānyaṃ hanti yaccānyatsa bhuktvā hanyate'budhaḥ||

Verse 14

प्राहुर्ह्यन्नमदन्विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः। स चान्नाज्जायते तस्मात्सूक्ष्म एष व्यतिक्रमः।। ब्राह्मणादृते इदमन्धन्तम एव स्याद्यतो वर्णधर्मादिकं तेन विना न प्रज्ञायेतेति सम्बन्धः।।

prāhurhyannamadanvidvānpunarjanayatīśvaraḥ| sa cānnājjāyate tasmātsūkṣma eṣa vyatikramaḥ|| brāhmaṇādṛte idamandhantama eva syādyato varṇadharmādikaṃ tena vinā na prajñāyeteti sambandhaḥ||

Verse 15

ब्राह्मं ह्यनुपयोगी यो ददंश्चान्नमसंशयम्। यस्तारयति वै विद्वान्पितॄन्देवान्सदाऽमृतान् ईश्वरत्वाच्च क्षेत्रभूतः सन् पुनर्जनयति दात्रे अनेकगुणितं प्रयच्छतीत्यर्थः। सच दातुरन्नाज्जायते प्रजारूपेण। गृहस्थश्चेत्तत्र यस्यान्नं तस्य सन्ततिरिति सूक्ष्मो व्यतिक्रमोऽस्ति। तेन गृहस्थः परपाकं नाश्नीयादिति गम्यते।।

brāhmaṃ hyanupayogī yo dadaṃścānnamasaṃśayam| yastārayati vai vidvānpitṝndevānsadā'mṛtān īśvaratvācca kṣetrabhūtaḥ san punarjanayati dātre anekaguṇitaṃ prayacchatītyarthaḥ| saca dāturannājjāyate prajārūpeṇa| gṛhasthaścettatra yasyānnaṃ tasya santatiriti sūkṣmo vyatikramo'sti| tena gṛhasthaḥ parapākaṃ nāśnīyāditi gamyate||

Verse 16

यदेव ददतः पुण्यं तदेव प्रतिगृह्णतः। न ह्येकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयो विदुः।।

yadeva dadataḥ puṇyaṃ tadeva pratigṛhṇataḥ| na hyekacakraṃ varteta ityevamṛṣayo viduḥ||

Verse 17

यत्र वै ब्राह्मणाः सन्ति श्रुतवृत्तोपसंहिताः। तत्र दानफलं पुण्यमिह चामुत्र चाश्नुते।।

yatra vai brāhmaṇāḥ santi śrutavṛttopasaṃhitāḥ| tatra dānaphalaṃ puṇyamiha cāmutra cāśnute||

Verse 18

ये योनिशुद्धाः सततं तपस्यभिरता भृशम्। दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमाः सदा।।

ye yoniśuddhāḥ satataṃ tapasyabhiratā bhṛśam| dānādhyayanasampannāste vai pūjyatamāḥ sadā||

Verse 19

तैर्हि सद्भिः कृतः पन्था देवयानो न मुह्यते। ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः।।

tairhi sadbhiḥ kṛtaḥ panthā devayāno na muhyate| te hi svargasya netāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ||