Adhyaya 182

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विद्यातपोदानानां मध्ये दानप्रशंसनपरव्यासमैत्रेयसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते। पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vidyātapodānānāṃ madhye dānapraśaṃsanaparavyāsamaitreyasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| vidyā tapaśca dānaṃ ca kimeteṣāṃ viśiṣyate| pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca||

Verse 3

कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन्। वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 182 ।।

kṛṣṇadvaipāyano rājannajñātacaritaṃ caran| vārāṇasyāmupātiṣṭhanmaitreyaṃ svairiṇīkule|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvyaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 182 ||

Verse 4

तमुपच्छन्नमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमः। अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम्।।

tamupacchannamāsīnaṃ jñātvā sa munisattamaḥ| arcitvā bhojayāmāsa maitreyo'śanamuttamam||

Verse 5

तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम्। उत्तिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः।। मैत्रेयमपि अज्ञातचरितं चरन्तमित्यर्थः। स्वं ईरयति धर्माय प्रेरयति स्वैरिणी मुनिश्रेणी तस्याः कुले गृहे। स्वैरिणं कुल इति थ. पाठः।।

tadannamuttamaṃ bhuktvā guṇavatsārvakāmikam| uttiṣṭhamāno'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ|| maitreyamapi ajñātacaritaṃ carantamityarthaḥ| svaṃ īrayati dharmāya prerayati svairiṇī muniśreṇī tasyāḥ kule gṛhe| svairiṇaṃ kula iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

तमुत्स्मयन्तं सम्प्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत्। कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्व्यस्मयिष्ठाः कुतश्च ते। तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः।। अस्मयत विस्मयं प्राप्तवान्।।

tamutsmayantaṃ samprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇamabravīt| kāraṇaṃ brūhi dharmātmanvyasmayiṣṭhāḥ kutaśca te| tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ|| asmayata vismayaṃ prāptavān||

Verse 7

एतदिच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च। आत्मनश्च तपोभाग्यं सुखभाग्यं ममेह च।। कुतश्च ते प्रमोद इति सम्बन्धः।।

etadicchāmi te vidvannabhivādya praṇamya ca| ātmanaśca tapobhāgyaṃ sukhabhāgyaṃ mameha ca|| kutaśca te pramoda iti sambandhaḥ||

Verse 8

तपोभाग्यान्महाभाग सुखभाग्यात्तथैव च। पृथगाचरितं तात पृथगाचरितात्मनः। अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात्।।

tapobhāgyānmahābhāga sukhabhāgyāttathaiva ca| pṛthagācaritaṃ tāta pṛthagācaritātmanaḥ| alpāntaramahaṃ manye viśiṣṭamapi cānvayāt||

Verse 9

व्यास उवाच। अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः। असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत्।। इच्छामि ज्ञातुमिति शेषः।।

vyāsa uvāca| aticchedātivādābhyāṃ smayo'yaṃ samupāgataḥ| asatyaṃ vedavacanaṃ kasmādvedo'nṛtaṃ vadet|| icchāmi jñātumiti śeṣaḥ||

Verse 10

त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं प्रति। न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परान्वदेत्।।

trīṇyeva tu padānyāhuḥ puruṣasyottamaṃ prati| na druhyeccaiva dadyācca satyaṃ caiva parānvadet||

Verse 11

इति वेदोक्तमृषिभिः पुरस्तात्परिकल्पितम्। इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम्।।

iti vedoktamṛṣibhiḥ purastātparikalpitam| idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastācca pariśrutam||

Verse 12

अल्पोऽपि तादृशो न्यासो भवत्युत महाफलः। तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता।।

alpo'pi tādṛśo nyāso bhavatyuta mahāphalaḥ| tṛṣitāya ca yaddattaṃ hṛdayenānasūyatā||

Verse 13

तोषितास्त्रिदशा यत्ते दत्त्वैतद्दर्शनं मम। अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिव प्रभो।।

toṣitāstridaśā yatte dattvaitaddarśanaṃ mama| ajaiṣīrmahato lokānmahāyajñairiva prabho||

Verse 14

ततो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च। दूरात्पुण्यवतो गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनात्।।

tato dānapavitreṇa prīto'smi tapasaiva ca| dūrātpuṇyavato gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanāt||

Verse 15

पुण्यश्च वातिगन्धस्ते मन्ये कर्म विधानजम्। अथ कर्मार्जितस्तात यथाचैवानुलेपनात्।।

puṇyaśca vātigandhaste manye karma vidhānajam| atha karmārjitastāta yathācaivānulepanāt||

Verse 16

शुभं सर्वपवित्रेब्यो दानमेव परं द्विज। [नोचेत्सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत्।।]

śubhaṃ sarvapavitrebyo dānameva paraṃ dvija| [nocetsarvapavitrebhyo dānameva paraṃ bhavet||]

Verse 17

यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंसति। तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशयः।।

yānīmānyuttamānīha vedoktāni praśaṃsati| teṣāṃ śreṣṭhataraṃ dānamiti me nātra saṃśayaḥ||

Verse 18

दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः। ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः।।

dānavadbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ| te hi prāṇasya dātārasteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ||

Verse 19

यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः। सर्वत्यागो यता चेह तता दानमनुत्तमम्।।

yathā vedāḥ svadhītāśca yathā cendriyasaṃyamaḥ| sarvatyāgo yatā ceha tatā dānamanuttamam||

Verse 20

त्वं हि तात सुखादेव शुभमेष्यसि शोभनम्। सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः।।

tvaṃ hi tāta sukhādeva śubhameṣyasi śobhanam| sukhātsukhataraprāptimāpnute matimānnaraḥ||

Verse 21

तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलक्ष्यमसंशयम्। श्रीमन्तः प्राप्नुवन्त्यर्थान्दानं यज्ञं तथा सुखम्।।

tannaḥ pratyakṣamevedamupalakṣyamasaṃśayam| śrīmantaḥ prāpnuvantyarthāndānaṃ yajñaṃ tathā sukham||

Verse 22

सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम्। दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः।।

sukhādeva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhādanyatparaṃ sukham| dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ||

Verse 23

विविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः। पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम्।।

vividhānīha vṛttāni narasyāhurmanīṣiṇaḥ| puṇyamanyatpāpamanyanna puṇyaṃ na ca pāpakam||

Verse 24

न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पातकम्। यथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम्।।

na vṛttaṃ manyate'nyasya manyate'nyasya pātakam| yathā svakarmanirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam||

Verse 25

यज्ञदानतपःशीला नरा वै पुण्यकर्मिणः। येऽभिद्रुह्यन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जनाः।।

yajñadānatapaḥśīlā narā vai puṇyakarmiṇaḥ| ye'bhidruhyanti bhūtāni te vai pāpakṛto janāḥ||

Verse 26

द्रव्याण्याददते चैव दुःखं यान्ति पतन्ति च। ततोऽन्यत्कर्म यत्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम्।।

dravyāṇyādadate caiva duḥkhaṃ yānti patanti ca| tato'nyatkarma yatkiṃcinna puṇyaṃ na ca pātakam||

Verse 27

नित्यं चाकृपणो भुङ्क्ते स्वजनैर्देहि याचतः। भाग्यक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सञ्चयाः।।

nityaṃ cākṛpaṇo bhuṅkte svajanairdehi yācataḥ| bhāgyakṣayeṇa kṣīyante nopabhogena sañcayāḥ||

Verse 28

रमस्वैधस्व मोदस्व देहि दाने रमस्व च। न त्वामतिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः।।

ramasvaidhasva modasva dehi dāne ramasva ca| na tvāmatibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ||