Adhyaya 180

Verse 1

व्यासेन कीटाय राज्यदानम्।। 1 ।। व्यास उवाच। शुभेन कर्मणा यद्वै तिर्यग्योनौ न मुह्यसे। ममैव कीट तत्कर्म येन त्वं न प्रमुह्यसे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 180 ।।

vyāsena kīṭāya rājyadānam|| 1 || vyāsa uvāca| śubhena karmaṇā yadvai tiryagyonau na muhyase| mamaiva kīṭa tatkarma yena tvaṃ na pramuhyase|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 180 ||

Verse 2

अहं त्वां दर्शनादेव तारयामि तपोबलात्। तपोबलाद्धि बलवद्बलमन्यन्न विद्यते।।

ahaṃ tvāṃ darśanādeva tārayāmi tapobalāt| tapobalāddhi balavadbalamanyanna vidyate||

Verse 3

जानामि पापैः स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम्। अवाप्स्य्सि परं र्धर्मं मानुष्ये यदि मन्यसे।।

jānāmi pāpaiḥ svakṛtairgataṃ tvāṃ kīṭa kīṭatām| avāpsysi paraṃ rdharmaṃ mānuṣye yadi manyase||

Verse 4

कर्मभूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश्च ये। धन्या अपि मनुष्येषु कामार्थाश्च यथा गुणाः।।

karmabhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāśca ye| dhanyā api manuṣyeṣu kāmārthāśca yathā guṇāḥ||

Verse 5

वाग्बुद्धिपाणिपादैश्च समुपेता विपश्चितः। किमायाति मनुष्यस्य मन्दस्यार्थस्य जीवतः।।

vāgbuddhipāṇipādaiśca samupetā vipaścitaḥ| kimāyāti manuṣyasya mandasyārthasya jīvataḥ||

Verse 6

दैवे यः कुरुते पूजां विप्राग्निशशिसूर्ययोः। ब्रुवन्नपि कथां पुण्यां तत्र कीट त्वमेष्यसि।। तदैव कीट तत्कर्मेति क.ड.थ. पाठः।।

daive yaḥ kurute pūjāṃ viprāgniśaśisūryayoḥ| bruvannapi kathāṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvameṣyasi|| tadaiva kīṭa tatkarmeti ka.ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 7

गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे। क्रमात्तेऽहं विनेष्यामि ब्रह्मत्वं यदि चेच्छसि। भीष्म उवाच। स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटः समवतिष्ठत।।

guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvamupabhokṣyase| kramātte'haṃ vineṣyāmi brahmatvaṃ yadi cecchasi| bhīṣma uvāca| sa tatheti pratiśrutya kīṭaḥ samavatiṣṭhata||

Verse 8

*तमृषिं द्रष्टुमगमत्सर्वास्वन्यासु योनिषु।। जीवन्हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययोः इति झ.पाठः।।

*tamṛṣiṃ draṣṭumagamatsarvāsvanyāsu yoniṣu|| jīvanhi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayoḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 9

श्वाविद्गोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्। श्वपाकशूद्रवैश्यानां क्षत्रियाणां च योनिषु।।

śvāvidgodhāvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām| śvapākaśūdravaiśyānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yoniṣu||

Verse 10

स कीटे एवमाख्यातमृषिणा सत्यवादिना। प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्नि कृताञ्जलिः।।

sa kīṭe evamākhyātamṛṣiṇā satyavādinā| pratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhni kṛtāñjaliḥ||

Verse 11

कीट उवाच। इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणैः। यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्।।

kīṭa uvāca| idaṃ tadatulaṃ sthānamīpsitaṃ daśabhirguṇaiḥ| yadahaṃ prāpya kīṭatvamāgato rājaputratām||

Verse 12

वहन्ति मामतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः। स्यन्दनेषु च काम्भोजा युक्ताःसमरवाजिनः।।

vahanti māmatibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ| syandaneṣu ca kāmbhojā yuktāḥsamaravājinaḥ||

Verse 13

उष्ट्राश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम्। सबान्धवः सहामात्यश्चाश्नामि पिशिताशनम्।।

uṣṭrāśvatarayuktāni yānāni ca vahanti mām| sabāndhavaḥ sahāmātyaścāśnāmi piśitāśanam||

Verse 14

गृहेषु स्वनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च। वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजितः।।

gṛheṣu svanivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca| varārheṣu mahābhāga svapāmi ca supūjitaḥ||

Verse 15

सर्वेष्वपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः। स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्रं प्रियवादिनः।।

sarveṣvapararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ| stuvanti māṃ yathā devā mahendraṃ priyavādinaḥ||

Verse 16

प्रसादात्सत्यसन्धस्य भवतोऽमिततेजसः। यदहं कीटतां प्राप्य स्मृतिजाता जुगुप्सिताम्। ननु नाशोस्ति पापस्य यन्मयोपचितं पुरा।।

prasādātsatyasandhasya bhavato'mitatejasaḥ| yadahaṃ kīṭatāṃ prāpya smṛtijātā jugupsitām| nanu nāśosti pāpasya yanmayopacitaṃ purā||

Verse 17

[नमस्तेऽस्तु महाप्राज्ञ किं करोमि प्रशाधि माम्। त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं ह्यधिगतं मया।।]

[namaste'stu mahāprājña kiṃ karomi praśādhi mām| tvattapobalanirdiṣṭamidaṃ hyadhigataṃ mayā||]

Verse 18

व्यास उवाच। [अर्चितोऽहं त्वया राजन्वाग्भिरद्य यदृच्छया। अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाताजुगुप्सिताम्]।।

vyāsa uvāca| [arcito'haṃ tvayā rājanvāgbhiradya yadṛcchayā| adya te kīṭatāṃ prāpya smṛtirjātājugupsitām]||

Verse 19

शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना। ममैतद्दर्शनं प्राप्तं तच्च वै सुकृतं पुरा। तिर्यग्योनौ स्म जातेन मम चाभ्यर्चनात्तथा।।

śūdreṇārthapradhānena nṛśaṃsenātatāyinā| mamaitaddarśanaṃ prāptaṃ tacca vai sukṛtaṃ purā| tiryagyonau sma jātena mama cābhyarcanāttathā||

Verse 20

इतस्त्वं राजपुत्रत्वाद्ब्राह्मण्यं समवाप्स्यसि। गोब्राह्मणकृते प्राणान्हित्वाऽऽत्मीयान्रणाजिरे।।

itastvaṃ rājaputratvādbrāhmaṇyaṃ samavāpsyasi| gobrāhmaṇakṛte prāṇānhitvā''tmīyānraṇājire||

Verse 21

भीष्म उवाच। राजपुत्रः सुखं प्राप्य ईजे चैवाप्तदक्षिणैः। अथ चोद्दीप्यत स्वर्गे प्रभूतोप्यव्ययः सुखी।।

bhīṣma uvāca| rājaputraḥ sukhaṃ prāpya īje caivāptadakṣiṇaiḥ| atha coddīpyata svarge prabhūtopyavyayaḥ sukhī||

Verse 22

तिर्यग्योन्याः शूद्रतामभ्यपैति शूद्रो वैश्यं क्षत्रियत्वं च वैश्यः। वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं स्वर्गं पुण्याद्ब्राह्मणः साधुवृत्तः।।

tiryagyonyāḥ śūdratāmabhyapaiti śūdro vaiśyaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ| vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ svargaṃ puṇyādbrāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ||