Adhyaya 179

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कीटोपाख्यानकथनम्।। 1 ।। कीटेन व्यासंप्रतति स्वपूर्वजन्मवृत्तान्तकथनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। अकामाश्च सकामाश्च ये हताः स्म महामृधे। कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kīṭopākhyānakathanam|| 1 || kīṭena vyāsaṃpratati svapūrvajanmavṛttāntakathanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| akāmāśca sakāmāśca ye hatāḥ sma mahāmṛdhe| kāṃ yoniṃ pratipannāste tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे। जानामि चाहं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्।।

duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe| jānāmi cāhaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram||

Verse 3

समृद्दे वाऽसमृद्धे वा शुभे वा यदि वाऽशुभे। संसारेऽस्मिन्सदाजाताः प्राणिनोऽभिरताःकथम् कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः।।

samṛdde vā'samṛddhe vā śubhe vā yadi vā'śubhe| saṃsāre'sminsadājātāḥ prāṇino'bhiratāḥkatham kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hyasi me mataḥ||

Verse 4

भीष्म उवाच। समृद्धे वाऽसमृद्धे वा शुभे वा यदि वाऽशुभे। संसारेऽस्मिन्समे जाताः प्राणिनः पृथिवीपते।।

bhīṣma uvāca| samṛddhe vā'samṛddhe vā śubhe vā yadi vā'śubhe| saṃsāre'sminsame jātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate||

Verse 5

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम्। सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तस्तु युधिष्ठिर।।

niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam| samyakcāyamanupraśnastvayoktastu yudhiṣṭhira||

Verse 6

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृप। द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर।।

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttamidaṃ nṛpa| dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 7

ब्रह्मिभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा। ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि।।

brahmibhūtaścaranvipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā| dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani||

Verse 8

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम्। सर्वज्ञस्त्वरितं दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत्।।

gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśca śarīriṇām| sarvajñastvaritaṃ dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanamabravīt||

Verse 9

कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे। क्व च वासस्तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम्।।

kīṭa saṃtrastarūpo'si tvaritaścaiva lakṣyase| kva ca vāsastadācakṣva kutaste bhayamāgatam||

Verse 10

कीट उवाच। शकटव्रजस्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम। आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः।।

kīṭa uvāca| śakaṭavrajasya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama| āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ||

Verse 11

श्रूयते तु स मा हन्यादिति ह्यस्मादपक्रमे। श्वसतां च शृणोम्येनं गोवृषाणां प्रतोद्यताम्।।

śrūyate tu sa mā hanyāditi hyasmādapakrame| śvasatāṃ ca śṛṇomyenaṃ govṛṣāṇāṃ pratodyatām||

Verse 12

वहतां सुमहाभारं सन्निकर्षे स्वनं प्रभो। नृणां च संवाहयतां श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः।।

vahatāṃ sumahābhāraṃ sannikarṣe svanaṃ prabho| nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyante vividhāḥ svanāḥ||

Verse 13

वोढुमस्मद्विधेनैव न शक्यः कीटयोनिना। तस्मादतिक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात्।।

voḍhumasmadvidhenaiva na śakyaḥ kīṭayoninā| tasmādatikramāmyeṣa bhayādasmātsudāruṇāt||

Verse 14

दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम्। अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नापदं यथा।।

duḥkhaṃ hi mṛtyurbhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham| ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāpadaṃ yathā||

Verse 15

भीष्म उवाच। इत्युक्तः स तु सं प्राह कुतः कीट सुखं तव। मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे।।

bhīṣma uvāca| ityuktaḥ sa tu saṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava| maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase||

Verse 16

शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून्। नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते।।

śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃścoccāvacānbahūn| nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇameva te||

Verse 17

कीट उवाच। सर्वत्र निरतो जीव इहापि च सुखं मम। चेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम्।।

kīṭa uvāca| sarvatra nirato jīva ihāpi ca sukhaṃ mama| cetayāmi mahāprājña tasmādicchāmi jīvitum||

Verse 18

इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः। मनुष्यास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः।।

ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ| manuṣyāstiryagāścaiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ||

Verse 19

अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः प्रभो। अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो बुद्धिजीवनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 179 ।।

ahamāsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ prabho| abrahmaṇyo nṛśaṃsaśca kadaryo buddhijīvanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 179 ||

Verse 20

वाक्‌श्लक्ष्णो ह्यकृतप्रज्ञो द्वेष्टा विश्वस्य कर्मणः। मिथोगुप्तनिधिर्नित्यं परस्वहरणे रतः।।

vāk‌ślakṣṇo hyakṛtaprajño dveṣṭā viśvasya karmaṇaḥ| mithoguptanidhirnityaṃ parasvaharaṇe rataḥ||

Verse 21

भृत्यातिथिजनश्चापि गृहेऽपर्यशितो मया। मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभुक्षता।।

bhṛtyātithijanaścāpi gṛhe'paryaśito mayā| mātsaryātsvādukāmena nṛśaṃsena bubhukṣatā||

Verse 22

देवार्थं पितृयज्ञार्थं न च श्राद्धं कृतं मया। न दत्तमन्नकामेषु दत्तमन्नं लुनामि च।।

devārthaṃ pitṛyajñārthaṃ na ca śrāddhaṃ kṛtaṃ mayā| na dattamannakāmeṣu dattamannaṃ lunāmi ca||

Verse 23

गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागतान्। त्यक्त्वाऽकस्मान्निशायां च न दत्तमभयं मया।।

guptaṃ śaraṇamāśritya bhayeṣu śaraṇāgatān| tyaktvā'kasmānniśāyāṃ ca na dattamabhayaṃ mayā||

Verse 24

धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाऽद्भुतम्। श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्।।

dhanaṃ dhānyaṃ priyāndārānyānaṃ vāsastathā'dbhutam| śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāmasūyāmi nirarthakam||

Verse 25

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा अन्यस्य न बुभूषकः। त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः।। कदर्यो वृद्धिजीवनः इति झ.पाठः।।

īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā anyasya na bubhūṣakaḥ| trivargahantā cānyeṣāmātmakāmānuvartakaḥ|| kadaryo vṛddhijīvanaḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 26

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया। स्मृत्वा तदनुतप्येऽहं हित्वा प्रियमिवात्मजम्।।

nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayā| smṛtvā tadanutapye'haṃ hitvā priyamivātmajam||

Verse 27

शुभानां नाभिजानामि कृतानां कर्मणां फलम्। माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया।।

śubhānāṃ nābhijānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam| mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaścārcito mayā||

Verse 28

सकृज्जातिगुणोपेतः सङ्गत्या गृहमागतः। अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः।।

sakṛjjātiguṇopetaḥ saṅgatyā gṛhamāgataḥ| atithiḥ pūjito brahmaṃstena māṃ nājahātsmṛtiḥ||

Verse 29

कर्मणामेव चैवाहं सुखाशामिव लक्षये। तच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन।।

karmaṇāmeva caivāhaṃ sukhāśāmiva lakṣaye| tacchrotumahamicchāmi tvattaḥ śreyastapodhana||