Adhyaya 178

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मांसगतगुणकथनपूर्वकं तद्भक्षणगर्हणम्।। 1 ।। तथा दयाया अहिंसायाश्च प्रशंसनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। इमे वै मानवा लोके भृशं मांसेषु गृद्धिनः। विसृज्य विविधान्भक्ष्यान्महारक्षोगणा इव।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati māṃsagataguṇakathanapūrvakaṃ tadbhakṣaṇagarhaṇam|| 1 || tathā dayāyā ahiṃsāyāśca praśaṃsanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃseṣu gṛddhinaḥ| visṛjya vividhānbhakṣyānmahārakṣogaṇā iva||

Verse 2

अपूपान्विविधाकाराञ्शाकानि विविधानि च। पादपान्रससंयुक्तान्न चेच्छन्ति यथाऽऽमिषम्।।

apūpānvividhākārāñśākāni vividhāni ca| pādapānrasasaṃyuktānna cecchanti yathā''miṣam||

Verse 3

तत्र मे बुद्धिरत्रेव विषये परिमुह्यते। न मन्ये रसतः किञ्चिन्मांसतोऽस्तीति किञ्चन।।

tatra me buddhiratreva viṣaye parimuhyate| na manye rasataḥ kiñcinmāṃsato'stīti kiñcana||

Verse 4

तदिच्छामि गुणाञ्श्रोतुं मांसस्याभक्षणे प्रभो। भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्चैव पुरुषर्षभ।।

tadicchāmi guṇāñśrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe prabho| bhakṣaṇe caiva ye doṣāstāṃścaiva puruṣarṣabha||

Verse 5

सर्वसत्त्वेन धर्मज्ञ यथावदिह धर्मतः। किं वा भक्ष्यमभक्ष्यं वा सर्वमेतद्वदस्व मे।।

sarvasattvena dharmajña yathāvadiha dharmataḥ| kiṃ vā bhakṣyamabhakṣyaṃ vā sarvametadvadasva me||

Verse 6

यथैतद्यादृशं चैव गुणा ये चास्य वर्जने। दोषा भक्षयतो येऽपि तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yathaitadyādṛśaṃ caiva guṇā ye cāsya varjane| doṣā bhakṣayato ye'pi tanme brūhi pitāmaha||

Verse 7

भीष्म उवाच। सर्वमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। न मांसात्परमं किञ्चिद्रसतो विद्यते भुवि।।

bhīṣma uvāca| sarvametanmahābāho yathā vadasi bhārata| na māṃsātparamaṃ kiñcidrasato vidyate bhuvi||

Verse 8

क्षतक्षीणाभितप्तानां ग्राम्यधर्मरतात्मनाम्। अध्वना कर्शितानां च न मांसाद्विद्यते परम्।।

kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratātmanām| adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsādvidyate param||

Verse 9

सद्यो वर्धयति प्राणान्पुष्टिमग्र्यां दधाति च। नाशो भक्षणदोषः स्याद्दानमेव सदा मतम्।।

sadyo vardhayati prāṇānpuṣṭimagryāṃ dadhāti ca| nāśo bhakṣaṇadoṣaḥ syāddānameva sadā matam||

Verse 10

क्षुधितानां द्विजानां च सर्वेषां चापि जीवितम्। दत्त्वा भवति पूतात्मा श्रद्धया लोभवर्जितः।।

kṣudhitānāṃ dvijānāṃ ca sarveṣāṃ cāpi jīvitam| dattvā bhavati pūtātmā śraddhayā lobhavarjitaḥ||

Verse 11

शिक्षयन्ति न याचन्ते दर्शयन्ति स्वमूर्तिभिः। अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानिति। दानाद्यः सुशुचिर्मांसं पुनर्नैव च भक्षयेत्।।

śikṣayanti na yācante darśayanti svamūrtibhiḥ| avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavāniti| dānādyaḥ suśucirmāṃsaṃ punarnaiva ca bhakṣayet||

Verse 12

न भक्ष्योऽभ्याधिकः कश्चिन्मांसादस्ति परंतप। विवर्जने तु बहवो गुणाः कौरवनन्दन। ये भवन्ति मनुष्याणां तान्मे निगदतः शृणु।।

na bhakṣyo'bhyādhikaḥ kaścinmāṃsādasti paraṃtapa| vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana| ye bhavanti manuṣyāṇāṃ tānme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 13

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति। नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मात्स नृशंसतरो नरः।।

svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati| nāsti kṣudratarastasmātsa nṛśaṃsataro naraḥ||

Verse 14

न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किञ्चन विद्यते। तस्माद्दयां नरः कुर्याद्यथाऽऽत्मनि तथा परे।।

na hi prāṇātpriyataraṃ loke kiñcana vidyate| tasmāddayāṃ naraḥ kuryādyathā''tmani tathā pare||

Verse 15

शुक्राच्च तात सम्भूतिर्मांसस्येह न संशयः। भक्षणे तु महान्दोषो मलेन स हि कल्प्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 178 ।।

śukrācca tāta sambhūtirmāṃsasyeha na saṃśayaḥ| bhakṣaṇe tu mahāndoṣo malena sa hi kalpyate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 178 ||

Verse 16

अहिंसालक्षणो धर्म इति वेदविदो विदुः। यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कुर्यादात्मविन्नरः।।

ahiṃsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ| yadahiṃsraṃ bhavetkarma tatkuryādātmavinnaraḥ||

Verse 17

पितृदैवतयज्ञेषु प्रोक्षितं हविरुच्यते। विधिना वेददृष्टेन तद्भुक्त्वेह न दुष्यति।।

pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havirucyate| vidhinā vedadṛṣṭena tadbhuktveha na duṣyati||

Verse 18

यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्यपि श्रूयते श्रुतिः। अतोऽन्यथा प्रवृत्तानां राक्षसो विधिरुच्यते।।

yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ityapi śrūyate śrutiḥ| ato'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhirucyate||

Verse 19

क्षत्रियाणां तु यो दृष्टो विधिस्तमपि मे शृणु। वीर्येणोपार्जितं मांसं यथा भुञ्जन्न दुष्यति।।

kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhistamapi me śṛṇu| vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā bhuñjanna duṣyati||

Verse 20

आरण्याः सर्वदैवत्याः सर्वशः प्रोक्षिता मृगाः। अगस्त्येन पुरा राजन्मृगया येन पूज्यते।।

āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ sarvaśaḥ prokṣitā mṛgāḥ| agastyena purā rājanmṛgayā yena pūjyate||

Verse 21

रक्षणार्थाय भूतानां हिंस्रान्हन्यान्मृगान्पुनः। नात्मानमपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते।। दोषो निवृत्त्या पुण्यमुच्यत इति झ.पाठः।। 15 ।।

rakṣaṇārthāya bhūtānāṃ hiṃsrānhanyānmṛgānpunaḥ| nātmānamaparityajya mṛgayā nāma vidyate|| doṣo nivṛttyā puṇyamucyata iti jha.pāṭhaḥ|| 15 ||

Verse 22

समतामुपसङ्गम्य रूपं हन्यान्न वा नृप। अतो राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत। न हि लिप्यन्ति पापेन न चैतत्पातकं भुवि।।

samatāmupasaṅgamya rūpaṃ hanyānna vā nṛpa| ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata| na hi lipyanti pāpena na caitatpātakaṃ bhuvi||

Verse 23

न ह्यतः सदृशं किञ्चिदिह लोके परत्र च। यत्सर्वेष्विह भूतेषु दया कौरवन्दन।।

na hyataḥ sadṛśaṃ kiñcidiha loke paratra ca| yatsarveṣviha bhūteṣu dayā kauravandana||

Verse 24

न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः। दयावतामिमे लोकाः परे चापि तपस्विनाम्।।

na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ| dayāvatāmime lokāḥ pare cāpi tapasvinām||

Verse 25

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः। अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुम।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ| abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītyanuśuśruma||

Verse 26

क्षतं च स्खलितं चैव पतितं क्लिन्नमाहतम्। सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च।

kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ klinnamāhatam| sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca|

Verse 27

नैनं व्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसाः। मुच्यते भयकालेषु मोक्षयेद्यो भये परान्।।

nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ| mucyate bhayakāleṣu mokṣayedyo bhaye parān||

Verse 28

प्राणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति। न ह्यात्मनः प्रियतरं किञ्चिदस्तीह निश्चितम्।।

prāṇadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati| na hyātmanaḥ priyataraṃ kiñcidastīha niścitam||

Verse 29

अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत। मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथुः।।

aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata| mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ||

Verse 30

व्याधिजन्मजरादुःखैर्नित्यं संसारसागरे। जन्तवः परिवर्तन्ते मरणादुद्विजन्ति च।।

vyādhijanmajarāduḥkhairnityaṃ saṃsārasāgare| jantavaḥ parivartante maraṇādudvijanti ca||

Verse 31

गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसैः। मूत्रस्वेदपुरीषाणां परुषैर्भृशदारुणैः।।

garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ| mūtrasvedapurīṣāṇāṃ paruṣairbhṛśadāruṇaiḥ||

Verse 32

जाताश्चाप्यवशास्तत्र च्छिद्यमानाः पुनःपुनः। हन्यमानाश्च दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः।।

jātāścāpyavaśāstatra cchidyamānāḥ punaḥpunaḥ| hanyamānāśca dṛśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ||

Verse 33

कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिमुपागताः। आक्रम्य मार्यमाणाश्च त्रास्यन्त्यन्ये पुनःपुनः।।

kumbhīpāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonimupāgatāḥ| ākramya māryamāṇāśca trāsyantyanye punaḥpunaḥ||

Verse 34

नात्मनोऽस्ति प्रियतरः पृथिवीमनुसृत्य ह। तस्मात्प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान्भवेत्।।

nātmano'sti priyataraḥ pṛthivīmanusṛtya ha| tasmātprāṇiṣu sarveṣu dayāvānātmavānbhavet||

Verse 35

सर्वमांसानि यो राजन्यावज्जीवं न भक्षयेत्। आश्वासं विपुलं स्थानं प्राप्नुयान्नात्र संशयः।।

sarvamāṃsāni yo rājanyāvajjīvaṃ na bhakṣayet| āśvāsaṃ vipulaṃ sthānaṃ prāpnuyānnātra saṃśayaḥ||

Verse 36

ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम्। भक्ष्यन्ते तेऽपि भूतैस्तैरिति मे नास्ति संशयः।।

ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇām| bhakṣyante te'pi bhūtaistairiti me nāsti saṃśayaḥ||

Verse 37

मां स भक्षयते यस्माद्भक्षयिष्ये तमप्यहम्। एतन्मांसस्य मांसत्वमनुबुद्ध्यस्व भारत।। किञ्च हन्यमानात्पशोः स्ववधस्यापि सम्भवात् प्राणपणेनेयं क्रियमाणा मृगया न दोषायेत्याह नात्मानमिति ।। 21 ।।

māṃ sa bhakṣayate yasmādbhakṣayiṣye tamapyaham| etanmāṃsasya māṃsatvamanubuddhyasva bhārata|| kiñca hanyamānātpaśoḥ svavadhasyāpi sambhavāt prāṇapaṇeneyaṃ kriyamāṇā mṛgayā na doṣāyetyāha nātmānamiti || 21 ||

Verse 38

घातको वध्यते नित्यं तथा बध्येत बन्धकः। आक्रोष्टा क्रुध्यते राजन्द्वेष्टा द्वेष्यत्वमाप्नुते।।

ghātako vadhyate nityaṃ tathā badhyeta bandhakaḥ| ākroṣṭā krudhyate rājandveṣṭā dveṣyatvamāpnute||

Verse 39

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते।।

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ| tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute||

Verse 40

अहिंसा परमो धर्मस्तथाऽहिंसा परो दमः। अहिंसा परमं दानमहिंसा परमं तपः।।

ahiṃsā paramo dharmastathā'hiṃsā paro damaḥ| ahiṃsā paramaṃ dānamahiṃsā paramaṃ tapaḥ||

Verse 41

अहिंसा परमं मिमहिंसा परमं सुखम्।। सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु वा प्लुतम्।

ahiṃsā paramaṃ mimahiṃsā paramaṃ sukham|| sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu vā plutam|

Verse 42

सर्वदानफलं वाऽपि नैतत्तुल्यमहिंसया।। अहिंसस्य तपोऽक्षय्यमहिंस्रो जयते सदा।

sarvadānaphalaṃ vā'pi naitattulyamahiṃsayā|| ahiṃsasya tapo'kṣayyamahiṃsro jayate sadā|

Verse 43

अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता।। एतत्फलमहिंसायां भूयश्च कुरुपुङ्गव।

ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā|| etatphalamahiṃsāyāṃ bhūyaśca kurupuṅgava|

Verse 44

न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि।।

na hi śakyā guṇā vaktumapi varṣaśatairapi||