Adhyaya 176

Verse 1

भीष्मेण युदिष्ठिरंप्रति हिंसाया मांसभक्षणस्य च गर्हणम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो युधिष्ठिरो राजा शरतल्पे पितामहम्। पुनरेव महाराज पप्रच्छ वदतांवरः।।

bhīṣmeṇa yudiṣṭhiraṃprati hiṃsāyā māṃsabhakṣaṇasya ca garhaṇam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| tato yudhiṣṭhiro rājā śaratalpe pitāmaham| punareva mahārāja papraccha vadatāṃvaraḥ||

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच। ऋषयो ब्राह्मणा देवाः प्रशंसन्ति महामते। अहिंसालक्षणं धर्मं वेदप्रामाण्यदर्शनात्।।

yudhiṣṭhira uvāca| ṛṣayo brāhmaṇā devāḥ praśaṃsanti mahāmate| ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ vedaprāmāṇyadarśanāt||

Verse 3

कर्मणा न नरः कुर्वन्हिंसां पार्थिवसत्तम। वाचा च मनसा चैवं ततो दुःखात्प्रमुच्यते।।

karmaṇā na naraḥ kurvanhiṃsāṃ pārthivasattama| vācā ca manasā caivaṃ tato duḥkhātpramucyate||

Verse 4

भीष्म उवाच। चतुर्विधेयं निर्दिष्टा ह्यहिंसा ब्रह्मवादिभिः। एकैकतोऽपि विभ्रष्टा न भवत्यरिसूदन।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 176 ।।

bhīṣma uvāca| caturvidheyaṃ nirdiṣṭā hyahiṃsā brahmavādibhiḥ| ekaikato'pi vibhraṣṭā na bhavatyarisūdana|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 176 ||

Verse 5

यथा सर्वश्चतुष्पाद्वै त्रिभिः पादैर्न तिष्ठति। तथैवेयं महीपाल कारणैः प्रोच्यते त्रिभिः।।

yathā sarvaścatuṣpādvai tribhiḥ pādairna tiṣṭhati| tathaiveyaṃ mahīpāla kāraṇaiḥ procyate tribhiḥ||

Verse 6

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्। सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे।। मनसा वचसा कर्मणा भक्षणेनेति चतुर्विधा हिंसा। तत्र एकेन त्यक्ता सर्वात्मना त्यक्ता न भवति।।

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām| sarvāṇyevāpidhīyante padajātāni kauñjare|| manasā vacasā karmaṇā bhakṣaṇeneti caturvidhā hiṃsā| tatra ekena tyaktā sarvātmanā tyaktā na bhavati||

Verse 7

एवं लोकेष्वहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मतः पुरा। कर्म्णा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसाऽपि च।।

evaṃ lokeṣvahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ purā| karmṇā lipyate janturvācā ca manasā'pi ca||

Verse 8

पूर्वं तु मनसा त्यक्त्वा त्यजेद्वाचाऽथ कर्मणा। हिंसां तु नोपयुञ्जीत तथा हिंसा चतुर्विधा।।

pūrvaṃ tu manasā tyaktvā tyajedvācā'tha karmaṇā| hiṃsāṃ tu nopayuñjīta tathā hiṃsā caturvidhā||

Verse 9

काये मनसि वाक्येऽपि दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः। [न भक्षयति यो मांसं त्रिविधं स विमुच्यते।।

kāye manasi vākye'pi doṣā hyete prakīrtitāḥ| [na bhakṣayati yo māṃsaṃ trividhaṃ sa vimucyate||

Verse 10

त्रिकारणं तु निर्दिष्टं श्रूयते ब्रह्मवादिभिः। मनो वाचि तथाऽऽस्वादे दोषा ह्येषु प्रतिष्ठिताः।।]

trikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śrūyate brahmavādibhiḥ| mano vāci tathā''svāde doṣā hyeṣu pratiṣṭhitāḥ||]

Verse 11

न भक्षयन्त्यतो मांसं तपोयुक्ता मनीषिणः। दोषांस्तु भक्षणे राजन्मांसस्येह निबोध मे।।

na bhakṣayantyato māṃsaṃ tapoyuktā manīṣiṇaḥ| doṣāṃstu bhakṣaṇe rājanmāṃsasyeha nibodha me||

Verse 12

पुत्र मांसोपमं जानन्खादते यो विचेतनः। मांसं मोहसमायुक्तः पुरुषः सोऽधमः स्मृतः।।

putra māṃsopamaṃ jānankhādate yo vicetanaḥ| māṃsaṃ mohasamāyuktaḥ puruṣaḥ so'dhamaḥ smṛtaḥ||

Verse 13

पितृमातृसमायोगे पुत्रत्वं जायते यथा। हिंसां कृत्वाऽवशः पापो भूयिष्ठं जायते तथा।। नागपदे गजपदे क्षुद्रपदानामिव सर्वेषां धर्माणां समावेशो भवति अहिंसायाम्। कौञ्जरे पदे दत्ते सति सर्वाणि पदानि यथा पिधीयन्ते एवं हिंसायां सर्वे धर्माः पिधीयन्ते।।

pitṛmātṛsamāyoge putratvaṃ jāyate yathā| hiṃsāṃ kṛtvā'vaśaḥ pāpo bhūyiṣṭhaṃ jāyate tathā|| nāgapade gajapade kṣudrapadānāmiva sarveṣāṃ dharmāṇāṃ samāveśo bhavati ahiṃsāyām| kauñjare pade datte sati sarvāṇi padāni yathā pidhīyante evaṃ hiṃsāyāṃ sarve dharmāḥ pidhīyante||

Verse 14

रसश्च हृदि जिह्वाया ज्ञानं प्रज्ञायते यथा। तथा शास्त्रेषु नियतं रागो ह्यास्वादिताद्भवेत्।।

rasaśca hṛdi jihvāyā jñānaṃ prajñāyate yathā| tathā śāstreṣu niyataṃ rāgo hyāsvāditādbhavet||

Verse 15

संस्कृतासंस्कृताः पक्वा लवणालवणास्तथा। प्रजायन्ते यथा भावास्तथा चित्तं निरुध्यते।।

saṃskṛtāsaṃskṛtāḥ pakvā lavaṇālavaṇāstathā| prajāyante yathā bhāvāstathā cittaṃ nirudhyate||

Verse 16

भेरीमृदङ्गशब्दांश्च तन्त्रीशब्दांश्च पुष्कलान्। निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षाः कथं नराः।।

bherīmṛdaṅgaśabdāṃśca tantrīśabdāṃśca puṣkalān| niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ||

Verse 17

परेषां धनधान्यानां हिसकाः स्तावकास्तथा। प्रशंसकाश्च मांसस्य नित्यं स्वर्गे बहिष्कृताः।।

pareṣāṃ dhanadhānyānāṃ hisakāḥ stāvakāstathā| praśaṃsakāśca māṃsasya nityaṃ svarge bahiṣkṛtāḥ||

Verse 18

अचिन्तितमनिर्दिष्टमसङ्कल्पितमेव च। रसगृद्ध्याऽभिभूता ये प्रशंसन्ति फलार्थिनः।।

acintitamanirdiṣṭamasaṅkalpitameva ca| rasagṛddhyā'bhibhūtā ye praśaṃsanti phalārthinaḥ||

Verse 19

प्रशंसा ह्येव मांसस्य दोषकल्पफलान्विता।।

praśaṃsā hyeva māṃsasya doṣakalpaphalānvitā||

Verse 20

भस्म विष्ठा कृमिर्वाऽपि निष्ठा यस्येदृशी ध्रुवा। स कायः परपीडाभिः कथं धार्योविपश्चिता।।

bhasma viṣṭhā kṛmirvā'pi niṣṭhā yasyedṛśī dhruvā| sa kāyaḥ parapīḍābhiḥ kathaṃ dhāryovipaścitā||

Verse 21

जीवितं हि परित्यज्य बहवः साधवो जनाः। स्वमांसैः परमांसानि परिपाल्य दिवं गताः।।

jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavo janāḥ| svamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ||

Verse 22

एवमेषा महाराज चतुर्भिः कारणैः स्मृता। अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मानुसंहिता।।

evameṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇaiḥ smṛtā| ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmānusaṃhitā||