Adhyaya 174

Verse 1

बृहस्पतिना युधिष्ठिरंप्रति पश्चात्तापादेर्ब्राह्मणेभ्योऽन्नदानस्य च पापपरिहारोपायत्वकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। अधर्मस्य गतिर्ब्रह्मन्कथिता मे त्वयाऽनघ। धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतांवर।।

bṛhaspatinā yudhiṣṭhiraṃprati paścāttāpāderbrāhmaṇebhyo'nnadānasya ca pāpaparihāropāyatvakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| adharmasya gatirbrahmankathitā me tvayā'nagha| dharmasya tu gatiṃ śrotumicchāmi vadatāṃvara||

Verse 2

कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम्। कर्मणा च कृतेनेह केन यान्ति शुभां गतिम्।।

kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatim| karmaṇā ca kṛteneha kena yānti śubhāṃ gatim||

Verse 3

बृहस्पतिरुवाच। कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागतः। मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते।।

bṛhaspatiruvāca| kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśamāgataḥ| manasā viparītena nirayaṃ pratipadyate||

Verse 4

मोहादधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते। मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम्।।

mohādadharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate| manaḥsamādhisaṃyukto na sa seveta duṣkṛtam||

Verse 5

[यथायथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हते। तथातथा शरीरं तु तेनाधर्मेण मुच्यते।।

[yathāyathā manastasya duṣkṛtaṃ karma garhate| tathātathā śarīraṃ tu tenādharmeṇa mucyate||

Verse 6

यदि व्याहरते राजन्विप्राणां धर्मवादिनाम्। ततोऽधर्मकृतात्क्षिप्रमपवादात्प्रमुच्यते।।]

yadi vyāharate rājanviprāṇāṃ dharmavādinām| tato'dharmakṛtātkṣipramapavādātpramucyate||]

Verse 7

यथायथा नरः सम्यगध्रममनुभाषते। समाहितेन मनसा विमुच्येत तथातथा। भुजङ्ग इव निर्मोकात्पूर्वभुक्ताज्जरान्वितात्।।

yathāyathā naraḥ samyagadhramamanubhāṣate| samāhitena manasā vimucyeta tathātathā| bhujaṅga iva nirmokātpūrvabhuktājjarānvitāt||

Verse 8

दत्त्वा विप्रस्य दानानि विविधानि समाहितः। मनःसमाधिसंयुक्तः सुगतिं प्रतिपद्यते।।

dattvā viprasya dānāni vividhāni samāhitaḥ| manaḥsamādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ pratipadyate||

Verse 9

प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर। नरः कृत्वाऽप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते।।

pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira| naraḥ kṛtvā'pyakāryāṇi tato dharmeṇa yujyate||

Verse 10

सर्वेषामेव दानानामन्नं श्रेष्ठमुदाहृतम्। पूर्वमन्नं प्रदातव्यमृजुना धर्ममिच्छता।।

sarveṣāmeva dānānāmannaṃ śreṣṭhamudāhṛtam| pūrvamannaṃ pradātavyamṛjunā dharmamicchatā||

Verse 11

प्राणा ह्यन्नं मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्च जायते। अन्ने प्रतिष्ठितो लोकस्तस्मादन्नं प्रशस्यते।।

prāṇā hyannaṃ manuṣyāṇāṃ tasmājjantuśca jāyate| anne pratiṣṭhito lokastasmādannaṃ praśasyate||

Verse 12

अन्नमेव प्रशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः। अन्नस्य हि प्रदानेन स्वर्गमाप्नोति मानवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 117 ।।

annameva praśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ| annasya hi pradānena svargamāpnoti mānavaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuḥsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 117 ||

Verse 13

न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजातिभ्योऽन्नमुत्तमम्। स्वाध्यायसमुपेतेभ्यः प्रहृष्टेनान्तरात्मना।।

nyāyalabdhaṃ pradātavyaṃ dvijātibhyo'nnamuttamam| svādhyāyasamupetebhyaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā||

Verse 14

यस्य ह्यन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शतं दश। हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत्।।

yasya hyannamupāśnanti brāhmaṇānāṃ śataṃ daśa| hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatirbhavet||

Verse 15

ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ। नरोऽधर्मात्प्रमुच्येत योगेष्वभिरतः सदा।।

brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhojya nararṣabha| naro'dharmātpramucyeta yogeṣvabhirataḥ sadā||

Verse 16

भैक्ष्येणान्नं समाहृत्य दद्यादन्नं द्विजेषु वै। सुवर्णदानात्पापानि नश्यन्ति सुबहून्यपि।।

bhaikṣyeṇānnaṃ samāhṛtya dadyādannaṃ dvijeṣu vai| suvarṇadānātpāpāni naśyanti subahūnyapi||

Verse 17

दत्त्वा वृत्तिकरीं भूमिं पातकेनापि मुच्यते। पारायणैश्च वेदानां मुच्यते पातकैर्द्विजः।।

dattvā vṛttikarīṃ bhūmiṃ pātakenāpi mucyate| pārāyaṇaiśca vedānāṃ mucyate pātakairdvijaḥ||

Verse 18

गायत्र्याश्चैव लक्षेण गोसहस्रस्य तर्पणात्। वेदार्थं ज्ञापयित्वा तु शुद्धान्विप्रान्यथार्थतः।।

gāyatryāścaiva lakṣeṇa gosahasrasya tarpaṇāt| vedārthaṃ jñāpayitvā tu śuddhānviprānyathārthataḥ||

Verse 19

सर्वत्यागादिभिश्चैव मुच्यते पातकैर्द्विजः। सर्वातिथ्यं परं ह्येषां तस्माद्दानं परं स्मृतम्।।

sarvatyāgādibhiścaiva mucyate pātakairdvijaḥ| sarvātithyaṃ paraṃ hyeṣāṃ tasmāddānaṃ paraṃ smṛtam||

Verse 20

अहिंसन्ब्राह्मणस्वानि न्यायेन परिपाल्य च। क्षत्रियस्तरसा प्राप्तमन्नं यो वै प्रयच्छति।।

ahiṃsanbrāhmaṇasvāni nyāyena paripālya ca| kṣatriyastarasā prāptamannaṃ yo vai prayacchati||

Verse 21

द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यः प्रयतः सुसमाहितः। तेनापोहति धर्मात्मन्दुष्कृतं कर्म पाण्डव।।

dvijebhyo vedavṛddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ| tenāpohati dharmātmanduṣkṛtaṃ karma pāṇḍava||

Verse 22

षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम्। वैश्योऽददद्द्विजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते।।

ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣerbhāgamupārjitam| vaiśyo'dadaddvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate||

Verse 23

अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम्। अन्नं दत्त्वा द्विजातिभ्यः शूद्रः पापात्प्रमुच्यते।।

avāpya prāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitam| annaṃ dattvā dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpātpramucyate||

Verse 24

औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाऽविहिंसकः। यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि पश्यति।।

aurasena balenānnamarjayitvā'vihiṃsakaḥ| yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi paśyati||

Verse 25

न्यायेनैवाप्तमन्नं तु नरो हर्षसमन्वितः। द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात्प्रमुच्यते।।

nyāyenaivāptamannaṃ tu naro harṣasamanvitaḥ| dvijebhyo vedavṛddhebhyo dattvā pāpātpramucyate||

Verse 26

अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नरः। सतां पन्थानमावृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

annamūrjaskaraṃ loke dattvorjasvī bhavennaraḥ| satāṃ panthānamāvṛtya sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 27

शूद्रान्नं नैव भोक्तव्यं विप्रैर्धर्मपरायणैः। आपद्येव स्वदासानां भोक्तव्यं स्वयमुद्यतैः।।

śūdrānnaṃ naiva bhoktavyaṃ viprairdharmaparāyaṇaiḥ| āpadyeva svadāsānāṃ bhoktavyaṃ svayamudyataiḥ||

Verse 28

दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः। ते हि प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्मः सनातनः।।

dānavadbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ| te hi prāṇasya dātārastebhyo dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 29

सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम्। कार्यं पात्रागतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः।।

sarvāvasthaṃ manuṣyeṇa nyāyenānnamupārjitam| kāryaṃ pātrāgataṃ nityamannaṃ hi paramā gatiḥ||

Verse 30

अन्नस्य हि प्रदानेन नरो रौद्रं न सेवते। तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम्।।

annasya hi pradānena naro raudraṃ na sevate| tasmādannaṃ pradātavyamanyāyaparivarjitam||

Verse 31

यतेद्ब्राह्मणपूर्वं हि भोक्तुमन्नं गृही सदा। अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नपानीयदानतः।।

yatedbrāhmaṇapūrvaṃ hi bhoktumannaṃ gṛhī sadā| avandhyaṃ divasaṃ kuryādannapānīyadānataḥ||

Verse 32

भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप। न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा।।

bhojayitvā daśaśataṃ naro vedavidāṃ nṛpa| nyāyaviddharmaviduṣāmitihāsavidāṃ tathā||

Verse 33

न याति नरकं घोरं संसारांश्च न सेवते। सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम्।।

na yāti narakaṃ ghoraṃ saṃsārāṃśca na sevate| sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpyaśnute sukham||

Verse 34

एवं सुखसमायुक्तो रमते विगतज्वरः। रूपवान्कीर्तिमांश्चैव धनवांश्चोपपद्यते।।

evaṃ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ| rūpavānkīrtimāṃścaiva dhanavāṃścopapadyate||

Verse 35

एतत्ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महूत्। मूलमेतत्तु धर्माणां प्रदानानां च भारत।।

etatte sarvamākhyātamannadānaphalaṃ mahūt| mūlametattu dharmāṇāṃ pradānānāṃ ca bhārata||