Adhyaya 173

Verse 1

बृहस्पतिना युधिष्ठिरंप्रति देहिनां जननादिप्रकारनिरूपणम्।। 1 ।। तथा प्राणिनां दुष्कर्मविशेषफलतया तिर्यग्योनिविशेषेषु जननकथनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम्।।

bṛhaspatinā yudhiṣṭhiraṃprati dehināṃ jananādiprakāranirūpaṇam|| 1 || tathā prāṇināṃ duṣkarmaviśeṣaphalatayā tiryagyoniviśeṣeṣu jananakathanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada| śrotumicchāmi martyānāṃ saṃsāravidhimuttamam||

Verse 2

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा भुवि। प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप।।

kena vṛttena rājendra vartamānā narā bhuvi| prāpnuvantyuttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa||

Verse 3

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः। प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति।।

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ| prayāntyamuṃ lokamitaḥ ko vai tānanugacchati||

Verse 4

भीष्म उवाच। दूरादायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः। पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम्।।

bhīṣma uvāca| dūrādāyāti bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ| pṛcchainaṃ sumahābhāgametadguhyaṃ sanātanam||

Verse 5

नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै। वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्।।

naitadanyena śakyaṃ hi vaktuṃ kenacidadya vai| vaktā bṛhaspatisamo na hyanyo vidyate kvacit||

Verse 6

वैशम्पायन उवाच। तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा। आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः।।

vaiśampāyana uvāca| tayoḥ saṃvadatorevaṃ pārthagāṅgeyayostadā| ājagāma viśuddhātmā bhagavānsa bṛhaspatiḥ||

Verse 7

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः। पूजामनुषमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः।।

tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ| pūjāmanuṣamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ||

Verse 8

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्। उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ तत्त्वतः।।

tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim| upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha tattvataḥ||

Verse 9

भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः।

bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada| martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ|

Verse 10

ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च।। मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः। गच्छन्त्यमुं च लोकं वै क एताननुगच्छति।।

jñātisambandhivargaśca mitravargastathaiva ca|| mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ| gacchantyamuṃ ca lokaṃ vai ka etānanugacchati||

Verse 11

बृहस्पतिरुवाच। एकः प्रसूयते राजन्नेक एव विनश्यति। एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम्।।

bṛhaspatiruvāca| ekaḥ prasūyate rājanneka eva vinaśyati| ekastarati durgāṇi gacchatyekastu durgatim||

Verse 12

न सहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः। ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च।।

na sahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ| jñātisambandhivargaśca mitravargastathaiva ca||

Verse 13

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः। मुहूर्तमुपयुञ्ज्याथ ततो यान्ति पराङ्मुखाः।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 173 ।।

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ| muhūrtamupayuñjyātha tato yānti parāṅmukhāḥ|| iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 173 ||

Verse 14

तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्मि एकोऽनुगच्छति। तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृपः।।

taistaccharīramutsṛṣṭaṃ dharmi eko'nugacchati| tasmāddharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛpaḥ||

Verse 15

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत्स्वर्गगतिं पराम्। तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते।।

prāṇī dharmasamāyukto gacchetsvargagatiṃ parām| tathaivādharmasaṃyukto narakaṃ copapadyate||

Verse 16

तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः। धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः।।

tasmānnyāyāgatairarthairdharmaṃ seveta paṇḍitaḥ| dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ||

Verse 17

लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाऽप्यबहुश्रुतः। नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः।।

lobhānmohādanukrośādbhayādvā'pyabahuśrutaḥ| naraḥ karotyakāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ||

Verse 18

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम्। एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम्।।

dharmaścārthaśca kāmaśca tritayaṃ jīvite phalam| etattrayamavāptavyamadharmaparivarjitam||

Verse 19

युधिष्ठिर उवाच। श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम्। शरीरनिश्चयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते।।

yudhiṣṭhira uvāca| śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam| śarīraniścayaṃ jñātuṃ buddhistu mama jāyate||

Verse 20

मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्। अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति।।

mṛtaṃ śarīraṃ hi nṛṇāṃ sūkṣmamavyaktatāṃ gatam| acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo'nugacchati||

Verse 21

बृहस्पतिरुवाच। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिरनन्तरम्। बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा।।

bṛhaspatiruvāca| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiranantaram| buddhirātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā||

Verse 22

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतं दिवानिशम्। एतैश्च सह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति।।

prāṇināmiha sarveṣāṃ sākṣibhūtaṃ divāniśam| etaiśca saha dharmo'pi taṃ jīvamanugacchati||

Verse 23

त्वगस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च महामते। शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्।।

tvagasthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate| śarīraṃ varjayantyete jīvitena vivarjitam||

Verse 24

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते। इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते।।

tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhamedhate| iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te||

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच। तद्दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति। एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते।।

yudhiṣṭhira uvāca| taddarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo'nugacchati| etattu jñātumicchāmi kathaṃ retaḥ pravartate||

Verse 26

बृहस्पतिरुवाच। अन्नमश्नन्ति यद्देवाः शरीरस्था नरेश्वर। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा।।

bṛhaspatiruvāca| annamaśnanti yaddevāḥ śarīrasthā nareśvara| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotirmanastathā||

Verse 27

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु। मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः सम्पद्यते महत्।।

tatastṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu| manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmanretaḥ sampadyate mahat||

Verse 28

ततो गर्भः सम्भवति श्लेषात्स्त्रीपुंसयोर्नृप। एतत्ते सर्वमाख्यातं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि।।

tato garbhaḥ sambhavati śleṣātstrīpuṃsayornṛpa| etatte sarvamākhyātaṃ bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi||

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच। आख्यातं मे भगवता गर्भः सञ्जायते यथा। यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| ākhyātaṃ me bhagavatā garbhaḥ sañjāyate yathā| yathā jātastu puruṣaḥ prapadyati taducyatām||

Verse 30

बृहस्पतिरुवाच। आसन्नमात्रः पुरुषस्तैर्भूतैरभिभूयते। विप्रयुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्। स च भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव हि।।

bṛhaspatiruvāca| āsannamātraḥ puruṣastairbhūtairabhibhūyate| viprayuktaśca tairbhūtaiḥ punaryātyaparāṃ gatim| sa ca bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva hi||

Verse 31

ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्। देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

tato'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham| devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 32

युधिष्ठिर उवाच। त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः। जीवः सह वसन्कृत्स्नं सुखदुःखसहः प्रभो।। मुहूर्तमिव रोदित्वेति झ.पाठः।।

yudhiṣṭhira uvāca| tvagasthimāṃsamutsṛjya taiśca bhūtairvivarjitaḥ| jīvaḥ saha vasankṛtsnaṃ sukhaduḥkhasahaḥ prabho|| muhūrtamiva roditveti jha.pāṭhaḥ||

Verse 33

बृहस्पतिरुवाच। भोगवश्यं कर्मवश्यं यातनावश्यमित्यपि। एतत्त्रयाणामासाद्य कर्मतः सोऽश्नुते फलम्।।

bṛhaspatiruvāca| bhogavaśyaṃ karmavaśyaṃ yātanāvaśyamityapi| etattrayāṇāmāsādya karmataḥ so'śnute phalam||

Verse 34

जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः। स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूतिकाले लभेत तत्।।

jīvaḥ karmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvamāgataḥ| strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūtikāle labheta tat||

Verse 35

यमस्य पुरुषैः क्लेसं यमस्य पुरुषैर्वधम्। दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं स विन्दति।।

yamasya puruṣaiḥ klesaṃ yamasya puruṣairvadham| duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ sa vindati||

Verse 36

इह लोके स च प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव। सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः।।

iha loke sa ca prāṇī janmaprabhṛti pārthiva| sukṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalamāśritaḥ||

Verse 37

यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते। ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नियतं सुखम्।।

yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate| tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate niyataṃ sukham||

Verse 38

अथान्तरा तु धर्मस्याप्यधर्ममुपसेवते। सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति।।

athāntarā tu dharmasyāpyadharmamupasevate| sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo'pyadhigacchati||

Verse 39

अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः। महद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते।।

adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ| mahadduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate||

Verse 40

कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते। जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु।।

karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate| jīvo mohasamāyuktastanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 41

यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे च च्छन्दसि। यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते।।

yadetaducyate śāstre setihāse ca cchandasi| yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate||

Verse 42

इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भूपते। तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः।।

iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bhūpate| tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ||

Verse 43

यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः। कर्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते।।

yamasya bhavane divye brahmalokasame guṇaiḥ| karmabhirniyatairbaddho janturduḥkhānyupāśnute||

Verse 44

येनयेन तु भावेन कर्मणा पुरुषो गतिम्। प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यतः परम्।।

yenayena tu bhāvena karmaṇā puruṣo gatim| prayāti paruṣāṃ ghorāṃ tatte vakṣyāmyataḥ param||

Verse 45

अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितः। पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते।।

adhītya caturo vedāndvijo mohasamanvitaḥ| patitātpratigṛhyātha kharayonau prajāyate||

Verse 46

खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत। खरो मृतो बलीवर्दः सप्तवर्षाणि जीवति।।

kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata| kharo mṛto balīvardaḥ saptavarṣāṇi jīvati||

Verse 47

बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः। ब्रह्मरक्षश्च मासांस्त्रींस्ततो जायेत ब्राह्मणः।।

balīvardo mṛtaścāpi jāyate brahmarākṣasaḥ| brahmarakṣaśca māsāṃstrīṃstato jāyeta brāhmaṇaḥ||

Verse 48

पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते। तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत।।

patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate| tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata||

Verse 49

कृमिभावाद्विमुक्तस्तु ततो जायेत गर्दभः। गर्दभः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः।।

kṛmibhāvādvimuktastu tato jāyeta gardabhaḥ| gardabhaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ||

Verse 50

कुक्कुटः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि जम्बुकः। श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायेत मानवः।।

kukkuṭaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi jambukaḥ| śvā varṣamekaṃ bhavati tato jāyeta mānavaḥ||

Verse 51

उपाध्यायस्त्रियः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान्। स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः।। जीवः स भगवन्क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते इति झ.पाठः।।

upādhyāyastriyaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryādabuddhimān| sa jīva iha saṃsārāṃstrīnāpnoti na saṃśayaḥ|| jīvaḥ sa bhagavankvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 52

वृको भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः। ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायेत ब्राह्मणः।। उपाध्यायस्य यः पापं इति झ.पाठः।।

vṛko bhavati rājendra tataḥ kravyāttataḥ kharaḥ| tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścājjāyeta brāhmaṇaḥ|| upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 53

मनसाऽपि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत्। स उग्रान्प्रैति संसारानधर्मेणेह चेतसा।।

manasā'pi gurorbhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt| sa ugrānpraiti saṃsārānadharmeṇeha cetasā||

Verse 54

श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति। तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते।।

śvayonau tu sa sambhūtastrīṇi varṣāṇi jīvati| tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate||

Verse 55

कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं तु जीवति। ततस्तु निधनं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते।।

kṛmibhāvamanuprāpto varṣamekaṃ tu jīvati| tatastu nidhanaṃ prāpto brahmayonau prajāyate||

Verse 56

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे। आत्मनः कामकारेण सोपि हिंस्रः प्रजायते।।

yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gururhanyādakāraṇe| ātmanaḥ kāmakāreṇa sopi hiṃsraḥ prajāyate||

Verse 57

पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते। सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः।।

pitaraṃ mātaraṃ caiva yastu putro'vamanyate| so'pi rājanmṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyeta gardabhaḥ||

Verse 58

गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दशवर्षाणि जीवति। संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः।। प्राक् श्वा भवति इति झ.पाठः।।

gardabhatvaṃ tu samprāpya daśavarṣāṇi jīvati| saṃvatsaraṃ tu kumbhīrastato jāyeta mānavaḥ|| prāk śvā bhavati iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 59

पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि। गुर्वपध्यानतः सोपि मृतो जायति गर्दभः।।

putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāvubhāvapi| gurvapadhyānataḥ sopi mṛto jāyati gardabhaḥ||

Verse 60

खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दशः। बिडालः सप्तमासांस्तु ततो जायेत मानवः।।

kharo jīvati māsāṃstu daśa śvā ca caturdaśaḥ| biḍālaḥ saptamāsāṃstu tato jāyeta mānavaḥ||

Verse 61

मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते। ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप।।

mātāpitarāvākruśya śārikā samprajāyate| tāḍayitvā tu tāveva jāyate kacchapo nṛpa||

Verse 62

कच्छपो दशवर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः। व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायति मानुषः।।

kacchapo daśavarṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ| vyālo bhūtvā ca ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ||

Verse 63

भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवते। सोपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः।।

bhartṛpiṇḍamupāśnanyo rājadviṣṭāni sevate| sopi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ||

Verse 64

वानरो दशवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः। श्वाऽथ भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः।। कुम्भीरो नक्रः।।

vānaro daśavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ| śvā'tha bhūtvā tu ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ|| kumbhīro nakraḥ||

Verse 65

न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः। यातनानां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते।। पञ्चवर्षाणि मूषिकः इति झ.पाठः।।

nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ| yātanānāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate|| pañcavarṣāṇi mūṣikaḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 66

तत्र जीवति वर्षाणि दशपञ्च च भारत। दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः।।

tatra jīvati varṣāṇi daśapañca ca bhārata| duṣkṛtasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ||

Verse 67

असूयकः कुत्सितश्च चण्डालो दुःखमश्नुते। विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः।।

asūyakaḥ kutsitaśca caṇḍālo duḥkhamaśnute| viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ||

Verse 68

भूत्वा मीनोऽष्टमासांस्तु मृगो जायति भारत। मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते।।

bhūtvā mīno'ṣṭamāsāṃstu mṛgo jāyati bhārata| mṛgastu caturo māsāṃstataśchāgaḥ prajāyate||

Verse 69

छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः। गौः स सञ्जायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः।।

chāgastu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ| gauḥ sa sañjāyate jantustato jāyati mānuṣaḥ||

Verse 70

धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान्। कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा।।

dhānyānyavāṃstilānmāṣānkulatthānsarṣapāṃścaṇān| kalāyānatha mudgāṃśca godhūmānatasīstathā||

Verse 71

यस्तु धान्यापहर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः। स जायते महाराज मूषिको निरपत्रपः।।

yastu dhānyāpahartā ca mohājjanturacetanaḥ| sa jāyate mahārāja mūṣiko nirapatrapaḥ||

Verse 72

ततः प्रेत्य महाराज मृतो जायति सूकरः। सूकरो जातमात्रस्तु रोगेणि म्रियते नृप।।

tataḥ pretya mahārāja mṛto jāyati sūkaraḥ| sūkaro jātamātrastu rogeṇi mriyate nṛpa||

Verse 73

श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव। भूत्वा श्वा पञ्चवर्षाणि ततो जायति मानवः।।

śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva| bhūtvā śvā pañcavarṣāṇi tato jāyati mānavaḥ||

Verse 74

परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः। श्वा शृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा।।

paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ| śvā śṛgālastato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakastathā||

Verse 75

भ्रातुर्भार्यां तु पापात्मा यो धर्मयति मोहितः। पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप।।

bhrāturbhāryāṃ tu pāpātmā yo dharmayati mohitaḥ| puṃskokilatvamāpnoti so'pi saṃvatsaraṃ nṛpa||

Verse 76

सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च। प्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः।।

sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca| pradharṣayitvā kāmādyo mṛto jāyati sūkaraḥ||

Verse 77

सूकरः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि श्वाविधः। बिडालः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि कुक्कुटः।।

sūkaraḥ pañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi śvāvidhaḥ| biḍālaḥ pañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi kukkuṭaḥ||

Verse 78

पिपीलिका तु मासांस्त्रीन्वानरो मासमेव तु। एतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते।।

pipīlikā tu māsāṃstrīnvānaro māsameva tu| etānāsādya saṃsārānkṛmiyonau prajāyate||

Verse 79

तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ चतुर्दश। ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानवः।।

tatra jīvati māsāṃstu kṛmiyonau caturdaśa| tato'dharmakṣayaṃ kṛtvā punarjāyati mānavaḥ||

Verse 80

उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दानेऽपि वा विभो। मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः।।

upasthite vivāhe tu yajñe dāne'pi vā vibho| mohātkaroti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ||

Verse 81

कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत। अधर्मिस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानवः।।

kṛmirjīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata| adharmisya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānavaḥ||

Verse 82

पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति। सोपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते।।

pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātumicchati| sopi rājanmṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate||

Verse 83

तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर। अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानवः।।

tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira| adharmasaṃkṣaye yuktastato jāyati mānavaḥ||

Verse 84

देवकार्यमकृत्वा तु पितृकार्यमथापि वा। अनिर्वाप्य समश्नन्वै मृतो जायति वायसः।।

devakāryamakṛtvā tu pitṛkāryamathāpi vā| anirvāpya samaśnanvai mṛto jāyati vāyasaḥ||

Verse 85

वायसः शतवर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः। जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः।।

vāyasaḥ śatavarṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ| jāyate vyālakaścāpi māsaṃ tasmāttu mānuṣaḥ||

Verse 86

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते। सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते।।

jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo'vamanyate| so'pi mṛtyumupāgamya krauñcayonau prajāyate||

Verse 87

क्रौञ्चो जीवति वर्षं तु ततो जायति चीरकः। ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते।।

krauñco jīvati varṣaṃ tu tato jāyati cīrakaḥ| tato nidhanamāpanno mānuṣatvamupāśnute||

Verse 88

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते। [ततः सम्प्राप्य निधनं जायते सूकरः पुनः।।

vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate| [tataḥ samprāpya nidhanaṃ jāyate sūkaraḥ punaḥ||

Verse 89

सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप। श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव।।

sūkaro jātamātrastu rogeṇa mriyate nṛpa| śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva||

Verse 90

श्वा भूत्वा कृतकर्माऽसौ जायते मानुषस्ततः। तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायति मूषिकः।।

śvā bhūtvā kṛtakarmā'sau jāyate mānuṣastataḥ| tatrāpatyaṃ samutpādya mṛto jāyati mūṣikaḥ||

Verse 91

कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतः। यमस्य पुरुषैः क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारणम्।।

kṛtaghnastu mṛto rājanyamasya viṣayaṃ gataḥ| yamasya puruṣaiḥ kruddhairvadhaṃ prāpnoti dāraṇam||

Verse 92

दण्‍डं समुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम्। असिपत्रवनं घोरवालुकं कूटशाल्मलीम्।।

daṇ‍ḍaṃ samudgaraṃ śūlamagnikumbhaṃ ca dāruṇam| asipatravanaṃ ghoravālukaṃ kūṭaśālmalīm||

Verse 93

एताश्चान्याश्च बह्वीश्च यमस्य विषयं गतः। यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत।।

etāścānyāśca bahvīśca yamasya viṣayaṃ gataḥ| yātanāḥ prāpya tatrogrāstato vadhyati bhārata||

Verse 94

ततो हतः कृतघ्नः स तत्रोग्रैर्भरतर्षभ। संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते।।

tato hataḥ kṛtaghnaḥ sa tatrograirbharatarṣabha| saṃsāracakramāsādya kṛmiyonau prajāyate||

Verse 95

कृमिर्भवति वर्षाणि दशपञ्च च भारत। ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः।।

kṛmirbhavati varṣāṇi daśapañca ca bhārata| tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ||

Verse 96

ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभि सम्प्रपद्यते। संसारांश्च बहून्गत्वा ततस्मिर्यक्षु जायते।।

tato garbhaśatairjanturbahubhi samprapadyate| saṃsārāṃśca bahūngatvā tatasmiryakṣu jāyate||

Verse 97

ततो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिह। स पुनर्भवसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते।।

tato duḥkhamanuprāpya bahuvarṣagaṇāniha| sa punarbhavasaṃyuktastataḥ kūrmaḥ prajāyate||

Verse 98

दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान्। चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधुदंशः प्रजायते।।

dadhi hṛtvā bakaścāpi plavo matsyānasaṃskṛtān| corayitvā tu durbuddhirmadhudaṃśaḥ prajāyate||

Verse 99

फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकाः। चोरयित्वा च निष्पावं जायते हलगोलकः।। संसाराणां शतं इति झ.पाठः।।

phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikāḥ| corayitvā ca niṣpāvaṃ jāyate halagolakaḥ|| saṃsārāṇāṃ śataṃ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 100

पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते। हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते।। निष्पावं राजमाषम्। हलगोलकः दीर्घपुच्छो गोलरूपी कीटविशेषः।।

pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnute| hṛtvā piṣṭamayaṃ pūpaṃ kumbholūkaḥ prajāyate|| niṣpāvaṃ rājamāṣam| halagolakaḥ dīrghapuccho golarūpī kīṭaviśeṣaḥ||

Verse 101

अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः। कांस्यं हृत्वा तु दुर्बद्धिर्हारितो जायते नरः।। कुम्भोलूक उलूकजातिभेदः।।

ayo hṛtvā tu durbuddhirvāyaso jāyate naraḥ| kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbaddhirhārito jāyate naraḥ|| kumbholūka ulūkajātibhedaḥ||

Verse 102

राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते। हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते।।

rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ samprajāyate| hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate||

Verse 103

पत्रोर्णं चोरयित्वा तु कृकलत्वं निगच्छति। कौशिकं तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्तकः।। हारितः पक्षिविशेषः।।

patrorṇaṃ corayitvā tu kṛkalatvaṃ nigacchati| kauśikaṃ tu tato hṛtvā naro jāyati vartakaḥ|| hāritaḥ pakṣiviśeṣaḥ||

Verse 104

अंशुकं चोरयित्वा तु शुक्रो जायति मानवः। चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते।।

aṃśukaṃ corayitvā tu śukro jāyati mānavaḥ| corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate||

Verse 105

क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः। चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं चैव भारत।

krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ| corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tvāvikaṃ caiva bhārata|

Verse 106

क्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायते।। वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः। हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः।। पत्रोर्मं धौतकौशेयम्।।

kṣaumaṃ ca vastramādāya śaśo jantuḥ prajāyate|| varṇānhṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ| hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ|| patrormaṃ dhautakauśeyam||

Verse 107

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः। छुन्दुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः।।

varṇakādīṃstathā gandhāṃścorayitveha mānavaḥ| chundundaritvamāpnoti rāja~llobhaparāyaṇaḥ||

Verse 108

तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च। अधर्मस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः।।

tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca| adharmasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ||

Verse 109

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते।।

corayitvā payaścāpi balākā samprajāyate||

Verse 110

यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः। सोपि राजन्मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते।।

yastu corayate tailaṃ naro mohasamanvitaḥ| sopi rājanmṛto jantustailapāyī prajāyate||

Verse 111

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः। अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते स्वरः।।

aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ| arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate svaraḥ||

Verse 112

खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते। स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते।।

kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate| sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno'bhijāyate||

Verse 113

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः। हतो मृगस्ततो मीनः सोपि जालेन बध्यते।।

mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ| hato mṛgastato mīnaḥ sopi jālena badhyate||

Verse 114

मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते। श्वापदो दशवर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च।।

māse caturthe samprāpte śvāpadaḥ samprajāyate| śvāpado daśavarṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca||

Verse 115

ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः। अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः।।

tatastu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ| adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ||

Verse 116

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः। बहून्क्लेशान्समासाद्य नरकानेकविंशतिम्।।

striyaṃ hatvā tu durbuddhiryamasya viṣayaṃ gataḥ| bahūnkleśānsamāsādya narakānekaviṃśatim||

Verse 117

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते। कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः।।

tataḥ paścānmahārāja kṛmiyonau prajāyate| kṛmirviṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ||

Verse 118

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः। मक्षिकासङ्घवशगो बहून्मासान्भवत्युत।।

bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ| makṣikāsaṅghavaśago bahūnmāsānbhavatyuta||

Verse 119

ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते। भक्ष्यं हृत्वा तु पुरुषो जालपाशः प्रजायते।।

tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvamavāpnute| bhakṣyaṃ hṛtvā tu puruṣo jālapāśaḥ prajāyate||

Verse 120

स्वाद्यं हृत्वा तु पुरुषश्चीरपाशः प्रजायते। धान्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते।।

svādyaṃ hṛtvā tu puruṣaścīrapāśaḥ prajāyate| dhānyaṃ hṛtvā tu puruṣo lomaśaḥ samprajāyate||

Verse 121

तथा पिण्याकसम्मिश्रमशनं चोरयेन्नरः। स जायते भृतिधनो दारुणो मूषिको नरः।।

tathā piṇyākasammiśramaśanaṃ corayennaraḥ| sa jāyate bhṛtidhano dāruṇo mūṣiko naraḥ||

Verse 122

दशन्वै मानुषान्नित्यं पापात्मा स विशाम्पते। घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते।। वर्णान् हरितालादीन्।।

daśanvai mānuṣānnityaṃ pāpātmā sa viśāmpate| ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kākamadguḥ prajāyate|| varṇān haritālādīn||

Verse 123

मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायति| दुर्मतिः लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते||

matsyamāṃsamatho hṛtvā kāko jāyati| durmatiḥ lavaṇaṃ corayitvā tu cirikākaḥ prajāyate||

Verse 124

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो विनिह्नोति मानवः| स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते||

viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo vinihnoti mānavaḥ| sa gatāyurnarastāta matsyayonau prajāyate||

Verse 125

मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः| मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते||

matsyayonimanuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ| mānuṣatvamanuprāpya kṣīṇāyurupapadyate||

Verse 126

पापानि तु नराः कृत्वा तिर्यग्जायन्ति भारत। न चात्मनः प्रयाणान्ते धर्मं जानन्ति कञ्चन।।

pāpāni tu narāḥ kṛtvā tiryagjāyanti bhārata| na cātmanaḥ prayāṇānte dharmaṃ jānanti kañcana||

Verse 127

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा। सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत।।

ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā| sukhaduḥkhasamāyuktā vyathitāste bhavantyuta||

Verse 128

अपुमांसः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः।। काकमद्गुः शृङ्गवान् जलपक्षी।।

apumāṃsaḥ prajāyante mlecchāścāpi na saṃśayaḥ narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ|| kākamadguḥ śṛṅgavān jalapakṣī||

Verse 129

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः। अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत।।

varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ| arogā rūpavantaste dhaninaśca bhavantyuta||

Verse 130

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः। एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः।।

striyo'pyetena kalpena kṛtvā pāpamavāpnuyuḥ| eteṣāmeva jantūnāṃ bhāryātvamupayānti tāḥ||

Verse 131

परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः। एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयाऽनघ।।

parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ| etaddhi leśamātreṇa kathitaṃ te mayā'nagha||

Verse 132

अपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत। एतन्मया महाराज ब्रह्मणो गदतः पुरा।।

aparasminkathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata| etanmayā mahārāja brahmaṇo gadataḥ purā||

Verse 133

सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम्। मयाऽपि तच्च कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम्। एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा।।

surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaścāpi yathātatham| mayā'pi tacca kārtsnyena yathāvadanuvarṇitam| etacchrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā||