Adhyaya 172

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शरीरसौन्दर्यादिफलकचान्द्रव्रताचरणप्रकारकथनम्।। 1 ।। [वैशम्पायन उवाच। शरतल्पगतं भीष्मं वृद्धं कुरुपितामहम्। उपगम्य महाप्राज्ञः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śarīrasaundaryādiphalakacāndravratācaraṇaprakārakathanam|| 1 || [vaiśampāyana uvāca| śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham| upagamya mahāprājñaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 2

अङ्गानां रूपसौभाग्यं प्रियं चैव कथं भवेत्। धर्मार्थकामसंयुक्तः सुखभागी कथं भवेत्।।

aṅgānāṃ rūpasaubhāgyaṃ priyaṃ caiva kathaṃ bhavet| dharmārthakāmasaṃyuktaḥ sukhabhāgī kathaṃ bhavet||

Verse 3

भीष्म उवाच। मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते। पादौ मूलेन राजेन्द्रि जङ्घायामथ रोहिणीम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 172 ।।

bhīṣma uvāca| mārgaśīrṣasya māsasya candre mūlena saṃyute| pādau mūlena rājendri jaṅghāyāmatha rohiṇīm|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 172 ||

Verse 4

अश्विन्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढयोस्तथा। गुह्यं तु फाल्गुनी विद्यात्कृत्तिका कटिकास्तथा।। इष्टकामनासिद्ध्यर्थं चान्द्रव्रतमाह मार्गेति। मार्गशीर्षशुक्लप्रतिपदि मूलनक्षत्रयोगे स्तीदं चान्द्रं व्रतमारभेत। तत्र चन्द्रावयवेषु नक्षत्राणि न्यसेत् पादौ मूलेनेत्यादिना। स्वदेवतासहितेन मूलेन चन्द्रस्य पादौ कल्पयेदित्यर्थः। एवं रोहिण्यादिभिः सदेवताभिर्जङ्घादयः कल्पनीयाः। सर्वत्र विभक्तिव्यत्यय आर्षः।।

aśvinyāṃ sakthinī caiva ūrū cāṣāḍhayostathā| guhyaṃ tu phālgunī vidyātkṛttikā kaṭikāstathā|| iṣṭakāmanāsiddhyarthaṃ cāndravratamāha mārgeti| mārgaśīrṣaśuklapratipadi mūlanakṣatrayoge stīdaṃ cāndraṃ vratamārabheta| tatra candrāvayaveṣu nakṣatrāṇi nyaset pādau mūlenetyādinā| svadevatāsahitena mūlena candrasya pādau kalpayedityarthaḥ| evaṃ rohiṇyādibhiḥ sadevatābhirjaṅghādayaḥ kalpanīyāḥ| sarvatra vibhaktivyatyaya ārṣaḥ||

Verse 5

नाभिं भाद्रपदे विद्याद्रेवत्यामक्षिमण्डलम्। पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा।।

nābhiṃ bhādrapade vidyādrevatyāmakṣimaṇḍalam| pṛṣṭhameva dhaniṣṭhāsu anurādhottarāstathā||

Verse 6

बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निर्दिशेत्। पुनर्वस्वङ्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा।।

bāhubhyāṃ tu viśākhāsu hastau hastena nirdiśet| punarvasvaṅgulī rājannāśleṣāsu nakhāstathā||

Verse 7

ग्रीवां ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयोः। मुखं पुष्येण दानेन दन्तोष्ठौ स्वातिरुच्यते।।

grīvāṃ jyeṣṭhā ca rājendra śravaṇena tu karṇayoḥ| mukhaṃ puṣyeṇa dānena dantoṣṭhau svātirucyate||

Verse 8

हासं शतभिषां चैव मघां चैवाथ नासिकाम्। नेत्रे मृगशिरो विद्याल्ललाटे मित्रमेव तु।।

hāsaṃ śatabhiṣāṃ caiva maghāṃ caivātha nāsikām| netre mṛgaśiro vidyāllalāṭe mitrameva tu||

Verse 9

भरण्यां तु शिरो विद्यात्केशानार्द्रां नराधिप। समाप्ते तु घृतं दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे।।

bharaṇyāṃ tu śiro vidyātkeśānārdrāṃ narādhipa| samāpte tu ghṛtaṃ dadyādbrāhmaṇe vedapārage||

Verse 10

सुभगो दर्शनीयश्च ज्ञानभाग्यथ जानते। जायते परिपूर्णाङ्गः पौर्णमास्येव चन्द्रमाः।।] आषाढाद्वयं फाल्गुनीद्वयं भाद्रपदाद्वयं च ज्ञेयम्।।

subhago darśanīyaśca jñānabhāgyatha jānate| jāyate paripūrṇāṅgaḥ paurṇamāsyeva candramāḥ||] āṣāḍhādvayaṃ phālgunīdvayaṃ bhādrapadādvayaṃ ca jñeyam||