Adhyaya 170

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तीर्थशौचनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह। यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tīrthaśaucanirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yadvaraṃ sarvatīrthānāṃ tadbravīhi pitāmaha| yatra caiva paraṃ śaucaṃ tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 2

भीष्म उवाच। सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणः। यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः।।

bhīṣma uvāca| sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇaḥ| yattu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tanme śṛṇu samāhitaḥ||

Verse 3

अगाधे विमले शुद्धे सत्यतीर्थे धृतिह्रदे। स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्वमालम्ब्य शाश्वतम्।।

agādhe vimale śuddhe satyatīrthe dhṛtihrade| snātavyaṃ mānase tīrthe satvamālambya śāśvatam||

Verse 4

तीर्थशौचं तपो ज्ञानं मार्दवं सत्यमार्जवम्। अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः।।

tīrthaśaucaṃ tapo jñānaṃ mārdavaṃ satyamārjavam| ahiṃsā sarvabhūtānāmānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ||

Verse 5

निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः। योगिनस्तीर्थभूतास्ते तीर्थं परममुच्यते।।

nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā niṣparigrahāḥ| yoginastīrthabhūtāste tīrthaṃ paramamucyate||

Verse 6

नारायणेऽथ रुद्रे वा भक्तिस्तीर्थं परं मतम्। शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षतः।।

nārāyaṇe'tha rudre vā bhaktistīrthaṃ paraṃ matam| śaucalakṣaṇametatte sarvatraivānvavekṣataḥ||

Verse 7

रजस्तमःसत्वमथो येषां निर्धूतमात्मना। तीर्थमाचारशुद्धिश्च स्वमार्गपरिमार्गणम्। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 170 ।।

rajastamaḥsatvamatho yeṣāṃ nirdhūtamātmanā| tīrthamācāraśuddhiśca svamārgaparimārgaṇam| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 170 ||

Verse 8

सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः समदर्शिनः। शौचष्वेतेष्वभिरतास्ते तीर्थशुचयोऽपि च।।

sarvatyāgeṣvabhiratāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ| śaucaṣveteṣvabhiratāste tīrthaśucayo'pi ca||

Verse 9

नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते। स स्नातो यो दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः।।

nodakaklinnagātrastu snāta ityabhidhīyate| sa snāto yo damasnātaḥ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ||

Verse 10

अदृष्टेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः। शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा।।

adṛṣṭeṣvanapekṣā ye prāpteṣvartheṣu nirmamāḥ| śaucameva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā||

Verse 11

प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः। तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता।।

prajñānaṃ śaucameveha śarīrasya viśeṣataḥ| tathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaśca prasannatā||

Verse 12

वृत्तं शौचं महाशौचं तीर्थशौचमतः परम्। ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं स्मृतम्।।

vṛttaṃ śaucaṃ mahāśaucaṃ tīrthaśaucamataḥ param| jñānotpannaṃ ca yacchaucaṃ tacchaucaṃ paramaṃ smṛtam||

Verse 13

मनसा च प्रदीप्तेन ब्रह्मज्ञानजलेन च। स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शनाः।।

manasā ca pradīptena brahmajñānajalena ca| snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśanāḥ||

Verse 14

समारोपितशौचस्तु नित्यं भवसमन्वितः। केवलं गुणसम्पन्नः शुचिरेव नरः सदा।।

samāropitaśaucastu nityaṃ bhavasamanvitaḥ| kevalaṃ guṇasampannaḥ śucireva naraḥ sadā||

Verse 15

शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत। पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि।।

śarīrasthāni tīrthāni proktānyetāni bhārata| pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānyapi||

Verse 16

शरीरस्य यथोद्देशः शरीरोपरि निर्मिताः। तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च।।

śarīrasya yathoddeśaḥ śarīropari nirmitāḥ| tathā pṛthivyā bhāgāśca puṇyāni salilāni ca||

Verse 17

कीर्तनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात्। शोध्यं हि पातकं तीर्थे पूता यान्ति सुखं दिवम्।

kīrtanāccaiva tīrthasya snānācca pitṛtarpaṇāt| śodhyaṃ hi pātakaṃ tīrthe pūtā yānti sukhaṃ divam|

Verse 18

परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा। अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा।।

parigrahācca sādhūnāṃ pṛthivyāścaiva tejasā| atīva puṇyabhāgāste salilasya ca tejasā||

Verse 19

मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यास्तीर्थास्तथापरे। उभयोरेव यः स्नायात्स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात्।।

manasaśca pṛthivyāśca puṇyāstīrthāstathāpare| ubhayoreva yaḥ snāyātsa siddhiṃ śīghramāpnuyāt||

Verse 20

यथा फलं क्रियाहीनं क्रिया वा फलवर्जिता। नेह साधयते कार्यं समायुक्ता तु सिध्यति।।

yathā phalaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā phalavarjitā| neha sādhayate kāryaṃ samāyuktā tu sidhyati||

Verse 21

एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः। शुचिः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम्।।

evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ| śuciḥ siddhimavāpnoti dvividhaṃ śaucamuttamam||