Adhyaya 169

Verse 1

सनत्कुमारेण रुद्रंप्रति प्राणिनां मरणसूचकदुर्निमित्तकथनपूर्वकं जिजीविषोस्तत्पहिहारोपायकथनम्।। 1 ।। तथाऽनिच्छोर्भगवद्ध्यानेन शरीरत्यागस्य पारत्रिकसुखसाधनत्वोक्तिः।। 2 ।। तथा भगवज्ज्ञानप्रशंसनपूर्वकं तदुपदेशपरंपराकथनम्।। 3 ।। सनत्कुमार उवाच। अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि तत्वेन शृणु तद्भवान्। मध्य उत्तरतस्तात दक्षिणामुखनिष्ठितम्।।

sanatkumāreṇa rudraṃprati prāṇināṃ maraṇasūcakadurnimittakathanapūrvakaṃ jijīviṣostatpahihāropāyakathanam|| 1 || tathā'nicchorbhagavaddhyānena śarīratyāgasya pāratrikasukhasādhanatvoktiḥ|| 2 || tathā bhagavajjñānapraśaṃsanapūrvakaṃ tadupadeśaparaṃparākathanam|| 3 || sanatkumāra uvāca| ariṣṭāni pravakṣyāmi tatvena śṛṇu tadbhavān| madhya uttaratastāta dakṣiṇāmukhaniṣṭhitam||

Verse 2

विद्युत्संस्थानपुरुषं यदि पश्येत मानवः। वर्षत्रयेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्। एतत्फलमंरिष्टस्य शङ्कराहुर्मनीषिणः।

vidyutsaṃsthānapuruṣaṃ yadi paśyeta mānavaḥ| varṣatrayeṇa jānīyāddehanyāsamupasthitam| etatphalamaṃriṣṭasya śaṅkarāhurmanīṣiṇaḥ|

Verse 3

शुद्धमण्डमादित्यमरश्मिमथ पश्यतः। वर्षार्धकेन जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्।।

śuddhamaṇḍamādityamaraśmimatha paśyataḥ| varṣārdhakena jānīyāddehanyāsamupasthitam||

Verse 4

छिद्रां चन्द्रमसश्छायां पादावप्यनपश्यतः। संवत्सरेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्।।

chidrāṃ candramasaśchāyāṃ pādāvapyanapaśyataḥ| saṃvatsareṇa jānīyāddehanyāsamupasthitam||

Verse 5

कनीनिकायामशिरःपुरुषं यदि पश्यति। जानीयात्षट्सु मासेषु देहन्यासमुपस्थितम्।।

kanīnikāyāmaśiraḥpuruṣaṃ yadi paśyati| jānīyātṣaṭsu māseṣu dehanyāsamupasthitam||

Verse 6

कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुयाद्यदि। विजानीयात्तु मासेन देहन्यासमुपस्थितम्।।

karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇuyādyadi| vijānīyāttu māsena dehanyāsamupasthitam||

Verse 7

आमगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य भास्वरम्। देवतायतनस्थोपि सप्तरात्रेण मृत्युभाक्।।

āmagandhamupāghrāti surabhiṃ prāpya bhāsvaram| devatāyatanasthopi saptarātreṇa mṛtyubhāk||

Verse 8

सर्वाङ्गधारणावस्थां धारयेत समाहितः। यथा स मृत्युं जयति नान्यथेह महेश्वर। यदि जीवितुमिच्छेत चिरकालं महामुने।।

sarvāṅgadhāraṇāvasthāṃ dhārayeta samāhitaḥ| yathā sa mṛtyuṃ jayati nānyatheha maheśvara| yadi jīvitumiccheta cirakālaṃ mahāmune||

Verse 9

अथ नेच्छेच्चिरं कालं त्यजेदात्मानमात्मना। केवलं चिन्तयानस्तु निष्कलं स निरामयम्।।

atha necchecciraṃ kālaṃ tyajedātmānamātmanā| kevalaṃ cintayānastu niṣkalaṃ sa nirāmayam||

Verse 10

अथ तं निर्विकारं तु प्रकृते परमं शुचिः। पुरुषं देहसाधर्म्यं देहन्यासमुपाश्नुयात्।।

atha taṃ nirvikāraṃ tu prakṛte paramaṃ śuciḥ| puruṣaṃ dehasādharmyaṃ dehanyāsamupāśnuyāt||

Verse 11

जाग्रतो हि मयोक्तानि तवारिष्टानि तत्वतः। धारणाच्चैव सर्वाङ्गे मृत्यु जीयात्सुरर्षभ।।

jāgrato hi mayoktāni tavāriṣṭāni tatvataḥ| dhāraṇāccaiva sarvāṅge mṛtyu jīyātsurarṣabha||

Verse 12

एकत्वदर्शनं भूयो नानात्वं च निबोध मे। अक्षरं च क्षरं चैव चतुष्टयविधानतः।।

ekatvadarśanaṃ bhūyo nānātvaṃ ca nibodha me| akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva catuṣṭayavidhānataḥ||

Verse 13

अव्यक्तादीनि तत्वानि सर्वाण्येव महाद्युते। आहुश्चतुर्विंशतितमं विकारपुरुषान्वितम्।।

avyaktādīni tatvāni sarvāṇyeva mahādyute| āhuścaturviṃśatitamaṃ vikārapuruṣānvitam||

Verse 14

एकत्वदर्शनं चैव नानात्वेन वरं स्मृतम्। पञ्चविंशतिवर्गः स्यादपवर्गोऽजरामरः।।

ekatvadarśanaṃ caiva nānātvena varaṃ smṛtam| pañcaviṃśativargaḥ syādapavargo'jarāmaraḥ||

Verse 15

स निर्विकारः पुरुषस्तत्वेनैवोपदिश्यते। स एव पञ्चविंशस्तु विकारः पुरुषः स्मृतः।।

sa nirvikāraḥ puruṣastatvenaivopadiśyate| sa eva pañcaviṃśastu vikāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ||

Verse 16

यद्येष निर्विकारः स्यात्तत्वं न तु भवेद्भव। विकारो विद्यमानस्तु तत्वसंज्ञकमुच्यते।।

yadyeṣa nirvikāraḥ syāttatvaṃ na tu bhavedbhava| vikāro vidyamānastu tatvasaṃjñakamucyate||

Verse 17

यद्योषोऽव्यक्ततां नैति व्यतिरेकान्न संशयः। तथा भवति निस्तत्वस्तथा सत्वस्तथागुणः।।

yadyoṣo'vyaktatāṃ naiti vyatirekānna saṃśayaḥ| tathā bhavati nistatvastathā satvastathāguṇaḥ||

Verse 18

विकारगुणसंत्यागात्प्रकृत्यन्यत्वता शुचिः। तदा नानात्वतामेति सर्गहीनोऽपवर्गभाक्।।

vikāraguṇasaṃtyāgātprakṛtyanyatvatā śuciḥ| tadā nānātvatāmeti sargahīno'pavargabhāk||

Verse 19

बोध्यमानः प्रबुध्येत समो भवति बुद्धिमान्। अक्षरश्च भवत्येष यथावा च्युतवान्क्षणात्।।

bodhyamānaḥ prabudhyeta samo bhavati buddhimān| akṣaraśca bhavatyeṣa yathāvā cyutavānkṣaṇāt||

Verse 20

अव्यक्ताव्यक्तिरुक्ता स्यान्निर्गुणस्य गुणाकरात्। एतदेकत्वनानात्वमक्षरः क्षर एव च।।

avyaktāvyaktiruktā syānnirguṇasya guṇākarāt| etadekatvanānātvamakṣaraḥ kṣara eva ca||

Verse 21

व्याख्यातं तव शूलाङ्क तथारिष्टानि चैव हि। विमोक्षलक्षणं शेषं तदपीह ब्रवीमि ते। यं ज्ञात्वा यतयः प्राप्ताः केवलत्वमनामयम्।।

vyākhyātaṃ tava śūlāṅka tathāriṣṭāni caiva hi| vimokṣalakṣaṇaṃ śeṣaṃ tadapīha bravīmi te| yaṃ jñātvā yatayaḥ prāptāḥ kevalatvamanāmayam||

Verse 22

साङ्ख्याश्चाप्यथ योगाश्च दग्धपङ्का गतज्वराः। अमूर्तित्वमनुप्राप्ता निर्गुणा निर्भया भव।।

sāṅkhyāścāpyatha yogāśca dagdhapaṅkā gatajvarāḥ| amūrtitvamanuprāptā nirguṇā nirbhayā bhava||

Verse 23

विपाप्मानो महादेव मुक्ताः संसारसागरात्। सरणे प्रजनादाने गुणानां प्रकृतिः सदा। परा प्रमत्ता सततमेतावत्कार्यकारणम्।।

vipāpmāno mahādeva muktāḥ saṃsārasāgarāt| saraṇe prajanādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā| parā pramattā satatametāvatkāryakāraṇam||

Verse 24

असच्चैव च सच्चैव कुरुते स पुनः पुनः। चैतन्येन पुराणेन चेतनाचेतनात्परः।।

asaccaiva ca saccaiva kurute sa punaḥ punaḥ| caitanyena purāṇena cetanācetanātparaḥ||

Verse 25

यस्तु चेतयते चेतो मनसा चैकबुद्धिकम्। स नैव सन्न चैवासन्सदसन्न च संस्मृतः।।

yastu cetayate ceto manasā caikabuddhikam| sa naiva sanna caivāsansadasanna ca saṃsmṛtaḥ||

Verse 26

व्यतिरिक्तश्च शुद्धश्च सोऽन्यश्चाप्रकृतिस्तथा। उपेक्षकश्च प्रकृतेर्विकारपुरुषः स्मृतः।।

vyatiriktaśca śuddhaśca so'nyaścāprakṛtistathā| upekṣakaśca prakṛtervikārapuruṣaḥ smṛtaḥ||

Verse 27

विकारपुरुषेणैषा संयुक्ता सृजते जगत्। पुनराददते चैव गुणानामन्यथात्मनि।।

vikārapuruṣeṇaiṣā saṃyuktā sṛjate jagat| punarādadate caiva guṇānāmanyathātmani||

Verse 28

मत्स्योदकात्ससंज्ञातः प्रकृतेरेव कर्मणः। तद्वत्क्षेत्रसहस्राणि स एव प्रकरिष्यति।।

matsyodakātsasaṃjñātaḥ prakṛtereva karmaṇaḥ| tadvatkṣetrasahasrāṇi sa eva prakariṣyati||

Verse 29

क्षेत्रप्रलयतज्ज्ञस्तु क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते। सयोगो नित्य इत्याहुर्ये जनास्तत्वदर्शिनः।।

kṣetrapralayatajjñastu kṣetrajña iti cocyate| sayogo nitya ityāhurye janāstatvadarśinaḥ||

Verse 30

एवमेष ह्यसत्सच्च विकारपुरुषः स्मृतः। विकारापद्यमानं तु विकृतिं प्रवदन्ति नः।।

evameṣa hyasatsacca vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ| vikārāpadyamānaṃ tu vikṛtiṃ pravadanti naḥ||

Verse 31

यदा त्वेष विकारस्य प्रकृतानिति मन्यते। तदा विकारतामेति विकारान्यत्वतां व्रजेत्।।

yadā tveṣa vikārasya prakṛtāniti manyate| tadā vikāratāmeti vikārānyatvatāṃ vrajet||

Verse 32

प्रकृत्या च विकारैश्च व्यतिरिक्तो यदा भवेत्। शुचि यत्परमं शुद्धं प्रतिबुद्धं सनातनम्। अयुक्तं निष्कलं शुद्धमव्ययं चाजरामरम्।।

prakṛtyā ca vikāraiśca vyatirikto yadā bhavet| śuci yatparamaṃ śuddhaṃ pratibuddhaṃ sanātanam| ayuktaṃ niṣkalaṃ śuddhamavyayaṃ cājarāmaram||

Verse 33

समेत्य तेन शुद्धेन बुध्यमानः स भास्वरः। विमोक्षं भजते व्यक्तादप्रबुद्धादचेतनात्।।

sametya tena śuddhena budhyamānaḥ sa bhāsvaraḥ| vimokṣaṃ bhajate vyaktādaprabuddhādacetanāt||

Verse 34

उदुम्बराद्वा मशकः प्रलयान्निर्गतो यथा। तथाऽव्यक्तस्य संत्यागान्निर्ममः पञ्च विंशकः।।

udumbarādvā maśakaḥ pralayānnirgato yathā| tathā'vyaktasya saṃtyāgānnirmamaḥ pañca viṃśakaḥ||

Verse 35

यथा पुष्करपर्णस्थो जलबिन्दुर्न संश्लिषेत्। तथैवाव्यक्तविषये न लिप्येत्पञ्चविंशकः।।

yathā puṣkaraparṇastho jalabindurna saṃśliṣet| tathaivāvyaktaviṣaye na lipyetpañcaviṃśakaḥ||

Verse 36

आकाश इव निःसङ्गस्तथा सङ्गस्त्था वरः। पञ्चविंशतिमो बुद्धो बुद्धेनि समतां गतः।।

ākāśa iva niḥsaṅgastathā saṅgastthā varaḥ| pañcaviṃśatimo buddho buddheni samatāṃ gataḥ||

Verse 37

एतद्धि प्रकृतं ज्ञानं तत्वतश्च समुत्थितम्। पूर्वजेभ्यस्तथोत्पन्नं ब्रह्मजेभ्यस्तथानघ।।

etaddhi prakṛtaṃ jñānaṃ tatvataśca samutthitam| pūrvajebhyastathotpannaṃ brahmajebhyastathānagha||

Verse 38

आदिसर्गो महाबाहो तामसेनावृतं परम्। प्रतिष्टावयवंदेवमभेद्यमजरामरम्।।

ādisargo mahābāho tāmasenāvṛtaṃ param| pratiṣṭāvayavaṃdevamabhedyamajarāmaram||

Verse 39

सनकः सनन्दनश्चैवि तृतीयश्च सनातनः। ते विदुः परमं धर्ममव्ययं व्ययधर्षणम्।।

sanakaḥ sanandanaścaivi tṛtīyaśca sanātanaḥ| te viduḥ paramaṃ dharmamavyayaṃ vyayadharṣaṇam||

Verse 40

अव्यक्तात्परमात्सूक्ष्मादव्रणान्मूर्तिसंज्ञकात्। क्षेत्रज्ञो भगवानास्ते नरायणपरायणः।।

avyaktātparamātsūkṣmādavraṇānmūrtisaṃjñakāt| kṣetrajño bhagavānāste narāyaṇaparāyaṇaḥ||

Verse 41

अस्माकं सहजातानामुत्पन्नं ज्ञानमुत्तमम्। एते हि मूर्तिमन्तो वै लोकान्प्रविचरामहे।।

asmākaṃ sahajātānāmutpannaṃ jñānamuttamam| ete hi mūrtimanto vai lokānpravicarāmahe||

Verse 42

पुनःपुनः प्रजाता वै तत्रतत्र पिनाकधृक्। द्वन्द्वैर्विरज्यमानस्य ज्ञानमुत्पन्नमुत्तमम्।।

punaḥpunaḥ prajātā vai tatratatra pinākadhṛk| dvandvairvirajyamānasya jñānamutpannamuttamam||

Verse 43

कपिलान्मूलआचार्यात्तत्वबुद्धिविनिश्चयम्। योगसांख्यमवाप्तं मे कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमात्।।

kapilānmūlaācāryāttatvabuddhiviniścayam| yogasāṃkhyamavāptaṃ me kārtsnyena munisattamāt||

Verse 44

तेन संबोधिताः शिष्या बहवस्तत्वदर्शिनः। तद्बुद्ध्वा बहवः शिष्या मयाप्येतन्निदर्शिताः।।

tena saṃbodhitāḥ śiṣyā bahavastatvadarśinaḥ| tadbuddhvā bahavaḥ śiṣyā mayāpyetannidarśitāḥ||

Verse 45

जन्ममृत्युहरं तथ्यं ज्ञानं ज्ञेयं सनातनम्। यज्ज्ञात्वा नानुशोचन्ति तत्वज्ञाना निरिन्द्रियाः।।

janmamṛtyuharaṃ tathyaṃ jñānaṃ jñeyaṃ sanātanam| yajjñātvā nānuśocanti tatvajñānā nirindriyāḥ||

Verse 46

शुद्धबीजमलाश्चैव विपङ्का वै निरक्षराः। स्वतन्त्रास्ते स्वतन्त्रेण सम्मिता निष्कलाः स्मृताः।।

śuddhabījamalāścaiva vipaṅkā vai nirakṣarāḥ| svatantrāste svatantreṇa sammitā niṣkalāḥ smṛtāḥ||

Verse 47

शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तमोग्राह्याश्च भास्वर। विपाप्मानस्तथा सर्वे सत्वस्थाश्चापि निर्व्रणाः।।

śāśvatāścāvyayāścaiva tamogrāhyāśca bhāsvara| vipāpmānastathā sarve satvasthāścāpi nirvraṇāḥ||

Verse 48

विमुक्ताः केवलाश्चैव वीतमोहभयास्तथा। अमूर्तास्ते महाभाग सर्वे च विगतज्वराः।।

vimuktāḥ kevalāścaiva vītamohabhayāstathā| amūrtāste mahābhāga sarve ca vigatajvarāḥ||

Verse 49

हिरण्यनाभस्त्रिशिरास्तथा प्रह्लादभास्करौ। वसुर्विश्वावसुश्चैव सार्धं पञ्चशिखस्तथा।।

hiraṇyanābhastriśirāstathā prahlādabhāskarau| vasurviśvāvasuścaiva sārdhaṃ pañcaśikhastathā||

Verse 50

गार्ग्योऽथासुरिरावन्त्यो गौतमो वृत एव च। कात्यायनोऽथ नमुचिर्हरिश्च दमनश्चि ह।।

gārgyo'thāsurirāvantyo gautamo vṛta eva ca| kātyāyano'tha namucirhariśca damanaści ha||

Verse 51

एते चान्ये च बहवस्तत्वमेवोपदर्शिताः। केचिन्मुक्ताः स्थिताः केचिच्छन्दतश्चापरे मृताः।।

ete cānye ca bahavastatvamevopadarśitāḥ| kecinmuktāḥ sthitāḥ kecicchandataścāpare mṛtāḥ||

Verse 52

दर्शितास्त्रिविधं बन्धं विमोक्षं त्रिविधं तथा। अज्ञानं चैव रागश्च संयोगं प्राकृतं तथा।।

darśitāstrividhaṃ bandhaṃ vimokṣaṃ trividhaṃ tathā| ajñānaṃ caiva rāgaśca saṃyogaṃ prākṛtaṃ tathā||

Verse 53

एतेभ्यो बन्धनं प्रोक्तं विमोक्षमपि मे शृणु। परितस्तावता सम्यक्सम्बन्धो यावता कृतः।।

etebhyo bandhanaṃ proktaṃ vimokṣamapi me śṛṇu| paritastāvatā samyaksambandho yāvatā kṛtaḥ||

Verse 54

कृत्स्नक्षयपरित्यागाद्विमोक्ष इति नः श्रुतिः। निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यः केवलः पुरुषोऽमलः।।

kṛtsnakṣayaparityāgādvimokṣa iti naḥ śrutiḥ| nivṛttaḥ sarvasaṅgebhyaḥ kevalaḥ puruṣo'malaḥ||

Verse 55

भीष्म उवाच। इत्येवमुक्त्वा भगवानीश्वराय महात्मने सनत्कुमारः प्रययावाकाशं समुपाश्रितः

bhīṣma uvāca| ityevamuktvā bhagavānīśvarāya mahātmane sanatkumāraḥ prayayāvākāśaṃ samupāśritaḥ