Adhyaya 168

Verse 1

सनत्कुमारेण रुद्रंप्रति अव्यक्तादितत्वानां तारतम्यकथनपूर्वकं तत्सृष्टिलयादिकथनम्।। 1 ।। तथा एतज्ज्ञानस्य संसारतारकत्वोक्तिः।। 2 ।। सनत्कुमार उवाच। इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम्। अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत्।।

sanatkumāreṇa rudraṃprati avyaktāditatvānāṃ tāratamyakathanapūrvakaṃ tatsṛṣṭilayādikathanam|| 1 || tathā etajjñānasya saṃsāratārakatvoktiḥ|| 2 || sanatkumāra uvāca| indriyebhyo manaḥ pūrvamahaṅkārastataḥ param| ahaṅkārātparā buddhirbuddheḥ parataraṃ mahat||

Verse 2

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम।।

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ| etāvadetatsāṃkhyānāṃ darśanaṃ devasattama||

Verse 3

अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च। मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च। एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः।।

avyaktaṃ buddhyahaṅkārau mahābhūtāni pañca ca| manastathā viśeṣāśca daśa caivendriyāṇi ca| etāstatvacaturviṃśanmahāpuruṣasammitāḥ||

Verse 4

बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना। संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः।।

buddhyāmānena deveśa cetanena mahātmanā| saṃyogametayornityamāhuravyaktapuṃsayoḥ||

Verse 5

एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः। तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक्।।

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca sargapralayakoṭiśaḥ| tamaḥsaṃjñitametaddhi pravadanti triśūladhṛk||

Verse 6

समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः। आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो।।

samutpāṭya yathāvyaktājjīvā yānti punaḥpunaḥ| ādireṣa mahānātmā guṇānāmiti naḥ prabho||

Verse 7

गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम्। एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत।।

guṇasthatvādguṇaṃ cainamāhuravyaktalakṣaṇam| etenādhyuṣito vyaktastriguṇaṃ cetayatyuta||

Verse 8

अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते। बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात्।।

acetanaḥ prakṛtyeṣu na cānyamanubudhyate| budhyamāno hyahaṃkāro nityaṃ mānāprabodhanāt||

Verse 9

विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः। विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः।।

vimalasva viśuddhasya nīrujasya mahātmanaḥ| vimalodaraśīlaḥ syādbudhyamānāprabuddhayoḥ||

Verse 10

द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः। बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः।।

draṣṭā bhavatyabhoktā ca satvamūrtiśca nirguṇaḥ| budhyamānāprabuddhābhyāmanya eva tu nirguṇaḥ||

Verse 11

उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा। बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम्।।

upekṣakaḥ śucistābhyāmubhābhyāmayutastathā| budhyamāno na budhyeta buddhamevaṃ sanātanam||

Verse 12

स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः। सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते।।

sa eva buddheravyaktasvabhāvatvādacetanaḥ| sohameva na me'nyosti ya evamabhimanyate||

Verse 13

न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः। एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान्।।

na manyate mamānyosti yena cetosmyacetanaḥ| evamevābhimanyeta budhyamānopyanātmavān||

Verse 14

अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः। अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते।।

ahameva na me'nyosti na prabuddhavaśānugaḥ| avyaktastho guṇāneṣa nityamevābhimanyate||

Verse 15

तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते। अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते।।

tenādhiṣṭhitatatvajñairmahadbhirabhidhīyate| ahaṅkāreṇa saṃyuktastatasdadabhimanyate||

Verse 16

क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान्। अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः।।

kṣetraṃ praviśya durbuddhirbuddhyamāno hyanātmavān| ahameva sṛjatyanyaddvitīyaṃ lokasārathiḥ||

Verse 17

सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम्। ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत्।।

sarvābhāvairahaṅkāraistṛtīyaṃ sargasaṃjñitam| tato bhūtānyahaṅkāramahaṅkāro mano'sṛjat||

Verse 18

सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान्। तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः। इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च।।

sarvasnotasyabhimukhaṃ samprāvartata buddhimān| tathaiva yajñe bhūteṣu viṣayārthī punaḥpunaḥ| indriyaiḥ saha śūlāṅka pañca pañcabhireva ca||

Verse 19

मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः। न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर।।

mano veda na cātmānamaṅkāraṃ prajāpatiḥ| na veda vāpyahaṅkāro buddhiṃ buddhimatāṃvara||

Verse 20

एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः। अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा।।

evamete mahābhāga netare nayavādinaḥ| ahaṅkāreṇa saṃyuktaḥ srotasyabhimukhaḥ sadā||

Verse 21

एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः। प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत्।।

evameṣa vikārātmā mahāpuruṣasañjñakaḥ| pratanoti jagatkṛtsnaṃ punarādadate sakṛt||

Verse 22

ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम्। संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे।।

sasaṃjñatvājjagatkṛtsnamavyaktasya hṛdi sthitam| saṃviśadrajanīṃ kṛtsnāṃ niśānte divasāgame||

Verse 23

पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा। अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना।।

punarātmā vijayate bahavo nirguṇāstathā| ajñānena samāyuktaḥ sovyaktena tamotmanā||

Verse 24

यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः। स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च।।

yadi hyeṣo nu manyeta mamāsti parato varaḥ| sa punaḥ punarātmānaṃ na kuryādākṣipeta ca||

Verse 25

एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान्। पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम्।।

etamavyaktaviṣayaṃ sūkṣmaṃ manyeta buddhimān| pañcaviṃśaṃ mahādeva mahāpuruṣavaikṛtam||

Verse 26

प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान्। गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत्।।

prabuddhau buddhavānetatsṛjamānamabuddhavān| guṇānpunaśca tāneva sotmanātmani nikṣipet||

Verse 27

अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः। बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते।।

avyaktasya vaśībhūto yo'jñānasya tamotmanaḥ| budhyamāno hyabuddhasya buddhastadanubhujyate||

Verse 28

उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः। षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः।।

upekṣakaḥ śucirvyagraḥ soliṅgaḥ sovraṇo'malaḥ| ṣaḍviṃśo bhagavānāste buddhaḥ śuddho nirāmayaḥ||

Verse 29

अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत। एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः।।

avyaktādiviśeṣāntametadvaidyā vadantyuta| etaireva vihīnaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 30

निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते। केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु।।

nistatvaṃ budhyamānāstu kecidāhurmahāmate| kecidāhurmahātmānastatvasaṃjñitameva tu||

Verse 31

तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै। सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर।।

tatvasya śravaṇādenaṃ tatvamevaṃ vadanti vai| satvasaṃśrayaṇāccaiva satvavantaṃ maheśvara||

Verse 32

एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज। अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ। विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम्।।

evameṣa vikārātmā budhyamāno mahābhuja| avyakto bhavate vyaktau satvaṃsatvaṃ tathā guṇau| vidyā ca bhavate vidyā bhavettu grahasaṃjñitam||

Verse 33

य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः। तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः।।

ya evamanubuddhyante yogasāṅkhyāśca tatvataḥ| te'vyaktaṃ śaṅkarāgāḍhaṃ muñcante śāstrabuddhayaḥ||

Verse 34

तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम्। बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि।।

teṣāmetattu vadatāṃ śāstrārthaṃ sūkṣmadarśinām| buddhirvistīryate sarvaṃ tailabindurivāmbhasi||

Verse 35

विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः। येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः।।

vidyā tu sarvavidyānāmavabodha iti smṛtaḥ| yena vidyāmavidyāṃ ca vindanti yatisattamāḥ||

Verse 36

सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता। यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः।।

saiṣā trayī parā vidyā caturthyānvīkṣikī smṛtā| yāṃ buddhyamāno buddhyeta buddhyātmani samaṃ gataḥ||

Verse 37

अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम्। विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्। एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम्।।

aprabuddhamathāvyaktamavidyāsaṃjñikaṃ smṛtam| vimohitaṃ tu śokena kevalena samanvitam| etadbuddhyā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam||

Verse 38

ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः। ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः।।

ye tvetannāvabuddhyante te prabuddhavaśānugāḥ| te punaḥpunaravyaktājjaniṣyantyabudhāṃtmanaḥ||

Verse 39

तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः। ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः।।

tameva tulayiṣyanti abuddhivaśavartinaḥ| ye cāpyanye tanmanasastepyetatphalabhāginaḥ||

Verse 40

विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः। स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम्।।

viditvainaṃ na śocanti yogopetārthadarśinaḥ| svātantryaṃ pratilapsyante kevalatvaṃ ca bhāsvaram||

Verse 41

अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात्। अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्। यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम्।।

ajñānabandhanānmuktāstīrṇāḥ saṃsārabandhanāt| ajñānasāgaraṃ ghoramagādhaṃ tamasaṃjñakam| yatra majjanti bhūtāni punaḥpunarariṃdam||

Verse 42

एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः। यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च।।

eṣā vidyā tathā'vidyā kathitā te mayā'rthataḥ| yasmindeyaṃ ca no grāhyaṃ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ tathaiva ca||

Verse 43

तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च। निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते।।

tathā caikatvanānātvamakṣaraṃ kṣarameva ca| nigadiṣyāmi deveśa vimokṣaṃ trividhaṃ ca te||

Verse 44

बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम्। भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम।।

buddhyamānāprabuddhābhyāmabuddhasya prapañcanam| bhūya eva nibodha tvaṃ devānāṃ devasattama||

Verse 45

यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन। तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः।।

yacca kiñca śrutaṃ na syāddṛṣṭaṃ caiva na kiñcana| tacca te sampravakṣyāmi ekāgraḥ śṛṇu tatparaḥ||