Adhyaya 167

Verse 1

सनत्कुमारेण रुद्रंप्रति देहिदेहावयवाश्रितदेवताकथनपूर्वकं योगनिरूपणम्।। 1 ।। सनत्कुमार उवाच। प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः। तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम्।।

sanatkumāreṇa rudraṃprati dehidehāvayavāśritadevatākathanapūrvakaṃ yoganirūpaṇam|| 1 || sanatkumāra uvāca| prabhavaścāpyayastāta varṇitaste'nupūrvaśaḥ| tathā'dhyātmādhebhūtaṃ ca tathaivātrādhidaivatam||

Verse 2

निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम्। यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर।।

nikhilena tu vakṣyāmi daivatāni ha dehinām| yānyāśriteṣu deheṣu yāni pṛcchasi śaṅkara||

Verse 3

वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः। रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु।।

vācyagnistvatha jihvāyāṃ somaḥ prāṇe tu mārutaḥ| rūpe cāpyatha nakṣatraṃ jihvāyāṃ cāpa eva tu||

Verse 4

नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च। वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा।।

nābhyāṃ samudraśca vibhurnakharoma tathaiva ca| vanaspativanauṣadhyastvaṅgeṣu marutastathā||

Verse 5

संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे। उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च।।

saṃvatsarāḥ parvasu ca ākāśe daivamānuṣe| udāne vidyudabhavadvyāne parjanya eva ca||

Verse 6

स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च। मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च।।

stanayoreva cākāśaṃ bale cendrastathaiva ca| manaso'pyatha ceśānastvapāne rudra eva ca||

Verse 7

गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर। प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च।।

gandharvāpsaraso vyāne satye mitraśca śaṅkara| prajñāyāṃ varuṇaścaiva cakṣuṣyāditya eva ca||

Verse 8

शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च। पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम।।

śarīre pṛthivī caiva pādayorviṣṇureva ca| pāyau mitrastathopasthe prajāpatirariṃdama||

Verse 9

मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः। बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः।।

mūrdhni caiva diśaḥ prāhurbuddhau brahmā pratiṣṭhitaḥ| budhyamāno''tmaniṣṭhaḥ syādadhiṣṭhātā tu śaṅkaraḥ||

Verse 10

अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः। आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर।।

abuddhaścābhavattasmādbudhyamānānna saṃśayaḥ| ābhyāmanyaḥ paro buddho vedavādeṣu śaṅkara||

Verse 11

यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक्। योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 167 ।।

yadāśritāni deheṣu daivatāni pṛthakpṛthak| yo'gnaye jāyate nityamātmayājī samāhitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 167 ||

Verse 12

य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः। सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति। स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते।।

ya evamanupaśyeta daivatāni samāhitaḥ| sotra yogī bhavatyeva ya evamanupaśyati| sa sarvajñayājibhyo hyātmayājī viśiṣyate||

Verse 13

मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत्। सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः।।

mukhe juhoti yo nityaṃ kṛtsnaṃ viśvamidaṃ jagat| sotmavitprocyate tajjñairmahādeva mahātmabhiḥ||

Verse 14

सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना। गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन्।।

sarvebhyaḥ paramebhyo vai daivatebhyo hyātmayājinā| gantavyaṃ paramākāṅkṣanparameva ca cintayan||

Verse 15

यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन। तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर।।

yathā saṃkramate dehāddehī tripurasūdana| tathāsya sthānamākhyāsye pṛthaktveneha śaṅkara||

Verse 16

पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात्। पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम्।।

pādābhyāṃ vaiṣṇavaṃ sthānamāpnoti viniyojanāt| pāyunā mitramāpnoti upasthena prajāpatim||

Verse 17

नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत् बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः। आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च।।

nābhyā ca vāruṇaṃ sthānaṃ stanābhyāṃ tu bhavo labhet bāhubhyāṃ vāsavaṃ sthānaṃ śrotrābhyāmāpnuyāddiśaḥ| ādityaṃ cakṣuṣā sthānaṃ mūrdhnā brahmaṇa eva ca||

Verse 18

अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः। बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः।।

atha mūrdhasu yaḥ prāṇāndhārayeta samāhitaḥ| buddhyā mānamavāpnoti dravyāvasthaṃ ca saṃśayaḥ||

Verse 19

अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम्। तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान्।।

avyaktātparamaṃ śuddhamaprameyamanāmayam| tamāhuḥ paramaṃ nityaṃ yadyadāpnoti buddhimān||

Verse 20

बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते। बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति।।

budhyamānāprabuddhābhyāṃ sa buddha iti paṭhyate| budhyamānamabuddhaśca nityamevānupaśyati||

Verse 21

विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः। पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः।। योऽग्निं याजयते नित्यमिति थ.पाठः।।

vikārapuruṣastveṣa budhyamāna iti smṛtaḥ| pañcaviṃśatitatvaṃ tatprocyate tatra saṃśayaḥ|| yo'gniṃ yājayate nityamiti tha.pāṭhaḥ||

Verse 22

स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते। महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति।।

sa eṣa prakṛtisthatvāttasthurityupadiśyate| mahānātmā mahādeva mahānatrādhitiṣṭhati||

Verse 23

अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात्। एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान्।।

adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā procyate śāstradarśanāt| eṣa cetayate deva mohajālamabuddhimān||

Verse 24

अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः। सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते।।

avyaktasyaiva sādharmyametadāhurmanīṣiṇaḥ| sohaṃ sohamato nityādajñānāditi manyate||

Verse 25

यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः। न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा।।

yadi budhyati caivāyaṃ manyeyamiti bhāsvaraḥ| na prabuddho na varteta pānīyaṃ matsyako yathā||

Verse 26

देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर। योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः।।

devatā nikhilenaitāḥ proktāstribhuvaneśvara| yogakṛtyaṃ tu tāvanme tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ||

Verse 27

शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा। विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत्।। पञ्चविंशतिकं तत्वमिति थ.पाठः।।

śūnyāgāreṣvaraṇyeṣu sāgare vā guhāsu vā| viṣṭambhayitvā trīndaṇḍānavāpto hyadvayo bhavet|| pañcaviṃśatikaṃ tatvamiti tha.pāṭhaḥ||

Verse 28

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा। दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम्।।

prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā paścānmukhopi vā| dakṣiṇāvadano vāpi baddhvā vidhivadāsanam||

Verse 29

स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम्। यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत्।।

svastikenopasaṃviṣṭaḥ kāyamunnāmya bhāsvaram| yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathā tadbrahma dhārayet||

Verse 30

लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः। मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः।।

laghvāhāro yato dāntastrikālaparivarjakaḥ| mūtrotsargapurīṣābhyāmāhāre ca samāhitaḥ||

Verse 31

शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत्।।

śeṣakālaṃ tu yuñjīta manasā susamāhitaḥ| indriyāṇīndriyārthebhyo manasā vinivartayet||

Verse 32

मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर। विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः।।

manastathaiva saṅgṛhya buddhyā buddhimatāṃ vara| vidhāvamānaṃ dhairyeṇa visphurantamitastataḥ||

Verse 33

निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत्। एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम्।।

nirudhya sarvasaṅkalpāṃstato vai sthiratāṃ vrajet| ekāgrastadvijānīyātsarvaṃ guhyatamaṃ param||

Verse 34

निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते। ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः।।

nivātastha ivālolo yathā dīpo'tidīpyate| ūrdhvameva na tiryakca tathaivābhrānti te manaḥ||

Verse 35

हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा। मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम्।।

hṛdisthastiṣṭhate yosau tasyaivābhimukho yadā| mano bhavati deveśa pāṣāṇamiva niścalam||

Verse 36

स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने। युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः।।

sa nirjane vinirghoṣe saghoṣe cā''vasañjane| yukto yo na vikampeta yogī yogavidhiḥ śrutaḥ||

Verse 37

ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम्। विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम्।।

tataḥ paśyati tadbrahma jvaladātmani saṃsthitam| vidyudambudhare yadvattadvadekamanāśrayam||

Verse 38

तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम्। चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा।।

tamasyagādhe tiṣṭhantaṃ nistamaskamacetanam| cetayānamacetaṃ ca dīpyamānaṃ svatejasā||

Verse 39

अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम्। महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम्।।

aṅgaṣṭhaparvamātraṃ tannaiśreyasamaninditam| mahadbhūtamanantaṃ ca svatantraṃ vigatajvaram||

Verse 40

ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम्। नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम्।।

jyotiṣāṃ jyotiṣaṃ devaṃ viṣṇumatyantanirmalam| nārāyaṇamaṇīyāṃsamīśvarāṇāmadhīśvaram||

Verse 41

विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम्। अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे।।

viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ prabhum| avijñāya nimajjanti lokāḥ saṃsārasāgare||

Verse 42

यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः। जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम्।।

yaṃ dṛṣṭvā yatayastāta na śocanti gatajvarāḥ| janmamṛtyubhayānmuktāstīrṇāḥ saṃsārasāgaram||

Verse 43

अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च। ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता। एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम्।।

aṇimā laghimā bhūmā prāptiḥ prākamyameva ca| īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā| etadaṣṭuguṇaṃ yogaṃ yogānāmamitaṃ smṛtam||

Verse 44

दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम्। ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम्। दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः।।

dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānamaprameyaṃ sanātanam| te viśanti śarīrāṇi yogenānena bhāsvaram| daityadevamanuṣyāṇāṃ balena balavattamāḥ||

Verse 45

एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति। नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम्।।

etattatvamanādyantaṃ yadbhavānanupṛcchati| nityaṃ vayamupāsyāmo yogadharmaṃ sanātanam||

Verse 46

योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम। एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम्।।

yogadharmānna dharmosti garīyānsurasattama| etaddharma hi dharmāṇāmapunarbhavasaṃskṛtam||

Verse 47

तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः। केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः।।

tatvataḥ paramastīsti kecidāhurmanīṣiṇaḥ| kecidāhuḥ paraṃ nāsti ye jñānaphalamāśritāḥ||

Verse 48

ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः। ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः।।

jñānasthaḥ puruṣastveṣa vikṛtaḥ svena varṇitaḥ| ye dhyānenānupaśyanti nityaṃ yogaparāyaṇāḥ||

Verse 49

तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर। नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम्।।

tameva puruṣaṃ devaṃ kecideva maheśvara| nityamanyatamāḥ prāhurjñānaṃ paramakaṃ smṛtam||

Verse 50

ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम्। चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः।।

jñānameva vinirmuktāḥ sāṃkhyā gacchanti kevalam| cintādhyātmani cānyatra yogāḥ paramabuddhayaḥ||

Verse 51

उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम्। साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम्।।

uktametāvadetatte yogadarśanamuttamam| sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyāvidarśanam||