Adhyaya 162

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्येष्ठकनिष्ठयोः परस्परस्मिन्वर्तनप्रकारादिकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। कथं ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तेत भरतर्षभ। कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jyeṣṭhakaniṣṭhayoḥ parasparasminvartanaprakārādikathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu varteta bharatarṣabha| kaniṣṭhāśca yathā jyeṣṭhe varteraṃstadbravīhi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठोसि हि तथा भवान्। गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।।

bhīṣma uvāca| jyeṣṭhavattāta vartasva jyeṣṭhosi hi tathā bhavān| gurorgarīyasī vṛttiryā ca śiṣyasya bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dviṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ||

Verse 3

न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम्। गुरौ हि सदृशी वृत्तिर्यथा शिष्यस्य भारत।।

na gurāvakṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum| gurau hi sadṛśī vṛttiryathā śiṣyasya bhārata||

Verse 4

अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधः। परिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः।। या च शिष्यस्य गुरौ वृत्तिस्तां वर्तस्व।।

andhaḥ syādandhavelāyāṃ jaḍaḥ syādapi vā budhaḥ| parihāreṇa tadbrūyādyasteṣāṃ syādvyatikramaḥ|| yā ca śiṣyasya gurau vṛttistāṃ vartasva||

Verse 5

प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुर्यथाऽहिताः। श्रियाऽभितप्तास्तद्भेदान्नभिन्नाः स्युः समाहिताः श्रियाऽभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथाऽरयः।।

pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuryathā'hitāḥ| śriyā'bhitaptāstadbhedānnabhinnāḥ syuḥ samāhitāḥ śriyā'bhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāstathā'rayaḥ||

Verse 6

ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः। हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः प्रायो दुर्विनयादिह।।

jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ| hanti sarvamapi jyeṣṭhaḥ prāyo durvinayādiha||

Verse 7

अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः। अज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः।। तेषां गुरूणाम्।।

atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ| ajyeṣṭhaḥ syādabhāgaśca niyamyo rājabhiśca saḥ|| teṣāṃ gurūṇām||

Verse 8

निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम्। विफलं तस्य पुत्रत्वं मोघं जनयितुः स्मृतम्।। यवीयसः कनिष्ठान्।।

nikṛtī hi naro lokānpāpāngacchatyasaṃśayam| viphalaṃ tasya putratvaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam|| yavīyasaḥ kaniṣṭhān||

Verse 9

पित्रोरनर्थायक कुले जायते पापपूरुषः। अकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च।।

pitroranarthāyaka kule jāyate pāpapūruṣaḥ| akīrtiṃ janayatyeva kīrtimantardadhāti ca||

Verse 10

सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः। ज्येष्ठोऽपि दुर्विनीतस्तु कनिष्ठस्तु विशेषतः। नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत वेतनम्।। विदुलस्येव तत्पुष्पं मोघमिति झ.पाठः।।

sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ| jyeṣṭho'pi durvinītastu kaniṣṭhastu viśeṣataḥ| nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta vetanam|| vidulasyeva tatpuṣpaṃ moghamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 11

अनुजस्य पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलोऽध्वगः। स्वयमीहेत लब्धं तु नाकामो दातुमर्हति।। ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकमिति झ.पाठः।।

anujasya piturdāyo jaṅghāśramaphalo'dhvagaḥ| svayamīheta labdhaṃ tu nākāmo dātumarhati|| jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 12

भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सह। न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कदाचन। जङ्घाश्रम एव फलं धनं यस्य। अध्वगः प्रवासी। अनुपघ्नन्पितुर्दायं इति झ.पाठः।।

bhrātṝṇāmavibhaktānāmutthānamapi cetsaha| na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkadācana| jaṅghāśrama eva phalaṃ dhanaṃ yasya| adhvagaḥ pravāsī| anupaghnanpiturdāyaṃ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 13

न ज्येष्ठो वाऽवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वा। गुरूणामपराधो हि शक्यः क्षन्तव्य एव च।।

na jyeṣṭho vā'vamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto'pi vā| gurūṇāmaparādho hi śakyaḥ kṣantavya eva ca||

Verse 14

यदि स्त्री यद्यवरज श्रेयः पश्येत्तदाचरेत्। धर्मार्थः श्रेय इत्याहुस्त्रयो ज्ञाता विधायकाः।। उत्थानं भोजनादौ विभागे वा।।

yadi strī yadyavaraja śreyaḥ paśyettadācaret| dharmārthaḥ śreya ityāhustrayo jñātā vidhāyakāḥ|| utthānaṃ bhojanādau vibhāge vā||

Verse 15

दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश। दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीमपि। गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः।।

daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa| daśa caiva pitṝnmātā sarvāṃ vā pṛthivīmapi| gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ||

Verse 16

माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते गुरुम्। ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत।।

mātā garīyasī yacca tenaitāṃ manyate gurum| jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata||

Verse 17

स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्प्रतिपालयेत्। कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः।।

sa hyeṣāṃ vṛttidātā syātsa caitānpratipālayet| kaniṣṭhāstaṃ namasyeransarve chandānuvartinaḥ||

Verse 18

तमेव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा। शरीरमेतौ सृजतः पिता मता च भारत।।

tameva copajīveranyathaiva pitaraṃ tathā| śarīrametau sṛjataḥ pitā matā ca bhārata||

Verse 19

आचार्यशिष्टा या जातिः सा सत्या साऽजरामरा। ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ।

ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā satyā sā'jarāmarā| jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha|

Verse 20

भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्।।

bhrāturbhāryā ca tadvatsyādyasyā bālye stanaṃ pibet||