Adhyaya 161

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच। शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्चि वैदिके। कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| śatāyuruktaḥ puruṣaḥ śatavīryaści vaidike| kasmānmriyante puruṣā bālā api pitāmaha||

Verse 2

आयुष्मान्केन भवति अल्पायुर्वाऽपि मानवः। केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम्।।

āyuṣmānkena bhavati alpāyurvā'pi mānavaḥ| kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam||

Verse 3

तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथा परैः। जन्मना यदि वाऽचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह।। य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत्। स शुभान्प्राप्नुयाल्लोकान्सदाचारपरो नृप।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 161 ।।

tapasā brahmacaryeṇa japairhomaistathā paraiḥ| janmanā yadi vā'cārāttanme brūhi pitāmaha|| ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścāpi parikīrtayet| sa śubhānprāpnuyāllokānsadācāraparo nṛpa|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 161 ||

Verse 4

भीष्म उवाच। अत्र तेऽहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि। अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्येनि मानवः।।

bhīṣma uvāca| atra te'haṃ pravakṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi| alpāyuryena bhavati dīrghāyuryeni mānavaḥ||

Verse 5

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम्। यथा च वर्तयन्पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते।। जपैर्होमैस्तथौषधैरिति झ.पाठः।।

yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam| yathā ca vartayanpuruṣaḥ śreyasā samprayujyate|| japairhomaistathauṣadhairiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 6

आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम्। आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च।।

ācārāllabhate hyāyurācārāllabhate śriyam| ācārātkīrtimāpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca||

Verse 7

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत्। त्रसन्ति चास्य भूतानि तथा परिभवन्ति च।।

durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat| trasanti cāsya bhūtāni tathā paribhavanti ca||

Verse 8

तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः। अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्।। वर्तयन् अनुतिष्ठन्।।

tasmātkuryādihācāraṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ| api pāpaśarīrasya ācāro hantyalakṣaṇam|| vartayan anutiṣṭhan||

Verse 9

आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः। साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्।।

ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaścāritralakṣaṇāḥ| sādhūnāṃ ca yathāvṛttametadācāralakṣaṇam||

Verse 10

अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम्। स्वानि कर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम्।। अलक्षणं कुष्ठापस्मारादिविरुद्धं लक्षणम्।।

apyadṛṣṭaṃ śravādeva puruṣaṃ dharmacāriṇam| svāni karmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam|| alakṣaṇaṃ kuṣṭhāpasmārādiviruddhaṃ lakṣaṇam||

Verse 11

ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः। अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः।।

ye nāstikā niṣkriyāśca guruśāstrātilaṅghinaḥ| adharmajñā durācārāste bhavanti gatāyuṣaḥ||

Verse 12

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः। अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः।।

viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṅkīrṇamaithunāḥ| alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ||

Verse 13

सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः। श्रद्दधानोऽनसूयुश्च शतं वर्षाणि जीवति।।

sarvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥ| śraddadhāno'nasūyuśca śataṃ varṣāṇi jīvati||

Verse 14

अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः। अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति।।

akrodhanaḥ satyavādī bhūtānāmavihiṃsakaḥ| anasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati||

Verse 15

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः। नित्योच्छिष्टः सङ्कुसुको नेहायुर्विन्दते महत्।। श्रवात् श्रवणात्। तं पुरुषम्। जनाः साधवः।।

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ| nityocchiṣṭaḥ saṅkusuko nehāyurvindate mahat|| śravāt śravaṇāt| taṃ puruṣam| janāḥ sādhavaḥ||

Verse 16

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत्। उत्थाय चोपतिष्ठेत पूर्वां सन्ध्यां कृताञ्जलिः। एवमेवापरां सन्ध्यां समुपासीत वाग्यतः।।

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet| utthāya copatiṣṭheta pūrvāṃ sandhyāṃ kṛtāñjaliḥ| evamevāparāṃ sandhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ||

Verse 17

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यन्तं कदाचन। नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्।। सङ्कुसुको दुर्जनः अस्थिरश्च। नित्योच्छिष्टः सूचकश्चेति क.थ.पाठः।।

nekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yantaṃ kadācana| nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam|| saṅkusuko durjanaḥ asthiraśca| nityocchiṣṭaḥ sūcakaśceti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 18

ऋषयो नित्यसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन्।।

ṛṣayo nityasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuvan||

Verse 19

सदर्भपाणिस्तत्कुर्वन्वाग्यतस्तन्मनाः शुचिः। तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः।।

sadarbhapāṇistatkurvanvāgyatastanmanāḥ śuciḥ| tasmāttiṣṭhetsadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ||

Verse 20

ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम्। सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्।।

ye na pūrvāmupāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām| sarvāṃstāndhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet||

Verse 21

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित्। नहीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते।।

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicit| nahīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate||

Verse 22

यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्। तादृशं विद्यते किञ्चिदनायुष्यं नृणामिह।।

yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam| tādṛśaṃ vidyate kiñcidanāyuṣyaṃ nṛṇāmiha||

Verse 23

यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिताः। तावद्वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते।।

yāvanto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ gātreṣu nirmitāḥ| tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ paryupāsate||

Verse 24

मैत्रं प्रसाधनं स्नानमञ्जनं दन्तधावनम्। पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्।।

maitraṃ prasādhanaṃ snānamañjanaṃ dantadhāvanam| pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam||

Verse 25

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन। नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते। नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह।।

purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana| nātikalyaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃdine sthite| nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha||

Verse 26

पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च। वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च।।

panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca| vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca||

Verse 27

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन्। चतुष्पदान्मङ्गलांश्च मान्यान्वृद्धान्द्विजानपि।।

pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātānvanaspatīn| catuṣpadānmaṅgalāṃśca mānyānvṛddhāndvijānapi||

Verse 28

मध्यंदिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा। चतुष्पथं न सेवेत उभे सन्ध्ये तथैव च।।

madhyaṃdine niśākāle ardharātre ca sarvadā| catuṣpathaṃ na seveta ubhe sandhye tathaiva ca||

Verse 29

उपानहौ न वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत्। ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत्।। उपसृष्टं राहुग्रस्तम्।।

upānahau na vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayet| brahmacārī ca nityaṃ syātpādaṃ pādena nākramet|| upasṛṣṭaṃ rāhugrastam||

Verse 30

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च जन्मनि। अष्टम्यामथ द्वादश्यां ब्रह्मचारी सदा भवेत्।।

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca janmani| aṣṭamyāmatha dvādaśyāṃ brahmacārī sadā bhavet||

Verse 31

वृथा मांसं न खादेनि पृष्ठमांसं तथैव च। आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्।।

vṛthā māṃsaṃ na khādeni pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca| ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet||

Verse 32

नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतो वरमभ्याददीत। ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्।।

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnato varamabhyādadīta| yayā'sya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām||

Verse 33

अतिवादबाणा मुखतो निःसरन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु।।

ativādabāṇā mukhato niḥsaranti yairāhataḥ śocati rātryahāni| parasya vā marmasu ye patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu||

Verse 34

संरोहत्यग्निना दग्धं वनं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्।।

saṃrohatyagninā dagdhaṃ vanaṃ paraśunā hatam| vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam||

Verse 35

कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः। वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः।।

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ| vākśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ||

Verse 36

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान्। रूपद्रविणहीनांश्च सत्यहीनांश्च नाक्षिपेत्।।

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān| rūpadraviṇahīnāṃśca satyahīnāṃśca nākṣipet||

Verse 37

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च परनिन्दां च कुत्सनम्। द्वेषस्तम्भाभिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्।।

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca paranindāṃ ca kutsanam| dveṣastambhābhimānaṃ ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet||

Verse 38

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत्। अन्यत्रि पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थं ताडनं स्मृतं।।

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet| anyatri putrācchiṣyācca śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtaṃ||

Verse 39

न ब्राह्म्णान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत्। तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथाऽस्यायुर्न रिष्यते।। उपानहौ च छत्रं च इति थ.पाठः।।

na brāhmṇānparivadennakṣatrāṇi na nirdiśet| tithiṃ pakṣasya na brūyāttathā'syāyurna riṣyate|| upānahau ca chatraṃ ca iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 40

अमावास्यामृते नित्यं दन्तधावनमाचरेत्। इतिहासपुराणानि दानं वेदं च नित्यशः। गायत्रीमननं नित्यं कुर्यात्सन्ध्यां समाहितः।।

amāvāsyāmṛte nityaṃ dantadhāvanamācaret| itihāsapurāṇāni dānaṃ vedaṃ ca nityaśaḥ| gāyatrīmananaṃ nityaṃ kuryātsandhyāṃ samāhitaḥ||

Verse 41

कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः। पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा।।

kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥ| pādaprakṣālanaṃ kuryātsvādhyāye bhojane tathā||

Verse 42

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन्। अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते।।

trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan| adṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate||

Verse 43

यावकं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा। आत्मार्थंतं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत्।।

yāvakaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulīṃ pāyasaṃ tathā| ātmārthaṃtaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet||

Verse 44

नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा। दन्तकाष्ठे च सन्ध्यायां मलोत्सर्गे च मौनगः।।

nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadā| dantakāṣṭhe ca sandhyāyāṃ malotsarge ca maunagaḥ||

Verse 45

न चाभ्युदितसायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत्। मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्। आचार्यमथवाऽप्यन्तं तथाऽऽयुर्विदन्ते महत्।।

na cābhyuditasāyī syātprāyaścittī tathā bhavet| mātāpitaramutthāya pūrvamevābhivādayet| ācāryamathavā'pyantaṃ tathā''yurvidante mahat||

Verse 46

वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः। भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत्। उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः।।

varjayeddantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ| bhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvasvapi vivarjayet| udaṅmukhaśca satataṃ śaucaṃ kuryātsamāhitaḥ||

Verse 47

अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद्दन्तधावनम्। अकृत्वा देवपूजां च नान्यं गच्छेत्कदाचन। अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्।।

akṛtvā devapūjāṃ ca nācareddantadhāvanam| akṛtvā devapūjāṃ ca nānyaṃ gacchetkadācana| anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam||

Verse 48

अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः। न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन।। न रिष्यते न हिंस्यते।।

avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ| na cājñātāṃ striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā kadācana|| na riṣyate na hiṃsyate||

Verse 49

दारसङ्ग्रहणात्पूर्वं नाचरेन्मैथुनं बुधः। अन्यथा त्ववकीर्णः स्यात्प्रायश्चित्तं सदाऽऽचरेत्।।

dārasaṅgrahaṇātpūrvaṃ nācarenmaithunaṃ budhaḥ| anyathā tvavakīrṇaḥ syātprāyaścittaṃ sadā''caret||

Verse 50

नीदीक्षेत्परदारांश्च रहस्येकासनो भवेत्। इन्द्रियाणि सदा यच्छेत्स्वग्ने शुद्धमना भवेत्।।

nīdīkṣetparadārāṃśca rahasyekāsano bhavet| indriyāṇi sadā yacchetsvagne śuddhamanā bhavet||

Verse 51

उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च। प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वांस्तथा वै दक्षिणाशिराः।।

udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca| prākśirāstu svapedvidvāṃstathā vai dakṣiṇāśirāḥ||

Verse 52

न भग्ने नावशीर्णो च शयने प्रस्वपीत च। नान्तर्धानेन संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन।। त्रीणि भोज्यानि। अदृष्टं शूद्रोदक्यादिभिः।। अज्ञातामृतुमतीत्वेन कामुकत्वेन वा।। अन्तर्धाने अत्यन्तमन्धकारे। संयुक्ते इतरेण स्त्र्यादिना।।

na bhagne nāvaśīrṇo ca śayane prasvapīta ca| nāntardhānena saṃyukte na ca tiryakkadācana|| trīṇi bhojyāni| adṛṣṭaṃ śūdrodakyādibhiḥ|| ajñātāmṛtumatītvena kāmukatvena vā|| antardhāne atyantamandhakāre| saṃyukte itareṇa stryādinā||

Verse 53

न चापि गच्छेत्कार्येण समयाद्वाऽपि नास्तिकैः। आसनं तु पदाऽऽकृष्य न प्रसज्जेत्तथा नरः।।

na cāpi gacchetkāryeṇa samayādvā'pi nāstikaiḥ| āsanaṃ tu padā''kṛṣya na prasajjettathā naraḥ||

Verse 54

न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन। स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः। न निशायां पुनः स्नायादापद्यग्निद्विजान्तिके।।

na nagnaḥ karhicitsnāyānna niśāyāṃ kadācana| snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ| na niśāyāṃ punaḥ snāyādāpadyagnidvijāntike||

Verse 55

न चानुलिम्पेदस्नात्वा वासश्चापि न निर्धुनेत्। आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः।।

na cānulimpedasnātvā vāsaścāpi na nirdhunet| ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ||

Verse 56

स्रजश्च नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च। उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन।।

srajaśca nāvakṛṣyeta na bahirdhārayīta ca| udakyayā ca sambhāṣāṃ na kurvīta kadācana||

Verse 57

नोत्सृजेत पुरिषं च क्षेत्रे मार्गस्य चान्तिके। उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन।।

notsṛjeta puriṣaṃ ca kṣetre mārgasya cāntike| ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryātkadācana||

Verse 58

देवालयेऽथ गोवृन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे। भोक्ष्यं भुक्त्वा क्षुतेऽध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयोः। द्विराचामेद्यथान्यायं हृद्गतं तु पिबन्नपः।।

devālaye'tha govṛnde caitye sasyeṣu viśrame| bhokṣyaṃ bhuktvā kṣute'dhvānaṃ gatvā mūtrapurīṣayoḥ| dvirācāmedyathānyāyaṃ hṛdgataṃ tu pibannapaḥ||

Verse 59

अन्नं बुभुक्षमाणस्तु त्रिमुखेन स्पृशेदपः। भुक्त्वा चान्नं तथैव त्रिर्द्विः पुनः परिमार्जयेत्।।

annaṃ bubhukṣamāṇastu trimukhena spṛśedapaḥ| bhuktvā cānnaṃ tathaiva trirdviḥ punaḥ parimārjayet||

Verse 60

प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन्। प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्।। स्नात्वा वासो न निर्धुनेत् इति। न चैवार्द्राणि वासांसि इति च.झ.पाठः।।

prāṅmukho nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayan| praskandayecca manasā bhuktvā cāgnimupaspṛśet|| snātvā vāso na nirdhunet iti| na caivārdrāṇi vāsāṃsi iti ca.jha.pāṭhaḥ||

Verse 61

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः। धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्त ऋतं भुङ्क्त उदङ्मुखः।। प्रस्कन्दयेदन्नशेषं किञ्चित्त्यजेत्। भुक्त्वा च मनसाग्निमुपस्पृशेत्।।

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ| dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkta ṛtaṃ bhuṅkta udaṅmukhaḥ|| praskandayedannaśeṣaṃ kiñcittyajet| bhuktvā ca manasāgnimupaspṛśet||

Verse 62

अग्रासनो जितक्रोधो बालपूर्वस्त्वलङ्कृतः। घृताहुतिविशुद्धान्नं हुताग्निश्च क्षिपन्ग्रसेत्।।

agrāsano jitakrodho bālapūrvastvalaṅkṛtaḥ| ghṛtāhutiviśuddhānnaṃ hutāgniśca kṣipangraset||

Verse 63

अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान्प्राणानुपस्पृशेत्। गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा।। ऋतं निःश्रेयसमिच्छन्निति शेषः।।

agnimālabhya toyena sarvānprāṇānupaspṛśet| gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitale tathā|| ṛtaṃ niḥśreyasamicchanniti śeṣaḥ||

Verse 64

नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः। अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरतः परिवर्जयेत्।। प्राणान्नासादीन् ऊर्ध्वच्छिद्राणि।।

nādhitiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ| anyasya cāpyavasnātaṃ dūrataḥ parivarjayet|| prāṇānnāsādīn ūrdhvacchidrāṇi||

Verse 65

शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत्। निषष्णश्चापि खादेन न तु गच्छन्कदाचन।। अवस्नातं स्नानजलं। अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् इति क.थ.ध.पाठः।।

śāntihomāṃśca kurvīta sāvitrāṇi ca dhārayet| niṣaṣṇaścāpi khādena na tu gacchankadācana|| avasnātaṃ snānajalaṃ| anyasya cāpyupasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet iti ka.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 66

मूत्रं नोत्तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे। आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्।।

mūtraṃ nottiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje| ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet||

Verse 67

आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम्। त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन। अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तता ह्यायुर्न रिष्यते।।

ārdrapādastu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam| trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadācana| agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tatā hyāyurna riṣyate||

Verse 68

त्रीणि ज्योतींषि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन। सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः।।

trīṇi jyotīṃṣi nocchiṣṭa udīkṣeta kadācana| sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ||

Verse 69

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आगते। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते।।

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkramanti yūnaḥ sthavira āgate| pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate||

Verse 70

अभिवादयीत वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वयम्। कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्।।

abhivādayīta vṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svayam| kṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyāt||

Verse 71

न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत्। नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति।।

na cāsītāsane bhinne bhinnakāṃsyaṃ ca varjayet| naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātumarhati||

Verse 72

स्पप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोपि संविशेत्। उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः।।

spaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭopi saṃviśet| ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥ||

Verse 73

केशग्रहं प्रहारांश्च सिरस्येतान्विवर्जयेत्। न संहाताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः। न चाभीक्ष्णं शिरःस्नायात्तथा स्यायुर्न रिष्यते।। सावित्राणि मन्त्रविशेषान्। शान्तिहोमांश्च कुर्वीत पवित्राणि च कारयेत् इति क.थ.ध.पाठः।।

keśagrahaṃ prahārāṃśca sirasyetānvivarjayet| na saṃhātābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ| na cābhīkṣṇaṃ śiraḥsnāyāttathā syāyurna riṣyate|| sāvitrāṇi mantraviśeṣān| śāntihomāṃśca kurvīta pavitrāṇi ca kārayet iti ka.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 74

शिरःस्नातस्तु तैलैश्च नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत्। तिलपिष्टं न चाश्नीयाद्गतसर्वरसं तथा।। नरिष्यते हिंस्यते।।

śiraḥsnātastu tailaiśca nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet| tilapiṣṭaṃ na cāśnīyādgatasarvarasaṃ tathā|| nariṣyate hiṃsyate||

Verse 75

नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन। वाते च पूतिगन्धे च मनसाऽपि न चिन्तयेत्।। शिरोभ्यक्तेन तैलेनेति क.थ.ध.पाठः।।

nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana| vāte ca pūtigandhe ca manasā'pi na cintayet|| śirobhyaktena taileneti ka.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 76

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। आयुरस्य निकृन्तामि प्रज्ञामस्याददे तथा।। न चिन्तयेत् वेदम्।।

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ| āyurasya nikṛntāmi prajñāmasyādade tathā|| na cintayet vedam||

Verse 77

उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति। यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः।।

ucchiṣṭo yaḥ prādravati svādhyāyaṃ cādhigacchati| yaścānadhyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥ||

Verse 78

तस्य वेदः प्रणश्येत आयुश्चि परिहीयते। तस्माद्युक्तो ह्यनध्याये नाधीयीत कदाचन।।

tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuści parihīyate| tasmādyukto hyanadhyāye nādhīyīta kadācana||

Verse 79

प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजान्। ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः।।

pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratigāṃ ca pratidvijān| ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ||

Verse 80

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः। दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा हन्युर्न रिष्यते।।

ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryādudaṅmukhaḥ| dakṣiṇābhimukho rātrau tathā hanyurna riṣyate||

Verse 81

त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषु। ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः।।

trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣu| brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ||

Verse 82

दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा। क्षत्रियोपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा।।

dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvatpaśyati cakṣuṣā| kṣatriyopi dahetkruddho yāvatspṛśati tejasā||

Verse 83

ब्राह्म्णिस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च। तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः।।

brāhmṇistu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena ca| tasmādetattrayaṃ yatnādupaseveta paṇḍitaḥ||

Verse 84

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन। अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युदिष्ठिर।।

guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadācana| anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudiṣṭhira||

Verse 85

सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह। गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः।। प्रजास्तस्याददे तथा इति झ.पाठः।।

samyaṅmithyāpravṛtte'pi vartitavyaṃ gurāviha| gurunindā dahatyāyurmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ|| prajāstasyādade tathā iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 86

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम्। उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा।।

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanam| ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā||

Verse 87

रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः। वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो।।

raktamālyaṃ na dhāryaṃ syācchuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ| varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ prabho||

Verse 88

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि। काञ्चनीयाऽपि माला या न सा दुष्यति कर्हिचित्।।

raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyamityapi| kāñcanīyā'pi mālā yā na sā duṣyati karhicit||

Verse 89

स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशांपते।।

snātasya varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāṃpate||

Verse 90

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः। तथा नान्यधृतं धार्यं न चातिविकृतं तथा।। मिथ्याप्रवृत्तेपि सम्यग्वर्तितव्यम्।।

viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥ| tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cātivikṛtaṃ tathā|| mithyāpravṛttepi samyagvartitavyam||

Verse 91

अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम। अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि।।

anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottama| anyadrathyāsu devānāmarcāyāmanyadeva hi||

Verse 92

प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन स्थगरेण च। पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान्।।

priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena sthagareṇa ca| pṛthagevānulimpeta kesareṇa ca buddhimān||

Verse 93

उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलङ्कृतः। नोपवासं वृथा कुर्याद्धनं नापहरेदिह।। विपर्ययमौत्तराधर्यम्। अपदशं दशाहीनम्। न चापदशमेव चेति झ.पाठः।।

upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ| nopavāsaṃ vṛthā kuryāddhanaṃ nāpaharediha|| viparyayamauttarādharyam| apadaśaṃ daśāhīnam| na cāpadaśameva ceti jha.pāṭhaḥ||

Verse 94

पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत्। समानमेकपात्रे तु भुञ्जेन्नान्नं जनेश्वर।।

parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet| samānamekapātre tu bhuñjennānnaṃ janeśvara||

Verse 95

नावलीढमवज्ञातमाघ्रातुं भक्षयेदपि। तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतामप्रदाय च।।

nāvalīḍhamavajñātamāghrātuṃ bhakṣayedapi| tathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāmapradāya ca||

Verse 96

नासंनिविष्टो मेधावी नाशुचिर्नि च सत्यु च। प्रतिषिद्धान्नं धर्मेषु भक्ष्यान्भुञ्जीत पृष्ठतः।। उपवासं ब्रह्मचर्यम्।।

nāsaṃniviṣṭo medhāvī nāśucirni ca satyu ca| pratiṣiddhānnaṃ dharmeṣu bhakṣyānbhuñjīta pṛṣṭhataḥ|| upavāsaṃ brahmacaryam||

Verse 97

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च। उदुम्बरं न खादेश्च भवार्थी पुरुषो नृप।।

pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca| udumbaraṃ na khādeśca bhavārthī puruṣo nṛpa||

Verse 98

आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत्। वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत्।।

ājaṃ gavyaṃ ca yanmāṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet| varjayecchuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat||

Verse 99

न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु। दधिसक्तून्न दोषायां पिबेन्मधु च नित्यशः।।

na pāṇau lavaṇaṃ vidvānprāśnīyānna ca rātriṣu| dadhisaktūnna doṣāyāṃ pibenmadhu ca nityaśaḥ||

Verse 100

सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः। वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च।। धर्मेषु श्राद्धादिषु।।

sāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ| vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca|| dharmeṣu śrāddhādiṣu||

Verse 101

वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन। भूमौ सदैव नाश्नीयान्नाशौचं न च शब्दवत्।।

vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadācana| bhūmau sadaiva nāśnīyānnāśaucaṃ na ca śabdavat||

Verse 102

तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशाम्पते। पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः।।

toyapūrvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśāmpate| paścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ||

Verse 103

समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर। विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने।।

samānamekapaṅktyāṃ tu bhojyamannaṃ nareśvara| viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛjjane||

Verse 104

पानीयं पायसं सक्तून्दधि सर्पिर्मधून्यपि। निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्।। वालेन केशेन उपलक्षितम्। परश्राद्धं शत्रुश्राद्धम्।।

pānīyaṃ pāyasaṃ saktūndadhi sarpirmadhūnyapi| nirasya śeṣamanyeṣāṃ na pradeyaṃ tu kasyacit|| vālena keśena upalakṣitam| paraśrāddhaṃ śatruśrāddham||

Verse 105

भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत्। दधि चाप्यनु पानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना।। निरस्य पानीयादीन्विहाय। अन्येषां भक्षाणां शेषमन्यस्मै न देयम्।।

bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaret| dadhi cāpyanu pānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā|| nirasya pānīyādīnvihāya| anyeṣāṃ bhakṣāṇāṃ śeṣamanyasmai na deyam||

Verse 106

आचम्य चैकहस्तेन परिस्राव्य तथोदकम्। अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्।।

ācamya caikahastena parisrāvya tathodakam| aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet||

Verse 107

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः। ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः।।

pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ| jñātiśraiṣṭhyamavāpnoti prayogakuśalo naraḥ||

Verse 108

अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितले तथा। स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना।। अधिकं तोयपानं तु न कर्तव्यं इति ङ.पाठः। शङ्कां जीर्यति न वेति। दधीति तक्रं त्वनुपानं कर्तव्यमेव। यथेष्टं भुंक्ष्व माभैषीस्तक्रं सलवणं पिबेति तस्य दृष्टार्थत्वोक्तेः।।

adbhiḥ prāṇānsamālabhya nābhiṃ pāṇitale tathā| spṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyārdreṇa pāṇinā|| adhikaṃ toyapānaṃ tu na kartavyaṃ iti ṅa.pāṭhaḥ| śaṅkāṃ jīryati na veti| dadhīti takraṃ tvanupānaṃ kartavyameva| yatheṣṭaṃ bhuṃkṣva mābhaiṣīstakraṃ salavaṇaṃ pibeti tasya dṛṣṭārthatvokteḥ||

Verse 109

अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्तमुदाहृतम्। कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते।।

aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrtamudāhṛtam| kaniṣṭhikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate||

Verse 110

अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत। तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वाऽऽपो न्यायतः सदा।।

aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhārata| tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvā''po nyāyataḥ sadā||

Verse 111

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन। न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेणि भवार्थिना।।

parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaṃ ca kadācana| na manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇi bhavārthinā||

Verse 112

एतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं च विवर्जयेत्। संसर्गं च न गच्छेत तथाऽऽयुर्विन्दते महत्।।

etitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ ca vivarjayet| saṃsargaṃ ca na gaccheta tathā''yurvindate mahat||

Verse 113

न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम्। न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथाऽऽयुर्विन्दते महत्।। प्राणान्नासादीन्।।

na divā maithunaṃ gacchenna kanyāṃ na ca bandhakīm| na cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathā''yurvindate mahat|| prāṇānnāsādīn||

Verse 114

स्वेस्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते। त्रिः पीत्वाऽऽपो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः।।

svesve tīrthe samācamya kārye samupakalpite| triḥ pītvā''po dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ||

Verse 115

इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः। कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा।।

indriyāṇi sakṛtspṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥ| kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā||

Verse 116

ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव। प्रवृत्तं चाहितं चोक्त्वा बहुभोजनवत्तदा।।

brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ tacca me śṛṇu kaurava| pravṛttaṃ cāhitaṃ coktvā bahubhojanavattadā||

Verse 117

सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत्। निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्।।

sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet| niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet||

Verse 118

निष्ठिवने मैथुने च क्षुते अक्ष्याविमेचने। उदक्या दर्शने तद्वन्नग्नस्याचमनं स्मृतम्। स्पृशेत्कर्णं सप्रणवं सूर्यमीक्षेत्सदा तदा।।

niṣṭhivane maithune ca kṣute akṣyāvimecane| udakyā darśane tadvannagnasyācamanaṃ smṛtam| spṛśetkarṇaṃ sapraṇavaṃ sūryamīkṣetsadā tadā||

Verse 119

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रमनाथा च स्वसा गुरुः। कुलीनः पण्डित इति रक्ष्या निःस्वः स्वशक्तितः। गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च।।

vṛddho jñātistathā mitramanāthā ca svasā guruḥ| kulīnaḥ paṇḍita iti rakṣyā niḥsvaḥ svaśaktitaḥ| gṛhe vāsayitavyāste dhanyamāyuṣyameva ca||

Verse 120

गृहे पारावता धार्याः शुकाश्च सहशारिकाः। देवताप्रतिमाऽऽदर्शश्चन्दनाः पुष्पवल्लिकाः।।

gṛhe pārāvatā dhāryāḥ śukāśca sahaśārikāḥ| devatāpratimā''darśaścandanāḥ puṣpavallikāḥ||

Verse 121

शुद्धं जलं सुवर्णं च रजतं गृहमङ्गलम्। गृहेष्वेते न पापाय यथा वै तैलपायिकाः।। नच वर्धकीम् इति ड.थ.ध.पाठः। नच नर्तकीम् इति क.पाठः।।

śuddhaṃ jalaṃ suvarṇaṃ ca rajataṃ gṛhamaṅgalam| gṛheṣvete na pāpāya yathā vai tailapāyikāḥ|| naca vardhakīm iti ḍa.tha.dha.pāṭhaḥ| naca nartakīm iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 122

उद्दीपकाश्च गृध्रास्च कपोता भ्रमरास्तथा। निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाऽऽचरेत्।।

uddīpakāśca gṛdhrāsca kapotā bhramarāstathā| niviśeyuryadā tatra śāntimeva tadā''caret||

Verse 123

अमङ्गल्यः सतां शापस्तथाऽऽक्रोशो महात्मनाम्। महात्मनोतिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित्।

amaṅgalyaḥ satāṃ śāpastathā''krośo mahātmanām| mahātmanotiguhyāni na vaktavyāni karhicit|

Verse 124

अगम्याश्च न गच्छेत राज्ञः पत्नीं सखीस्तथा| वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर

agamyāśca na gaccheta rājñaḥ patnīṃ sakhīstathā| vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira

Verse 125

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च। सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत्।। एते तैलपायिकादिवन्न पापाय। अभ्युदयायेत्यर्थः। पारावतादयः सर्वे पक्षिविशेषा एव।।

bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca| sambandhināṃ ca rājendra tathā''yurvindate mahat|| ete tailapāyikādivanna pāpāya| abhyudayāyetyarthaḥ| pārāvatādayaḥ sarve pakṣiviśeṣā eva||

Verse 126

ब्राह्मणस्तपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम्। तदा वसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर।।

brāhmaṇastapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yanniveśanam| tadā vasetsadā prājño bhavārthī manujeśvara||

Verse 127

सन्ध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत्। न भुञ्जीत च मेधावी तथाऽऽयुर्विन्दते महत्।।

sandhyāyāṃ na svapedrājanvidyāṃ na ca samācaret| na bhuñjīta ca medhāvī tathā''yurvindate mahat||

Verse 128

नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि नक्तं चैव प्रसाधनम्। पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता।। शारणिकस्य रक्षणार्थिनः। तथा नागरिकस्य चेति ध.पाठः।।

naktaṃ na kuryātpitryāṇi naktaṃ caiva prasādhanam| pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā|| śāraṇikasya rakṣaṇārthinaḥ| tathā nāgarikasya ceti dha.pāṭhaḥ||

Verse 129

वर्जनीयाश्चैव नित्यं सक्तवो निशि भारत। शेषाणि चावदातानि पानीयं चापि भोजने।।

varjanīyāścaiva nityaṃ saktavo niśi bhārata| śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ cāpi bhojane||

Verse 130

सौहित्यं न च कर्तव्यं रात्रौ न च समाचरेत्। न भुक्त्वा मैथुनं गच्छेन्न धावेन्नातिहासकम्। द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत्।।

sauhityaṃ na ca kartavyaṃ rātrau na ca samācaret| na bhuktvā maithunaṃ gacchenna dhāvennātihāsakam| dvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret||

Verse 131

महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा। वयसाऽवरां सुनक्षत्रां कन्यामावोढुमर्हति।।

mahākule prasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇaistathā| vayasā'varāṃ sunakṣatrāṃ kanyāmāvoḍhumarhati||

Verse 132

प्रसाधनं केशानां संस्कारादिकम्। पानीयस्य क्रिया स्नानं न नक्तं स्रायादिति गृहे रात्रौ शिरःस्नाननिषेधः।।

prasādhanaṃ keśānāṃ saṃskārādikam| pānīyasya kriyā snānaṃ na naktaṃ srāyāditi gṛhe rātrau śiraḥsnānaniṣedhaḥ||

Verse 133

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते। पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत।। पुत्राः प्रदेया ज्ञानेष्विति झ.पाठः। ज्ञानेषु बहुज्ञाननिमित्तं पुत्रा देया विद्वत्सु समर्पणीयाः।।

kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate| putrā niveśyāśca kulādbhṛtyā labhyāśca bhārata|| putrāḥ pradeyā jñāneṣviti jha.pāṭhaḥ| jñāneṣu bahujñānanimittaṃ putrā deyā vidvatsu samarpaṇīyāḥ||

Verse 134

शिरःस्नातोथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च।।

śiraḥsnātotha kurvīta daivaṃ pitryamathāpi ca||

Verse 135

तैलं जन्मदिनेऽष्टम्यां चतुर्दश्यां च पर्वसु। नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः। न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाऽऽग्नेये च भारत।। कुलात्सत्कुलसम्बन्धेन। निवेश्या विवाह्याः। लभ्या लम्भनीयाः।।

tailaṃ janmadine'ṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ ca parvasu| nakṣatre na ca kurvīta yasmiñjāto bhavennaraḥ| na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathā''gneye ca bhārata|| kulātsatkulasambandhena| niveśyā vivāhyāḥ| labhyā lambhanīyāḥ||

Verse 136

दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत्। ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्।। तैलाभ्यञ्जनमष्टम्यामिति ङ.थ.पाठः। आग्नेये कृत्तिकायाम्।।

dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyariṃ ca vivarjayet| jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet|| tailābhyañjanamaṣṭamyāmiti ṅa.tha.pāṭhaḥ| āgneye kṛttikāyām||

Verse 137

प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत्सुसमाहितः। उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत्।।

prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayetsusamāhitaḥ| udaṅmukho vā rājendra tathā''yurvindate mahat||

Verse 138

सामुद्रेणाम्यसा स्नानं क्षौरं श्राद्धेषु भोजनम्। अन्तर्वत्नीपतिः कुर्वन्न पुत्रफलमश्नुते।।

sāmudreṇāmyasā snānaṃ kṣauraṃ śrāddheṣu bhojanam| antarvatnīpatiḥ kurvanna putraphalamaśnute||

Verse 139

सतां गुरूणां वृद्धानां कुलस्त्रीणां विशेषतः। परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा। परिवादो ह्यधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ।।

satāṃ gurūṇāṃ vṛddhānāṃ kulastrīṇāṃ viśeṣataḥ| parivādaṃ na ca brūyātpareṣāmātmanastathā| parivādo hyadharmāya procyate bharatarṣabha||

Verse 140

वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम। समार्षां व्यङ्गिकां श्चैव मातुः सकुलजां तथा।। स्वनक्षत्राद्दिननक्षत्रं यावद्गणयित्वा नवभिर्भागे हृते पञ्चमी तारा प्रत्यरिः।।

varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama| samārṣāṃ vyaṅgikāṃ ścaiva mātuḥ sakulajāṃ tathā|| svanakṣatrāddinanakṣatraṃ yāvadgaṇayitvā navabhirbhāge hṛte pañcamī tārā pratyariḥ||

Verse 141

वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम्। तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्।

vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām| tathā nikṛṣṭavarṇā ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet|

Verse 142

अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः। पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमुद्वोढुमर्हसि।। व्यङ्गिनीं न्यूनाङ्गीम्। व्यङ्गिकां विरुद्धाङ्गेनाधिकेन युक्ताम्। समार्षा समानप्रवराम्।।

ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ| piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamudvoḍhumarhasi|| vyaṅginīṃ nyūnāṅgīm| vyaṅgikāṃ viruddhāṅgenādhikena yuktām| samārṣā samānapravarām||

Verse 143

अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत्। श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर।।

apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ cāpi varjayet| śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ kṣayiṇāṃ manujeśvara||

Verse 144

सुरोमशामतिस्थूलां कन्यां मातृपितृस्थिताम्। अलज्जां भ्रातृजां तुष्टां वर्जयेद्रक्तकेशिनीम्।।

suromaśāmatisthūlāṃ kanyāṃ mātṛpitṛsthitām| alajjāṃ bhrātṛjāṃ tuṣṭāṃ varjayedraktakeśinīm||

Verse 145

लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः। मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान्वोढुमर्हति।।

lakṣaṇairanvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ| manojñāṃ darśanīyāṃ ca tāṃ bhavānvoḍhumarhati||

Verse 146

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर। अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता।।

mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira| avarā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā||

Verse 147

अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः। वेदे च ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत्।।

agnīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥ| vede ca brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvāḥ samācaret||

Verse 148

न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः। अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत्।।

na cerṣyā strīṣu kartavyā rakṣyā dārāśca sarvaśaḥ| anāyuṣyā bhavedīrṣyā tasmādīrṣyāṃ vivarjayet||

Verse 149

अनायुष्यं दिवा स्वप्नं तथाऽभ्युदितशायिता। प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टा भवन्ति च।।

anāyuṣyaṃ divā svapnaṃ tathā'bhyuditaśāyitā| prātarniśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭā bhavanti ca||

Verse 150

पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा। यत्नतो वै न कर्तव्यमत्याशश्चैव भारत।। अयोनि अज्ञातकुलाम्। वियोनिं हीनकुलाम्।।

pāradāryamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā| yatnato vai na kartavyamatyāśaścaiva bhārata|| ayoni ajñātakulām| viyoniṃ hīnakulām||

Verse 151

सन्ध्यां न भुञ्ज्यान्न स्नायेन्न पुरीषं समुत्सृजेत्। प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किञ्चित्समाचरेत्।।

sandhyāṃ na bhuñjyānna snāyenna purīṣaṃ samutsṛjet| prayataśca bhavettasyāṃ na ca kiñcitsamācaret||

Verse 152

ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप। देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत्।।

brāhmaṇānpūjayeccāpi tathā snātvā narādhipa| devāṃśca praṇametsnāto gurūṃścāpyabhivādayet||

Verse 153

अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत दर्शकः। अनर्चिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत।। नापितोच्छिष्टता श्मश्रुकर्मोत्तरमस्नातता।।

animantrito na gaccheta yajñaṃ gaccheta darśakaḥ| anarcite hyanāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata|| nāpitocchiṣṭatā śmaśrukarmottaramasnātatā||

Verse 154

न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि। नानापदि परस्यान्नमनिमन्त्रितमाहरेत्।। दर्शको द्रष्टा।।

na caikena parivrajyaṃ na gantavyaṃ tathā niśi| nānāpadi parasyānnamanimantritamāharet|| darśako draṣṭā||

Verse 155

एकोद्दिष्टं न भुञ्जीत प्रथमं तु विशेषतः। सपिण्डीकरणं वर्ज्यं सविधानं च मासिकम्।।

ekoddiṣṭaṃ na bhuñjīta prathamaṃ tu viśeṣataḥ| sapiṇḍīkaraṇaṃ varjyaṃ savidhānaṃ ca māsikam||

Verse 156

अनागतायां सन्ध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्।।

anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset||

Verse 157

मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम्। हितं चाप्यहितं चापि न विचार्यं नरर्षभ।। परिव्रज्यं देशान्तरे गन्तव्यम्।।

mātuḥ piturgurūṇāṃ ca kāryamevānuśāsanam| hitaṃ cāpyahitaṃ cāpi na vicāryaṃ nararṣabha|| parivrajyaṃ deśāntare gantavyam||

Verse 158

क्षत्रियस्तु विशेषेण धनुर्वेदं समभ्यसेत्। धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नाराधिप।।

kṣatriyastu viśeṣeṇa dhanurvedaṃ samabhyaset| dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo nārādhipa||

Verse 159

हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह। यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुवमेधते।।

hastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha| yatnavānbhava rājendra yatnavānsuvamedhate||

Verse 160

अप्रधृष्यश्च शत्रूमां भृत्यानां स्वजनस्य च। प्रजापालनयुक्तश्च नारतिं लभते क्वचित्।।

apradhṛṣyaśca śatrūmāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca| prajāpālanayuktaśca nāratiṃ labhate kvacit||

Verse 161

युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत। गान्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप।।

yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata| gāndharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa||

Verse 162

पुराणमितिहासाश्च तथाऽऽख्यानानि यानि च। महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते।।

purāṇamitihāsāśca tathā''khyānāni yāni ca| mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityameva te||

Verse 163

मान्यानां माननं कुर्यान्निन्द्यानां निन्दनं तथा। गोब्राह्मणार्थे युध्येत प्राणानपि परित्यजेत्।।

mānyānāṃ mānanaṃ kuryānnindyānāṃ nindanaṃ tathā| gobrāhmaṇārthe yudhyeta prāṇānapi parityajet||

Verse 164

न स्त्रीषु सज्जेद्द्रष्टव्यं शक्त्या दानरुचिर्भवेत्। न ब्राह्मणान्परिभवेत्कार्पण्यं ब्राह्मणैर्वृतम्। पतितान्नाभिभाषेत नाह्वयेत रजस्वलाम्।।

na strīṣu sajjeddraṣṭavyaṃ śaktyā dānarucirbhavet| na brāhmaṇānparibhavetkārpaṇyaṃ brāhmaṇairvṛtam| patitānnābhibhāṣeta nāhvayeta rajasvalām||

Verse 165

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत्। स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः।।

patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchenna cāhvayet| snātāṃ caturthe divase rātrau gacchedvicakṣaṇaḥ||

Verse 166

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत्। आषोडशादृतुर्मुख्यः पुत्रजन्मनि शब्दितः

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumānbhavet| āṣoḍaśādṛturmukhyaḥ putrajanmani śabditaḥ

Verse 167

एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः। ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वशः।।

etena vidhinā patnīmupagaccheta paṇḍitaḥ| jñātisambandhimitrāṇi pūjanīyāni sarvaśaḥ||

Verse 168

यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः। अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप।।

yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥ| ata ūrdhvamaraṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa||

Verse 169

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः। शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर।। मातुः पितुश्च पुत्राणां कार्यमिति थ.पाठः।।

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ| śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira|| mātuḥ pituśca putrāṇāṃ kāryamiti tha.pāṭhaḥ||

Verse 170

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः। शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर।।

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ| śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira||

Verse 171

आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः। आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्।।

ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ| ācārādvardhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam||

Verse 172

आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते। आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते।।

āgamānāṃ hi sarveṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyate| ācāraprabhavo dharmo dharmādāyurvivardhate||

Verse 173

एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्। अनुकम्प्य सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम्।।

etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat| anukampya sarvavarṇānbrahmaṇā samudāhṛtam||